Кіріспе
Француз жазушысы және кинорежиссері Ален Роб-Грийе (; 18 тамыз 1922 – 18 ақпан 2008) – француз жазушысы және кинорежиссері. Ол Натали Сарро, Мишель Бутор және Клод Симон сияқты 1960-шы жылдардағы «Жаңа роман» әдеби бағытымен ең көп байланысты тұлғалардың бірі болды. Роб-Грийе 2004 жылғы 25 наурызда Франция академиясының мүшесі болып сайланды, Морис Реймстің 32-ші орынын иеленді. Ол Катерина Роб-Грийеге (Рстакиан) үйленді.
Alain Robbe Grillet (; 18 August 1922 – 18 February 2008) was a French writer and filmmaker. He was one of the figures most associated with the Nouveau Roman trend of the 1960s, along with Nathalie Sarraute, Michel Butor and Claude Simon. Robbe Grillet was elected a member of the Académie française on 25 March 2004, succeeding Maurice Rheims at seat No. 32. He married Catherine Robbe Grillet ( Rstakian).
Өмірбаян
Ален Роб-Грийе Францияның Финстер аймағындағы Брест қаласында инженерлер мен ғалымдар отбасында дүниеге келген. Ол ауыл шаруашылығы инженері мамандығын алған. 1943 және 1944 жылдары Нюрнбергте міндетті жұмысқа тартылып, машина операторы болып жұмыс істеген. Роб-Грийе алғашқы айларды бір жақты демалыс ретінде қабылдады. Машиналарды басқару бойынша қарапайым оқу арасында ол театр мен операға баруға уақыт тапты. 1945 жылы Ұлттық агрономия институтын бітірді. Кейіннен агроном ретінде Мартиника, Француз Гвианасы, Гваделупа және Мароккоға жұмыс сапарларымен болды. 1960 жылы ол Алжирдің тәуелсіздік күресін қолдаған 121 манифестіне қол қойды. 2008 жылы жүрек ауруынан қаза тапты.
Жұмыс
Роб Гриллдің алғашқы басылып шыққан романы 1953 жылы Les Éditions de Minuit баспасында жарық көрген «The Erasers» («Les Gommes») болды. Содан кейін ол жаңа кәсібіне толыққанды берілді. Оның алғашқы туындыларын Роланд Барт және Морис Бланшо сияқты көрнекті сыншылар жоғары бағалады. Екінші романы жарық көрген шамада ол Les Éditions de Minuit баспасының әдеби кеңесшісі болды және 1955 жылдан 1985 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Төрт роман жарық көргеннен кейін, 1961 жылы ол Ален Реснемен бірлесіп «Мариенбадтағы өткен жыл» («L'Année dernière à Marienbad») фильмінің сценарийін жазды, содан кейін өзінің фильмдерін өзі жазып, режиссерлік етті. 1963 жылы Роб Грилл роман туралы бұрын жарияланған теориялық жазбалар жинағын «Жаңа роман үшін» («Pour un Nouveau Roman») деген атпен шығарды. 1966 жылдан 1968 жылға дейін ол француз тілін қорғау және дамыту жөніндегі жоғары комитеттің мүшесі болды. Бұған қоса, Роб Грилл 1980 жылдан 1988 жылға дейін Брюссельдің еркін университетіндегі әдебиет социологиясы орталығына жетекшілік етті. 1971 жылдан 1995 жылға дейін Роб Грилл Нью-Йорк университетінде профессор болып жұмыс істеді, онда өзінің романдары туралы лекциялар оқыды. Роб Грилл 2004 жылы Француз академиясына сайланғанымен, сексен жасында академияның қабылдау тәртібіне қатысты даулар туғандықтан, академия оны ресми түрде қабылдамады. Роб Грилл алдын ала құттықтау сөз дайындаудан және тапсырудан бас тартты, импровизациялауды жөн көрді, сондай-ақ академияның ескірген деп санайтын әйгілі жасыл костюмі мен қылышын сатып алудан бас тартты.
Стиль
Оның жазу стилі "реалистік" немесе "феноменологиялық" (Хуссерльдік мағынада) немесе "таза бет теориясы" деп сипатталған. Кейіпкердің психологиясы мен ішкі сезімін ауыстырғанмен (бірақ көбінесе ашып көрсететін) заттардың әдістемелік, геометриялық және көбінесе қайталанатын сипаттамалары қолданылады. Оқырман, мысалы, қызғаныш сезімінің эмоционалдық тәжірибесі мен оқиғаны сипаттамалардың қайталануында, ерекше бөлшектерге назар аударуда және қайталаудың үзілуі арқылы бірте-бірте құрастыруы керек – бұл әдіс психоанализ тәжірибесіне ұқсас, онда терең санадағы мағыналар еркін ассоциациялардың ағыны мен үзілісінде жатыр. Уақыт желісі мен сюжет фрагменттелген, нәтижесінде туған роман кубистік картинаның әдеби баламасына ұқсайды. Дегенмен, оның туындыларының ең басты ерекшелігі – олардың әртүрлі адамдарға сан алуан мағына беру қабілеті.
Романдар
Роб Грилле өзінің алғашқы романын «A Regicide» (Un Régicide) 1949 жылы жазды, бірақ оны ірі француз баспасы «Галлимард» қабылдамады, ал кейіннен 1978 жылы оның өмір бойы баспашысы «Les Éditions de Minuit» кішігірім түзетулермен жариялады. Екінші романы «Сүндіргіштер» (Les Gommes) сыртымен детектив романына ұқсайды, бірақ оның ішінде Эдип туралы әңгімеге негізделген терең құрылым бар. Детектив әлі орын алмаған қылмыстың қылмыскерін іздеп жүр, бірақ оның тағдыры сол қылмыскер болу екенін біледі. Оның келесі және ең танымал романы – «Көзбен шолушы» (Le Voyeur), алғаш рет 1955 жылы француз тілінде жарық көрді және 1958 жылы Ричард Ховард ағылшын тіліне аударды. «Көзбен шолушы» кітабында Матиас туралы әңгіме жазылған, ол сағаттар сатушы болып, өзінің жастық шағындағы аралға қайтып оралады, мақсатты міндетімен. Көптеген романдары сияқты, «Көзбен шолушы» да өлім оқиғасы төңірегінде айналады: романның барысында Матиас жас қыздың өлтірілуі мен оның денесі теңіз жағалауындағы жартастар арасында табылғаны туралы газеттің үзіндісін ашады. Матиастың өлі қызбен қарым-қатынасы, мүмкін, әңгімеде айтылғандай, романның барысында жасырын түрде ашылады, сондықтан біз Матиастың кісі өлтіруші ме, әлде жай ғана өлтіру туралы қиялданатын адам ма, ешқашан нақты білмейміз. Ең бастысы, егер «нақты өлтіру» деген нәрсе болса, ол мәтінде жоқ. Баяндамада диалог аз, оқиғалардың екіұшты уақыт сызығы бар. Шындығында, романның ашылу жолы романның тонына сәйкес келеді: «Ешкім естімегендей болды». «Көзбен шолушы» сыншылар сыйлығымен марапатталды. Содан кейін, ол 1957 жылы «Жақындық» (La Jalousie) романын жазды, оның қалалық емес жерде орналасқан аз романдарының бірі, осы жағдайда – банан плантациясы. Басылған алғашқы жылы «Көзбен шолушының» танымал болғанына қарамастан, оның тек 746 данасы ғана сатылды. Уақыт өте келе ол үлкен әдеби жетістікке қол жеткізді және оны Ричард Ховард ағылшын тіліне аударды. Роб Грилле өзінің романы үшінші тұлғада баяндаушының жоқтығымен құрылғанын айтты. Роб Гриллдің романындағы жоқ баяндаушы, қызғаныш күйеуі, әйеліне (тек «А» деп аталады) және көршісі Франкке үнсіз бақылайды. Өзін ешқашан атамайтын үнсіз баяндаушы (оның болуы тек, мысалы, тамақ үстеліндегі немесе верандадағы орындықтардың санымен білдіріледі) А-ның Франкпен қарым-қатынасы бар екеніне күдіктенеді. Романның барысында, жоқ баяндаушы өзінің байқаулары мен күдіктерін (яғни А мен Франк туралы сценарийлер жасады) үнемі қайталайды, сондықтан «көзіктірілген» сәттерді немесе «күдікті» сәттерді ажырату мүмкін емес. «Жақындық» сөзін парсы жалюзиі деп те аударуға болады, бұл Францияда кең тараған, әдетте ағаштан немесе кейде металдан жасалған көлденең жалюзи. Романның барысында басты кейіпкер әр түрлі көріністерде бірнеше рет жалюзи арқылы қарайды, ол әрдайым сәл өзгеріп отыратын әлемге қарайды. 1984 жылы ол өзінің қасаты түрде дәстүрлі автобиографиясы ретінде сипаттаған «Le Miroir qui revient» атты кітапты жариялады, оны ағылшын тіліне Джо Леви «Ghosts in the Mirror» (1988) деп аударды.
Фильмдер
Роб Гриллдің көркем әдебиеттегі шығармашылығы роман жазумен ғана шектелмеді. Ол үшін, көркем әдебиетті фильм түрінде жасау да бірдей маңызға ие болды. Оның кинодағы мансабы Ален Реснестің 1961 жылғы «Мариенбадтағы өткен жыл» фильмінде онымен бірлесіп жұмыс істеуімен басталды. Фильм 1963 жылы «Үздік түпнұсқа сценарий» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ұсынылып, 1961 жылы шыққанда «Алтын арыстан» жүлдесін жеңіп алды. Титрлерде фильм Роб Грилл мен Реснестің тең авторлық туындысы ретінде көрсетілді. Роб Грилл, өзінің әдеби туындыларындағы тақырыптарға ұқсас (мысалы, войеризм, «Двойник», Дене – мәтін) мәселелерді зерттейтін, көбінесе сексуалдық тұрғыдан қоздырғыш, интеллектуалды көркем фильмдердің режиссері және сценарийшісі ретінде мансабын бастады. Ол «Өлмес» (L'Immortelle) (1962) фильмімен кірісті, ол 1962 жылғы Луи Делюк жүлдесін жеңіп алды. «Мариенбадтағы өткен жылдан» кейін оның ең коммерциялық сәтті фильмі – Жан Луи Тринтиньянның басты рөлде ойнаған «Транс-Еуропа экспресі» (Trans Europ Express) (1966) болды. Роб Грилл осы актермен келесі төрт фильмінде де жұмыс істеді: француз-словак туындысы «Жалған адам» (L'homme qui ment/Muž, ktorý luže) (1968), «Едем және одан кейін» (L'Eden et après/Eden a potom) (1970), «Қызығушылықтың біртіндеп артуы» (Glissements progressifs du plaisir) (1974) және «Отпен ойнау» (Le jeu avec le feu) (1975). Оның келесі көркем фильмі «Сұлу тұтқын» (La belle captive) (1983) экранға шығуға шамамен он жыл уақыт кетті, онда Роб Грилл оператор ретінде Анри Алеканның қызметін пайдаланды. Содан кейін, Роб Грилл тағы он жылдан астам уақыт өткен соң ғана түсірілім режиссері ретінде жұмыс істеді, бұл жолы Фред Уордтың басты рөлде ойнаған, шағын грек аралында түсірілген «Жылытқыш шу» (Un bruit qui rend fou, сондай-ақ «Көк вилла») (1995) құпия триллерін түсірді. 2008 жылы қайтыс болғанға дейін Роб Грилл тағы бір фильм – «Градива» (Gradiva (C'est Gradiva qui vous appelle)) (2006) түсірді, ол оның көркем әдебиетіндегі садизм және құлдыққа деген ұмтылысын тағы да көрсетті.
Басқа жұмыстар
1975 жылы Роб Грилле мен Рене Магритт «Ла Белль-Каптив» атты кітап жариялады. Кітап «роман» (әдеби туынды) деп аталады және Роб Гриллдің мәтіндерімен араластырылған Магритттің 77 суретімен безендірілген. Роб Гриллдің сценарийін жазған және режиссерлік еткен «La Belle captive» фильмі 1983 жылы экранға шықты. 1981 жылы Роб Грилле мен Ивон Ленард «Le Rendez vous» (Кездесу) кітабын Америка Құрама Штаттарында француз тілінің орта деңгейдегі курстары үшін оқулық ретінде шығарды, ол түпнұсқа әдеби туынды мен грамматикалық жаттығуларды қамтиды. Тринити колледжінің профессоры Сара Киппур түсіндіргендей: «Тіл үйрену құралы ретінде «Le Rendez vous» студенттерді күрделі етістік формаларымен және грамматикалық құрылымдармен таныстыратын жүйелі тәсілді дамытты». «Le Rendez vous» Францияда «Djinn» жарық көргенге бір ай бұрын Америка Құрама Штаттарында жарияланды. «Джинн» мәтіні грамматикалық жаттығуларсыз және пролог пен эпилог қосылған «Le Rendez vous» мәтінімен толық сәйкес келеді.