Кіріспе
Мармар – көбінесе шыныдан, саздан, болаттан, пластиктен немесе агаттан жасалған шар тәрізді кішкентай зат. Олардың мөлшері әртүрлі, көбінесе диаметрі шамамен 1-2,5 см. Бұл ойыншықтар мәрмәр деп аталатын түрлі ойындар үшін, сондай-ақ мәрмәр жолдарында немесе жарыстарда пайдаланылуы мүмкін, немесе өнер нысаны ретінде жасалуы мүмкін. Оларды көбінесе естелік үшін және әдемі түстері үшін жинайды. Мөлшері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әдетте диаметрі шамамен 0,5 см-ден 3,5 см-ге дейін жетеді. Англияның солтүстігінде бұл заттар мен ойынды "тав" деп атайды, ал үлкен "тавтарды" Коддтың мойыншақты бөтелкелеріндегі мармарды пайдалану салдарынан "бөтелке жуғыш" деп атайды, олар көбінесе ойын үшін жиналатын еді.
A marble is a small spherical object often made from glass, clay, steel, plastic, or agate. They vary in size, and most commonly are about in diameter. These toys can be used for a variety of games called marbles, as well being placed in marble runs or races, or created as a form of art. They are often collected, both for nostalgia and for their aesthetic colors. Sizes may vary, but usually range from about 0.5 cm to 3.5 cm in diameter. In the North of England the objects and the game are called "taws", with larger taws being called "bottle washers" after the use of a marble in Codd neck bottles, which were often collected for play.
Тарих
ХХ ғасырдың басында археологтар б.з.д. шамамен 2500 жылға жатпайтын кішкентай тас шарларды, мәрмәр деп анықтады. Олар Мохенджо-Даро маңындағы қазба жұмыстары кезінде табылған, бұл орын Индостан өркениетімен байланысты. Қазіргі Үндістанда бұл ойын "канче" деп аталады. Мәрмәрлер рим әдебиетінде жиі кездеседі, мысалы, Овидийдің "Жаңғақ" (Nux) поэмасында (онда жаңғақтармен ойнау туралы айтылады), сонымен қатар Месопотамия халдейлері мен ежелгі Египетке байланысты қазба орындарында мәрмәрлердің көптеген мысалдары табылды. Олар көбінесе саз, тас немесе шыныдан жасалған. Мәрмәр орта ғасырларда Төмен елдерден импортталды. 1503 жылы Нюрнберг қалалық кеңесі мәрмәрмен ойнауды қала сыртындағы шалғынмен шектеу туралы қаулы қабылдады. Дереккөздің сенімділігі жоқ: дата=2022 жылдың қазаны. Кішкентай ойыншық шарларды атау үшін қолданылатын "мәрмәр" сөзі осы аймақтан және дәуірден келген, және бұл шарлар мәрмәр тастан жасалғанын көрсетеді. Сол кезде мәрмәр, агат, алабастр, әк тас және тіпті мыс сияқты нағыз тастың кішкентай бөліктерін жылтырату арқылы диірмендер мен карьерлерде жасалған. Мәрмәрлер алғаш рет қайда өндірілгені белгісіз. 1846 жылы неміс шыны өндірушісі мәрмәр жасауға арналған қайшыны – мәрмәр қию құралын ойлап тапты. 1870 жылдары керамикалық мәрмәрлер арзан, жаппай өндіріске енді. Ойын АҚШ және басқа елдерде кең таралды. АҚШ-та жасалған алғашқы жаппай өндірілген ойыншық мәрмәрлер (саз) 1890 жылдардың басында Огайо штатының Акрон қаласында С.С. Дайк жасады. АҚШ-та өндірілген алғашқы шыны мәрмәрлердің бір бөлігін де Акронда Джеймс Харви Лейтон жасады. 1903 жылы, сонымен қатар Акронда тұратын Мартин Фредерик Кристенсен өзінің патенттелген машинасымен алғашқы шыны мәрмәрлерді жасауға арналған станокты ойлап тапты. Оның компаниясы, M.F. Christensen & Son Co., 1917 жылы жұмысын тоқтатқанға дейін миллиондаған ойыншық және өнеркәсіптік шыны мәрмәрлер өндірді. АҚШ нарығына келесі шыны мәрмәр компаниясы Akro Agate енді. Бұл компания 1911 жылы Акрон тұрғындарымен құрылды, бірақ Батыс Вирджиния штатының Кларксбург қаласында орналасқан. Бүгінде АҚШ-та тек бір ғана ойыншық мәрмәр өндіруші бар: Marble King, ол Батыс Вирджиния штатының Паден қаласында орналасқан.
Ойын түрлері
Мүрдешемен әр түрлі ойындар ойнауға болады. Ұлыбритания мен АҚШ-та танымал ойынның бірі – ринг тау (немесе "рингер") деп аталады, онда жерге шеңбер салынып, оның ішіне бірнеше кішкентай мүрдешелер қойылады. Ойыншылар кезекпен үлкен "тау" мүрдешесін осы мүрдешелерге тигізіп, оларды шеңберден шығарып алуға тырысады.
Әлем чемпионаты
Британдық және әлемдік мермелі шеберлік чемпионаты 1932 жылдан бері жыл сайын Англияның Батыс Суссекс штатындағы Тинсли Гринде өткізіліп келеді. (Тинсли Гринде және оның төңірегіндегі аймақтарда көп ғасырлар бойы мермелі ойналған: TIME журналы оның тарихын 1588 жылға дейін жетеді.) Дәстүр бойынша, мермелі ойнау маусымы Күл шишәмбісінде басталып, Ұлы жұма күні түске дейін жалғасады: одан кейін ойнау бақытсыздыққа әкеледі деп есептелген. Көбінесе Краули, Копторн және басқа Суссекс және Суррей ауылдарынан жергілікті командалар да қатысады; ал 1932 жылғы бірінші чемпионатты Лондоннан келген Эллен Гирри деген жас қыз жеңіп алды.
Ойын терминологиясы
"Керекшелік": матчтың басында старт сызығында қабылданатын поза. Ойыншы бас бармағын жерге тигізіп тұрады. "Квизиттер": кез келген қарсыласты ойынды салдары болмай тоқтатуға мүмкіндік береді. Ойыншылар "квизиттері бар" (ойынан бас тартуға құқылы) немесе "квизиттері жоқ" болуы мүмкін. "Кепсі" (немесе "для keeps"): ойыншы жеңген барлық түйіршіктерді өзінде қалдырады. "Пілдің таптауы": егер айтылса, ойыншы мәрмәрді жер бетіне деңгейлеп таптауға мүмкіндік алады, бұл басқа ойыншыларға тигізуді өте қиын етеді. "Бомбалау": егер айтылса, ойыншы мәрмәрін ұстап тұрып бір немесе екі қадам жасап, бір көзін жұмып, қарсыласының мәрмәрінің үстінен туралап, жердегі мәрмәрді тигізуге тырысып тастауға мүмкіндік алады. "Еңкейіп ату": егер айтылса, атушы кез келген бет немесе кедергідегі ойыққа басып озу үшін қосымша қолдау үшін еңкейеді. "Тау" немесе "атушы" - әдетте атуға қолданылатын үлкен мәрмәр, ал "қаз" - атуға арналған мәрмәрлер. Мәрмәрлердің мөлшеріне қарай түрлі атаулар бар. Көпшіліктен үлкен мәрмәрлер тас, бонкер, кошер, гоен, машер, пломпер, поппер, шутер, тхумпер, смашер, гум, ноги, тау, бамбо, крок, бамбузер, боулер, тонк, тронк, құда, том боулер, фоуэр, гигант, доббер, добберт, хоггер, бигги немесе аяқ сындырушы деп аталуы мүмкін. "Әже" - бильярд немесе теннис доптарының мөлшеріндегі ең үлкен мәрмәр. Мәрмәрлердің түрлеріне қарай түрлі атаулар (ауданылық ойын алаңы, Лестер, Ұлыбритания): Марлилер (мәрмәрлер), Прит (ақ мәрмәр), Конг (үлкен мәрмәр), Кинг Конг (боссерден үлкен), стальной (металл доп). Атауларды біріктіруге болады, мысалы, Прит Конг (үлкен ақ мәрмәр).
Өнерлік мәрмәрлер
Көркемдік мәрмәрлер – көркемдік шыны қозғалысынан пайда болған, жоғары сапалы коллекциялық мәрмәрлер. Олар кейде коллекциялық антикалық мәрмәрлерден ерекшелеу үшін заманауи шыны мәрмәрлер деп те аталады және олар – шыны өнерінің шар тәрізді туындылары. Заманауи коллекциялық мәрмәрлерді көбінесе АҚШ-та Джош Симпсон сияқты жеке суретшілер жасайды. Көркемдік мәрмәрлердің диаметрі әдетте шамамен (бұл өлшем "аяқ сындырушы" деп те аталады), бірақ суретшіге және өрнекке байланысты өзгеріп кетуі мүмкін.
Мәрмәр жинау
Мәрмәр ойнаушылар көбінесе ойыннан шыққаннан кейін мәрмәрлерді коллекциялауға бейімді болады. Мәрмәрлер жағдайы, мөлшері, түрі, өндірушісі/шеберханасы, жасы, стилі, материалдары, сирек кездесуі және түпнұсқа қаптамасының болуы (оның жағдайы да бағаланады) сияқты көптеген факторлар бойынша жіктеледі. Мәрмәрдің құны негізінен түріне, мөлшеріне, жағдайына және көз тартарлығына, сондай-ақ сұраныс пен ұсыныс заңына байланысты анықталады. Қоршаусыз, бірақ сирек кездесетін мәрмәрлердің құны жоғары сапалы мәрмәрлермен тең болуы мүмкін. Дегенмен, бұл ереже емес, көбінесе "жағдай – король" болып табылады. Кез келген беткі зақымдану (мысалы, сынықтар немесе шұңқырлар сияқты шынының жоғалтылуымен сипатталатын) әдетте нарықтық құнын 50% немесе одан да көп мөлшерде төмендетеді. Үлкен нарыққа байланысты, көптеген қосымша бизнес пайда болды, мысалы, көптеген кітаптар мен нұсқаулықтар, мәрмәрлерді тікелей сатуға арналған веб-сайттар және коллекционерлердің жиналыстары. Сонымен қатар, көптеген шыны шеберлері коллекционерлер нарығы үшін ғана көркем мәрмәрлер жасайды, олардың кейбіреулері мыңдаған долларға сатылады.
Өңдеу
Мәрмәрлер көптеген техникалар қолданылып жасалады. Оларды екі негізгі түрге бөлуге болады: қолмен жасалған және машинамен жасалған. Алғашқыда мәрмәрлер қолмен жасалған. Тас немесе азу тісінен жасалған мәрмәрлерді ұнтақтау арқылы пішіндеуге болады. Саз, қыш тостаған, керамика немесе фарфордан жасалған мәрмәрлерді материалды шарға орап, содан кейін кептіруге немесе күйдіруге рұқсат етіледі, ал кейін оларды табиғи күйінде, боялған немесе глазурьленген қалдыруға болады. Саз балшық, сондай-ақ ыдыс-аяқ балшық немесе «комми» (жалпы) деп те аталады, дәстүрлі түрде жергілікті саздан немесе қалған қыш ыдыстардан («ыдыс-аяқ») жасалған, аздап кеуекті саздан шарларға оралып, содан кейін глазурьленіп, төмен температурада күйдіріледі, нәтижесінде жиі «көне заманғы» мәрмәр ретінде сатылатын мөлдір емес, жетілмеген шар пайда болады. Шыны мәрмәрлер шыны таяқшаларын жасау арқылы жасалуы мүмкін, олар қалаған өрнекті құру үшін жинақталады, таяқша мәрмәр қайшысымен мәрмәрдің мөлшеріндегі бөліктерге кесіліп, әлі де икемді шыны дөңгеленеді. Механикалық техникалардың бірі – екі біріккен бұранда жасаған ойыққа балқытылған шыны тамшыларын түсіру. Бұрандалар айналғанда мәрмәр олардың бойымен жылжиды, суыған сайын шар тәрізді пішінге енеді. Түс негізгі шыныға және қосымша шыны ағындарына қосылады, олар әртүрлі тәсілдермен негізгі ағыммен біріктіріледі. Мысалы, «мысық көзі» стилінде түсті шыны тамырлар мөлдір негізгі ағымға енгізіледі. Арзан, мөлдір немесе ақ шыныға қымбат түсті шыныны жағу да кең таралған тәсіл. Қазіргі уақытта әлемдегі ең ірі ойын мәрмәрлерін өндіруші – Мексикадағы Vacor компаниясы. 1934 жылы құрылған компания қазір әлемдегі мәрмәрлердің 90 пайызын өндіреді. Күн сайын 12 миллионнан астам мәрмәр шығарылады.