Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сары-қызыл халцедон түрі
Yellow red chalcedony variety
Карнелиан (немесе корнелиан деп те жазылады) – қоңыр-қызыл минерал, көбінесе жартылай бағалы тас ретінде қолданылады. Карнелианға ұқсас сард, ол әдетте қаттырақ және қараңғырақ; екеуінің арасындағы айырмашылық нақты белгіленбеген, сондықтан екі атау да көбінесе бірін-бірі алмастырып қолданылады. Карнелиан мен сард – темір оксидінің қоспаларымен боялған кремнийлі минерал халцедоның түрлері. Түсі кең ауқымда өзгереді, аққан қызғылттан алып, дерлік қара түске дейін. Маңызды кен орындары: Янакодо (Перу); Ратнапура (Шри-Ланка); және Таиланд.
Carnelian (also spelled cornelian) is a brownish red mineral commonly used as a semiprecious stone. Similar to carnelian is sard, which is generally harder and darker; the difference is not rigidly defined, and the two names are often used interchangeably. Both carnelian and sard are varieties of the silica mineral chalcedony colored by impurities of iron oxide. The color can vary greatly, ranging from pale orange to an intense almost black coloration. Significant localities include Yanacodo (Peru); Ratnapura (Sri Lanka); and Thailand.
Тарих
Халцедонның қызыл түрі Болгарияда ерте неолиттен бері әшекей бұйымдары ретінде қолданылғаны белгілі. Бірінші қырланған (бұйрықтың әр жағында тұрақты 16+16=32 қырлы) карнелиан әшекейлері Варна халколиттік қабір қазбаларында (б.з.д. 5 мыңжылдықтың ортасы) табылған. Карнелианға тесіктер салу үшін бұрғы құралдары Мехргар қаласында б.з.д. 4-5 мыңжылдықтарда қолданылған. Карнелиан Крит аралындағы Кноссос қаласының қола дәуіріндегі Миной қабаттарынан сәндік өнерде қолданылғанын көрсететін нысандармен бірге табылған; мұндай қолданыс шамамен б.з.д. 1800 жылға дейін соққан. Карнелиан рим дәуірінде мөр сақиналары жасау үшін кеңінен қолданылған, себебі ыстық балауыз карнелианға жабыспайды. Сард ассириялық цилиндрлі мөрлерге, египеттік және финикиялық скарабейлерге, сондай-ақ ерте грек және этрус асыл тастарына қолданылған. Еврей тіліндегі одем (кейде сардиус деп аударылады) бас діни қызметкердің иықтарына бекітілген, сонымен қатар ол бас діни қызметкердің кеуде қалқанындағы бірінші тас болған, ол қызыл түсті тас, мүмкін сард, немесе қызыл яшма болған. Британ мұражайының Батыс Азия мөрлері коллекциясында карнелианнан жасалған неоассириялық мөр бар, онда Иштар Гула жұлдызды құдай ретінде бейнеленген. Ол патшалық биліктің сақинасын ұстап, таққа отырған. Ол Мардуктың (оның символы) шүкірі, Сиббити (жеті) құдай, Набудың қалемі және құлшынып тұрған адаммен бірге көрсетілген. Ашмолеан мұражайының коллекциясындағы б.з.д. 8 ғасырға жататын карнелиан мөрінде Иштар Гула өзінің итімен бірге Мардуктың шүкіріне және оның қызыл айдаһарына қарай отырған күйде бейнеленген.
The red variety of chalcedony has been known to be used as beads since the Early Neolithic in Bulgaria. The first faceted (with constant 16+16=32 facets on each side of the bead) carnelian beads are described from the Varna Chalcolithic necropolis (middle of the 5th millennium BC). The bow drill was used to drill holes into carnelian in Mehrgarh in the 4th–5th millennium BC. Carnelian was recovered from Bronze Age Minoan layers at Knossos on Crete in a form that demonstrated its use in decorative arts; this use dates to approximately 1800 BC. Carnelian was used widely during Roman times to make engraved gems for signet or seal rings for imprinting a seal with wax on correspondence or other important documents, as hot wax does not stick to carnelian. Sard was used for Assyrian cylinder seals, Egyptian and Phoenician scarabs, and early Greek and Etruscan gems. The Hebrew odem (also translated as sardius), was mounted on both shoulder's of the High Priest's robe, also it was the first stone in the High Priest's breastplate, was a red stone, probably sard but perhaps red jasper. There is a Neo Assyrian seal made of carnelian in the Western Asiatic Seals collection of the British Museum that shows Ishtar Gula as a star goddess. She is holding a ring of royal authority and is seated on a throne. She is shown with the spade of Marduk (his symbol), Sibbiti (seven) gods, the stylus of Nabu and a worshiper. An 8th century BC carnelian seal from the collection of the Ashmolean Museum shows Ishtar Gula with her dog facing the spade of Marduk and his red dragon.
Этимология
Қазіргі кезде жиі қолданылатын термин "карнелиан" – бұл 16 ғасырдағы "корнелиан" сөзінің 14 ғасырдағы өзгеруі (және онымен байланысты corneline және cornalyn сияқты жазу тәсілдері). Корнелиан, бірнеше роман тілдеріндегі ұқсас сөздермен этимологиялық байланысты, орта ғасырлық латын тіліндегі corneolus сөзінен шыққан, ол латын тіліндегі cornum сөзінен, яғни жиде қызыл жемісі бар жиде вишнясынан алынған, оның мөлдір қызыл жемістері осы тасқа ұқсайды. Оксфорд ағылшын сөздігі "карнелианды" "корнелианның" бұрмалануы деп атайды, кейіннен латын сөзі caro, carnis ("ет") сияқты сөздермен байланыстырып айтылуына байланысты. Плиний Ескінің айтуынша, сард өзінің атын Лидиядағы Сардис қаласынан алған, ал басқалар оның түбін парсы тіліндегі سرد (sered, "сарғыш-қызыл") сөзімен байланыстыруға болады деп санайды.
Although now the more common term, "carnelian" is a 16th century corruption of the 14th century word "cornelian" (and its associated orthographies corneline and cornalyn). Cornelian, cognate with similar words in several Romance languages, comes from the Mediaeval Latin corneolus, itself derived from the Latin word cornum, the cornel cherry, whose translucent red fruits resemble the stone. The Oxford English Dictionary calls "carnelian" a perversion of "cornelian," by subsequent analogy with the Latin word caro, carnis ("flesh"). According to Pliny the Elder, sard derived its name from the city of Sardis in Lydia from which it came, and according to others, may ultimately be related to the Persian word سرد (sered, "yellowish red").