Кіріспе

Тас құрал. Микролит – әдетте, кремнезден немесе шыршадан жасалған, ұзындығы шамамен бір сантиметр, ені жарты сантиметр болатын кішкентай тас құрал. Олар шамамен 35 000 жыл бұрыннан 3 000 жылға дейін Еуропа, Африка, Азия және Австралияда адамдар жасаған. Микролиттер найза ұштары мен жебе ұштарында қолданылған. Микролиттер кішкентай жалаңаштан (микрожалаңаш) немесе үлкен жалаңашқа ұқсас кремний кесіндісінен кенеттен немесе қиыстырылған ретушь арқылы жасалады, бұл микробурин деп аталатын ерекше қалдық қалдырады. Микролиттердің өзі жұмыс қалдықтарынан немесе жазабалардан ажыратуға жеткілікті түрде өңделген. Микролиттердің екі түрі анықталады: ламинарлық және геометриялық. Микролиттер жиынтығы археологиялық ескерткіштің мерзімін анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Ламинарлық микролиттер сәл үлкен, және олар Жоғарғы Палеолиттің соңымен және Эпипалеолит дәуірінің басталуымен байланысты; геометриялық микролиттер Мезолит пен Неолитке тән. Геометриялық микролиттер үшбұрышты, трапеция тәрізді немесе ай тәрізді болуы мүмкін. Микролит өндірісі шаруашылықтың пайда болуынан кейін (б.з.д. 8000 ж.) азайды, бірақ терең тамырланған аңшылық дәстүрі бар мәдениеттерде кейін де жалғасты. Түріне қарамастан, микролиттер найзалар және (кейінгі кезеңдерде) жебелер және басқа да артефактілер сияқты аңшылық қарудың ұштарын жасау үшін қолданылды және Африка, Азия және Еуропада табылған. Олар ағаш, сүйек, шайыр және талшықтармен біріктіріліп, күрделі құрал немесе қару жасау үшін пайдаланылды, және Швецияда, Данияда және Англияда микролиттер бекітілген ағаш іздері табылды. Бір найзада немесе гарпунда орта есеппен алтыдан он сегізге дейін микролит қолданылған, ал жебеде тек біреу немесе екеуі ғана болған. Бұрынғы үлкен құралдардан ауысудың артықшылығы болды. Көп жағдайда құралдың сабын жасау, ұшын немесе жиегін жасаудан қиын болды: жаңа сап немесе тұтқа жасаудың орнына, тозған немесе сынған микролиттерді жаңа, оңай тасымалданатын микролиттермен ауыстыру оңайырақ болды.

Ламинарлық және геометриялық емес микролиттер

Ламинарлық микролиттер кем дегенде граветт мәдениетінен немесе жоғарғы палеолит дәуірінің бастапқы кезеңінен тарайды және олар мезолиттік және неолиттік дәуірлердің барлығында кездеседі. "Нуаль" буриндері және микрограветтер граветт мәдениетінде микролиттерді өндірудің басталғанын көрсетеді. Бұл кремнийді өңдеу стилі Магдален кезеңінде гүлденіп, Жерорта теңізі бассейніндегі көптеген эпипалеолит дәстүрлерінде сақталды. Бұл микролиттер кейінірек пайда болған геометриялық микролиттерден сәл ірілеу болған және кішкентай немесе тозығы жеткен кремний ядросынан алынған жарықтардан жасалған. Олар соққы арқылы немесе өзгермелі қысым қолдану арқылы өндірілген (қысым ең қолайлы нұсқа болғанымен, микролиттерді өндірудің бұл әдісі күрделі және ең көп қолданылатын техника емес).

Қалқанның қысқартылған бөлігі

Ламинарлық микролиттің үш негізгі түрі бар. Қиылған жапырақша түрін кесу орнына байланысты (мысалы, көлбеу, тікбұрышты немесе қос) және пішініне қарай, мысалы, ойыс немесе дөңгелек болып бөлуге болады. "Ракелеттер" ерекше пішіндерімен ерекшеленеді, олар жартылай дөңгелек немесе тіпті пішінсіз болғанша өткір ретушталған жапырақшалар немесе қырлар. Ракелеттер – жоғарғы палеолиттен неолитке дейінгі кезеңде мәдениеттің белгісі ретінде нақты айқындалмайды.

Арқалы шетті бөренелер

Артқа бұралған жиекті жапырақтардың жиектерінің бірі, әдетте бүйірлік, кенеттен ретушь арқылы дөңгеленген немесе қисайтылған болады. Мұндай жапырақтардың түрлері аз, оларды толығымен дөңгеленгендері және тек бір бөлігі дөңгеленген немесе тіпті түзу болып бөлінеді. Олар жапырақтарды жасау процесінде маңызды рөл атқарады, және олардан көптеген басқа түрлер пайда болды. Дюфордың жапырақшалары үш сантиметрге дейін ұзын, иілген пішінмен, ретушьтері жартылай тік және Ауриньяк кезеңінің нақты бір кезеңін көрсетеді. Солтрейдің артқа бұралған жиекті жапырақтары айқын және тік ретушьке ие, сондықтан олар ұзын және тар, сирек кездеседі, бірақ Солтрей кезеңінің белгілі бір кезеңдерін көрсетеді. Ухтата жапырақшалары басқаларына ұқсас, бірақ ретушьталған артқы жағы біркелкі емес, керісінше, ретсіз; микролиттің осы түрі Эпипалеолит Сахарасының белгілі бір кезеңдерін көрсетеді. Иберо-Мавриан және Монтбани жапырақшалары, жартылай және ретсіз бүйірлік ретушьпен, итальяндық Тарденоизияға тән.

Микро нүктелер

Бұл өте өткір, тік ретушь жасау арқылы жасалған жаңқалар. Бұл микролиттердің өңірлік түрлері өте көп, олардың көбін археологиялық контекстін білмей ажырату өте қиын (әсіресе батыс аймақтағыларын). Төменде олардың шағын таңдауы келтірілген. Жапырақша тәрізді ұштар (жапырақша тәрізді ұштар деп те аталады) алынып тасталды, олар жабу ретушымен сипатталады және жеке топты құрайды. Шательперрон нүктесі қажетті өлшемдерге жақын болғанымен, нағыз микролит емес. Оның ежелгілігі және қысқа, иісті жиегі оны көптеген қабатты микролиттердің алдағысы етеді. Микрограветт немесе Гравет микро нүктесі – Гравет нүктесінің микролиттік нұсқасы, ол басқа түрлермен салыстырғанда ерекше өткір жиекті тік ретушьпен жасалған тар жаңқа. Азилия нүктесі Магдален микролиттері мен батыс эпипалеолит нүктелерін байланыстырады. Оларды күшті және терең ретушь арқылы анықтауға болады. Аренсбург нүктесі де перифериялық палеолиттік немесе батыс эпипалеолиттік өнім, бірақ ерекше морфологиясы бар, себебі ол жаңқада (жаңқа емес) жасалған, көлденең қиылып, мұртқаға (шапқышқа) бекітілуі мүмкін тілшесі бар. Келесі топта Таяу Шығыстан алынған мәдени маркерлер ретінде сипатталатын бірнеше нүктелер бар. Жоғарғы палеолиттен шыққан Эмир нүктесі Шательперронда табылған нүктеге ұқсас, бұл олардың бір замандас болуы мүмкін, бірақ олар сәл қысқа және жаңқа емес, жаңқадан жасалған сияқты. Эль-Вад нүктесі сол аймақтың Жоғарғы палеолит соңынан шыққан, өте ұзын, жіңішке жаңқадан жасалған. Эль-Хиам нүктесін испан археологы Гонсалес Эчегарай Иорданиядағы протонеолиттік орындарында анықтаған. Олар көп танымал емес, бірақ екі негізгі ойық арқылы оңай анықталады, олар шапқыш ретінде қолданылған болуы мүмкін. Аделаида нүктесі Австралияда табылған. Оның құрылымы, жаңқадағы қиылыстарға негізделген, дерлік трапеция тәрізді формада. Аделаида нүктесі қабатты микролиттердің уақыт және мәдениет бойынша әртүрлілігін көрсетеді; сонымен қатар олардың технологиялық айырмашылықтарын, бірақ кейде геометриялық микролиттермен морфологиялық ұқсастығын көрсетеді. Қабатты микролиттерді кейде трапеция тәрізді, үшбұрышты немесе ай тәрізді деп сипаттауға болады. Дегенмен, олар геометриялық микролиттерден геометриялық микролиттерді жасауда қолданылатын әдістерге байланысты ерекшеленеді, олар негізінен микробурин техникасын қамтиды.

Геометриялық микролиттер

Геометриялық микролиттер – бұл, кем дегенде, негізгі формаларында нақты анықталған тас құралдар түрі. Оларды трапеция, үшбұрыш және ай тәрізді (жарты ай) пішіндерге бөлуге болады, бірақ осы типтердің әрқайсысының көптеген түрлері бар. Микробурин төмендегі суреттерде келтірілген, себебі ол геометриялық микролит (немесе тіпті құрал) болмаса да, қазір осы геометриялық микролиттерді жасау кезінде пайда болатын ерекше қалдық деп есептеледі. Геометриялық микролиттер сирек кездессе де, Солтүстік-Батыс Африкада трапеция пішіндес түрінде кездеседі. Олар кейіннен Еуропада Магдален дәуірінде бастапқыда созылған үшбұрыштар, ал кейін трапеция пішіндес түрінде пайда болады (микробурин техникасы Перигор дәуірінен белгілі болса да), олар көбінесе Эпипалеолит және Неолит кезеңдерінде кездеседі. Олар Мыс дәуірі мен Қола дәуіріне дейін де сақталды, "жапырақ" пішіндес және кейіннен металл жебе ұштарымен бәсекелесті.

Микробуриндік техника

Қазіргі кезде белгілі геометриялық микролиттердің барлығы бірдей негізгі сипаттамаларға ие, тек пішіндері әртүрлі. Олардың барлығы микробурин техникасын қолдана отырып (бұл тұяқтың қалдықтарын немесе бастапқы материалдан конхоидты жарықтарды сақтау мүмкін емес) жағадан жасалған қырлар немесе микрожағалардан (көбінесе жастан) жасалған. Кейін бөлшектердің шеттері соққымен түзету арқылы аяқталды (әдетте бір жағы бастапқы материалдың табиғи шетімен қалдырылып), бұл бөлшекке түпкілікті көпбұрышты нысан берді. Мысалы, үшбұрыш жасау үшін екі іргелес ойық түзетілді, үшінші шеті немесе табаны бос қалдырылды. Арқасы бар қырлы жағалар Франциядағы Магдален кезеңінің соңына жататын Пинсевентте ерекше көптеп табылды. Осы жердегі кейбір ошақтардың қалдықтарында үш-үштен жағалар тобы табылды, бұл олардың тұтқаларына үштен орнатылғанын көрсетеді. Бұл жерден мүйізден жасалған найза ұшы табылды, онда жас жағаларды бекітуге арналған ойыстар бар, олар шайырлы заттармен бекітілуі мүмкін. Кейбір табылған заттарда көп тозу белгілері байқалды. Мамандар артефакттардың литографиялық немесе микротозу талдауын жүргізді, бірақ кейде жас құралды жасау кезінде пайда болған сынықтарды оның қолданылуы кезінде пайда болған сынықтардан ажырату қиын болды. Англияның Дорсет округіндегі Хенгистбери бас тағында табылған микролиттерде кескіштердің іздерімен шатастырылатын белгілер бар, бірақ олар ұшқыш қатты нысанға тиіп, сынып қалғанда пайда болған болуы мүмкін. Басқа жерлердегі микролиттер де осындай түсіндіру мәселелерін тудырды. Микролиттерді қолданудың ерекше дәлелі Францияның Дордонь аймағындағы Ласко үңгіріндегі қазба жұмыстарында табылды. 20 арқасы бар жаға табылды, олар шайырлы заттардың қалдықтарымен және дөңгелек тұтқаның (мүйіздің) іздерімен бірге болды. Бұл жағалар гарпунның немесе басқа да қарудың тістері сияқты топтасып бекітілген болуы мүмкін. Осы барлық жерлерде табылған микролиттер арқасы бар жағалар, ұштар және шикі жарықтар болды. Батыс Еуропада табылған көптеген геометриялық микролиттерге қарамастан, олардың қолданылуының нақты дәлелдерін көрсететін мысалдар аз, және барлық мысалдар мезолиттік немесе неолиттік кезеңдерден алынған. Осыған қарамастан, зерттеушілер арасында бұл заттар гарпун, ассегай, найза және жебе сияқты жеңіл снарядтардың тегіс ену мүмкіндігін арттыру үшін қолданылған деген келісім бар.

Австралия

Австралияда табылған микролиттердің ең көп тараған түрі – тіректелген артефакттар. Ең ерте тіректелген артефакттар Плейстоценнің соңғы кезеңімен даталанады, бірақ олар Австралияның аборигендер қоғамында Холоценнің ортасында көбірек таралды, кейін қолданылуы азайды және 1788 жылы британдықтардың континентке басып кіруінен шамамен 1000 жыл бұрын археологиялық жазбалардан жоғалып кетті. Бұл таралудың себебі археологтар арасында пікірталас тудырып отыр. Географиялық тұрғыдан алғанда, олар континенттік Австралияның көп бөлігінде кездеседі, алыс солтүстік бөлігінен басқа, бірақ әсіресе оңтүстік-шығыс Австралияда көптеп таралған. Тарихи тұрғыдан, тіректелген артефакттар асимметриялық Бонди нүктелері мен симметриялық геометриялық микролиттерге бөлінді, бірақ осы пішіндердің таралуында географиялық немесе уақыттық үлгі байқалмайды. Нгунгарадан тіректелген артефакттарды өндіру жұмыханалары табылды, олардың пішіні айтарлықтай өзгеріп отырады, бұл күрделі құралдардың бөліктерін ауыстыру қажеттілігімен байланысты. Тіректелген артефакттарды өндіруге қатысты бірнеше зерттеулерде жылумен өңдеудің маңызды компонент екені және үлкен жақ бос кеңіндіктерін пайдалану ерекшеленді. Оңтүстік-шығыс Австралиядан алынған тіректелген артефакттардың функционалдық зерттеулері олардың көп мақсатты және көп функциялы құралдар екенін көрсетті, олардың қолданылу аясы сол жерлерде табылған өңделмеген сынықтармен ұқсас. Олардың күрделі қарудың бөлігі ретінде қолданылғанының бір нақты мысалы бар – найза немесе соққы, өйткені Сиднейдің Наррабин ауданында шамамен 4000 жыл бұрынғы ер адамның қаңқасына 17 тіректелген артефакт енгізілген күйінде табылған.

Франция

Францияда ерекше бір орын бар: Бретань аймағындағы Тевиек мезолиттік қорымы. Мұнда көптеген шақ тасты микролиттер табылды. Олар шамамен 6740 және 5680 жыл бұрынғыға дейін салынған деп саналады – бұл өте ұзақ мерзімді қоныстану. Қоныстың аяқталуы неолит дәуірінің басында болды. Табылған қаңқалардың бірінде бір омыртқасына геометриялық микролит кіріп кеткен. Барлық көрсеткіштер бұл адам осы снарядтың нәтижесінде қайтыс болғанын көрсетеді; мақсатты түрде ме, әлде жазабас жолмен ме екені белгісіз. Геометриялық микролиттер көбінесе аң ауру және балық аулау үшін қолданылған, бірақ олар қару ретінде де пайдаланылған болуы мүмкін.

Скандинавия

Скандинавияда микролиттері бар жебелердің жақсы сақталған мысалдары Швециядағы Осбидегі Лошультте және Даниядағы Виндеруптағы Твермозеде табылған. Бұл табылған заттар, торфты батпақтардың ерекше жағдайларының арқасында дерлік толыққанды сақталып қалған, ұшына шайырлы заттармен және жіптермен бекітілген ағаш жебелерді қамтиды. Радиокөміртектік өлшеулерге сәйкес, Лошульт жебелері шамамен б.з.д. 8000 жылға датирленеді, бұл Маглемосе мәдениетінің орталық бөлігін көрсетеді. Бұл ерте Бореалдық/кейінгі Бореалдық кезеңге жақын келеді.

Англия

Англиядағы мезолиттік шөгінділердегі мүмкін құралдардың көптеген мысалдары бар. Ең танымал болғаны – Йоркширдегі Стар Каррден табылған, шайыр қалдықтары сақталған микролит, бәлкім, оны снарядтың ұшына бекіту үшін қолданылған. Жақындағы қазба жұмыстары басқа да мысалдарды көрсетті. Линкольнширдегі Рисби Уоррен V орнында археологтар органикалық қалдықтарды (мүмкін, жебе сағасынан ағаш) көрсететін қара дақ бойымен бір-бірінен тең қашықтықта орналасқан сегіз үшбұрышты микролит қатарын тапты. Басқа бір нақты дәлел – Батыс Йоркширдегі Редикон День орнында 35 микролит бір снарядпен байланысты сияқты көрінеді. Солтүстік Йоркширдегі Ура Мурда 25 микролит жердегі орналасуының ерекше тұрақтылығы мен симметриясының арқасында бір-бірімен байланысты болып көрінеді. Ағылшын және еуропалық артефактілерді зерттеу көрсеткендей, снарядтар әртүрлі мөлшердегі микролиттерден жасалған: Твермозеде тек біреу, Лошультте екеу (біреуі ұшы үшін, екіншісі қанаты ретінде), Уайт Хассокс, Батыс Йоркширде 40-тан астам бірге табылған; әрбір снарядқа орташа есеппен 6 мен 18 данадан келген.

Шри-Ланка

1968 жылы Шри-Ланкадағы Фа Хьен үңгірінде адам жерленген орындары табылды. 1988 жылы тағы бір қазба жұмысы нәтижесінде микролит тас құралдары, тарихқа дейінгі от орындарының қалдықтары және гүлдер мен адам қалдықтары сияқты органикалық материалдар анықталды. Радиокөміртектік талдау көрсеткендей, үңгір шамамен 33 000 жыл бұрын, Яғни Соңғы Плейстоцен және Мезолит кезеңдерінен бастап, 4750 жыл бұрынғы Неолитке дейін, Орта Голоценде мекенделген. Бірнеше шөгінділерден алынған адам қалдықтары Корнелл университетінде талданды және Кеннет А. Р. Кеннеди мен аспирант Жоанн Л. Захорски зерттеді. Шри-Ланкада ең ерте белгілі микролиттер табылды, олар Еуропада тек Ерте Голоценде ғана пайда болды. 2019 жылғы зерттеу Фа Хьен Лена үңгірінің микролит жиынтығы Оңтүстік Азиядағы ең ерте микролит жиынтығы екенін көрсетті, ол шамамен 48 000–45 000 жылға дейін соққан.

Кездесу

Ламинарлық микролиттер – жоғарғы палеолит және эпипалеолит кезеңдерінде жиі кездесетін артефакттар, сондықтан көптеген зерттеулер оларды тарихқа дейінгі мәдениеттердің әртүрлі кезеңдерін анықтау үшін маркер ретінде пайдаланды. Эпипалеолит және мезолит кезеңдерінде ламинарлық немесе геометриялық микролиттердің болуы әртүрлі мәдени дәстүрлердің шөгінділерін мерзімдеуге мүмкіндік береді. Мысалы, Африканың солтүстік-батысындағы Атлас тауларында жоғарғы палеолит кезеңінің аяқталуы ламинарлық микролиттерді өндірудің атериан дәстүрінің аяқталуымен сәйкес келеді, ал шөгінділер осы артефакттардың болуына немесе болмауына қарай мерзімделуі мүмкін. Таяу Шығыста кебарий мәдениетінің ламинарлық микролиттері шамамен 11 000 жыл бұрын натуф дәстүрінің геометриялық микролиттерімен ығыстырылды. Бұл үрдіс Жерорта теңізі бассейнінде және жалпы Еуропа бойынша қайталанады. Англияда да осыған ұқсас жағдай байқалады, онда басқа жиі кездесетін формалармен салыстырғанда созылған микролиттердің көп болуы мезолитті екі кезеңге бөлуге мүмкіндік берді: шамамен б.з.д. 8300–6700 жылдарға жататын ерте мезолит немесе ежелгі және ламинарлық мезолит, және кейінгі мезолит немесе жаңа және геометриялық мезолит. Осылайша, табылған артефакттар жиынтығына сүйене отырып шөгінділерді мерзімдеуге болады.