Кіріспе

Лапидарлық (лат. lapidarius) – тас, минералдар немесе асыл тастарды кабошондар, мөр тастар (камео қоса алғанда) және кескішті дизайн сияқты әсемдік бұйымдарға келтіру өнері. Лапидарлықпен айналысатын адам лапидарист деп аталады. Лапидарист кесу, ұнтақтау және жылтырату техникаларын пайдаланады. Қатты тастан мүсіндеу үшін арнайы мүсіндеу техникасы қажет.

Этимология

Лапидар сөзінің этимологиялық түбірі латын тіліндегі lapis сөзінен шыққан, яғни "тас" дегенді білдіреді. 14 ғасырда бұл термин lapidarius – "тас кесуші" немесе "таспен жұмыс істейтін" мағынасынан ескі француз тіліндегі lapidaire – "бағалы тастармен жұмыс істеуге шебер адам" деген мағынаға ауысты. Лапидар ағылшын тілінде 18 ғасырда қолданыла бастады. Адамдар тастан құралдар жасағанда, кейбір геологиялық материалдардың басқаларына қарағанда қатты екенін байқады. Тас өңдеу өнерінің ең алғашқы құжатталған мысалдары тас және жартас бұрғылау түрінде кездеседі. Тас бұрғылаудың алғашқы тамырлары шамамен бір миллион жыл бұрын пайда болған. Ежелгі египеттіктер лазурит, түркіз және аметистті кесу және олардан әшекей жасау әдістерін дамытты. Біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының басында Үндістан субконтинентінде тас өңдеу өнері жетілді. Будда Бхаттаның 3 ғасырдағы буддалық "Ратханпарикса" мәтінінің қолжазбалары, сондай-ақ Агни Пурана және Агастимата сияқты біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының ортасындағы бірнеше индуистік мәтіндер – лапидар өнері туралы санскрит трактаттары болып табылады. Олар асыл тастар мен алмастардың пайда болу орындарын, олардың тегін, қасиеттерін, сынау, кесу және жылтырату әдістерін, сондай-ақ олардан әшекей жасауды талқылайды. Санскрит тіліндегі асыл тастар мен лапидар өнері туралы бірнеше мәтіндер 10 ғасырдан кейін жазылған, бұл лапидар өнерінің үздіксіз дамуын көрсетеді. Джейсон Хоукс пен Стефани Уинн Джонстың сөзіне сәйкес, археологиялық дәлелдер Африка мен Үндістан арасындағы лапидар өнімдері саудасы біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында басталғанын көрсетеді. Үндістанның Декан аймағындағы және Шығыс Африка жағалауындағы адамдар 10 ғасырға дейін лапидар өнері үшін өздерінің әдістерін жасаған, бұл туралы қазба жұмыстары мен сол кезеңдегі үнді және үнді емес мәтіндер куәлік етеді. Лапидар өнері ерте мезоамерикада да маңызды дәстүр болған. Лапидар өнімдері мәртебе белгісі ретінде, құрбандықтар үшін және жерлеу рәсімдерінде қолданылған. Олар қабықшадан, нефриттен, түркізден және жасыл тастардан жасалған. Ацтектердің тас кесушілері лапидар құралдары ретінде қамыс және сүйектен жасалған жіп араларын және бұрғыларды пайдаланған.

Техникалар

Тас кесу өнерінің үш негізгі санаты бар: домалату, кабошон кесу және граниттеу. Заманауи тас кесушінің жұмысына келесідей әрекеттер кіреді:
Шикі тасты ұстағышқа орналастыру және тасты алмаз ұнтағымен сіңген айналмалы араның немесе тас кескіштің жиегіне ұстап, тасты кесу және тіліп алу. Кесілген тасты алып, лапидар таяғына қою. Содан кейін тас кесуші пішіндеу дөңгелегін таңдап, абразивті қоспаны жағады. Тасты одан әрі пішіндеу және қырларын тегістеу үшін лапидар таяғын айналмалы пішіндеу дөңгелегіне және тас тегістеу дискісіне ұстайды. Тасты сумен және ұнтақтау/жылтырату ортасымен бірге барабанға салу, содан кейін барабанды дірілдету немесе айналдыру арқылы үйкеліс жасап, тастарды уақыт өте келе ұнтақтап, жылтырату. Кесудің дәлдігін үлкендету көзілдігімен тексеру. Тас кесуші тасты, мата немесе кенеппен жабылған жылтырату дөңгелегімен, сондай-ақ триполи немесе зергерлік рубин сияқты жылтырату қоспаларын қолданады. Механикалық гранит кесу құрылғысын да пайдалануы мүмкін. Тас кесуші өнеркәсіптік мақсаттар үшін алмастарды кесіп, жылтыратып, оны Өнеркәсіптік Алмас Жылтыратушы деп атауға болады. Мохс қаттылық шкаласы – лапидарда минералдардың қаттылығын өлшеуге көмектесетін көп қолданылатын құрал. Минералдың қаттылығы оның қаншалықты оңай сызатылатыны және Мохс қаттылық шкаласындағы қандай басқа минералдар оны сыза алатыны арқылы өлшенеді. Бұл құрал материалға қандай лапидарлық әдістерді қолдану керектігін анықтауға көмектеседі.

Кесу

Қатты тастарды кесу алмаз қырлы арамен жасалады. Жұмсақ материалдар үшін алмастан басқа материалдарды қолдануға болады, мысалы, кремний карбиді, гранат, эмери немесе корунд. Алмаздың өте жоғары қаттылығына байланысты алмаз кесу үшін алмаз құралдарын пайдалану қажет. Бұйыру, ұнтақтау және жылтырату операциялары әдетте сумен, маймен немесе басқа сұйықтықтармен майланады. Бұл негізгі санаттардан өзге, лапидарлық техниканың құю, ойып өрнектеу, зергерлік бұйымдар жасау және мозаика сияқты арнайы түрлері де бар. Асыл тасты оның табиғи күйінде қажетсіз материалдарды жою үшін немесе алмаз арамен бөліну сызығы бойынша бөлу үшін кесуге болады, бұл кесу деп дәл сипатталады және бұрын кескіш немесе ұқсас құралдарды қолданып, жеке асыл тастар ретінде пайдалануға болатын бөліктерді сындыру арқылы жасалатын. Асыл тастың нақты пішінделуі мен жылтыратылуы – ұнтақтау немесе тегістеу процесі болып табылады. Бұл ұнтақтау және тегістеу жұмысы лапты пайдаланып жасалады, ол – жоғары дәлдікті металл пластина, беті ұнтақпен қапталған, бұл ұнтақ қағаздағы ұнтаққа ұқсас. Лап, әсіресе тегістігі үшін жоғары дәлдікке ие және мотормен айналдырылады. Ұнтақ материалы әдетте алмаз, кейде оның қаттылығы үшін корунд болады. Мосс шкаласы бойынша алмасты пішіндеу және жылтырату үшін алмастың ғана қаттылығы жеткілікті.

Сызықтау

Қазіргі кездегі лапидарлық жұмыстардың көп бөлігі моторлық жабдықтарды пайдаланып жасалады. Жылтырату шайырмен немесе металлмен байланысқан смиркамен, кремний карбидімен (карборунд), алюминий оксидімен (корунд) немесе алмаз ұнтағымен, бөлшектерінің мөлшері кезең-кезеңмен кішірейе түсіп, жылтыратуға қол жеткізілгенге дейін жүргізіледі. Ескі жүйелерде ұнтақтау және жылтырату ұнтақтары ұнтақтау немесе жылтырату дөңгелегіне жеке-жеке қолданылатын. Көбінесе, соңғы жылтырату үшін қалайы оксиді немесе церий(IV) оксиді сияқты басқа орта қолданылады. Бастапқы пішіндеу және гранейлерді орналастыру 220, 600, 1200 өлшемді абразивтермен жасалуы мүмкін. Дегенмен, жылтырату кезеңі үшін 8000, 14000, 50000 және тіпті 100000-ға дейінгі әлдеқайда жоғары сапалы абразивтер қажет. Бұл ұнтақтар металл дискіге де енгізіледі, бірақ кейде жылтырату кезінде дискіге қолмен жағылады.

Құрастыру

Тас қалаудың тағы бір ерекше түрі – мәрмәр мен асыл тастарды мәрмәр негізге ендіру. Бұл техника ағылшын тілінде "пиетра дура" деп аталады, себебі оникс, жасмық және карнелиан сияқты қатты тастар қолданылады. Флоренция мен Неапольде, бұл техника 16 ғасырда дамыған. Флоренциядағы Сан-Лоренцо шіркеуіндегі Медичи капелласы толығымен қатты тастармен қапталған. 18 ғасырдың соңында Неаполь мен Римде дамыған микромозаика шеберлігі кейде лапидарлық жұмысқа жатады. Бұл техникада, ең ұсақ шыны тілімдері жиналып, натюрморттар, қалалық пейзаждар және басқа да бейнелер жасалады. Қытайда, жаде тасын кесуге маманданған лапидарлық жұмыс, кем дегенде Шан әулетінен бері үздіксіз жалғасып келеді.

Қауіпсіздік

Тастарда азбест, кремний, қорғасын, талк және басқа да қауіпті құраушылар болуы мүмкін. Мұндай тастарды өңдеу кезінде пайда болатын шаңның тыныспен ішке түсуі денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін. Түркіз бен малахит сияқты әдемі түсті минералдарда жиі кездесетін мыс(II) оксиді эндокриндік және орталық нерв жүйесіне зиян тигізуі мүмкін. Ең көп таралған минералдар – силикаттар, ал осы тау жыныстарының шаңы силикозға алып келуі мүмкін. Қазба тастар радиоактивті болуы мүмкін. Тас өңдеу жұмыстарында қауіпсіздік шараларына Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты бекіткен, ауыстырылатын картридждері мен шаң сүзгілері бар респиратор кию; жергілікті желдету жүйесін пайдалану немесе ашық ауада жұмыс істеу; тиісті майлау материалдарын қолдану; қорғау киімдерін кию; жұмыстан кейін дереу жуыну және шашыратын шампуньмен шаю; және шеберхананы тазалау үшін ылғалды шүберек қолдану кіреді.

Қоғамдар мен клубтар

Әлемде лапидарлық клубтар бар. Австралияда көптеген асыл тастар көрмелері өтеді, оның ішінде жыл сайынғы GEMBOREE аталған асыл тастар көрмесі де бар, ол – жалпыұлттық лапидарлық сайыс. Әр жылдың ақпан айының басында Аризона штатының Тусон қаласында асыл тастар мен минералдар көрмелерінің жиынтығы ұйымдастырылады. Бұл іс-шара Tucson Gem and Mineral Society Show көрмесімен басталды және қазір ондаған тәуелсіз көрмелерді қамтиды. 2012 жылы осы бірдей уақытта өткен көрмелер тобы әлемдегі ең ірі асыл тастар мен минералдар шарасы болды. Америка Құрама Штаттарындағы қоғамдардың қатарында Американдық Gem Society де бар.