Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жануарлардың қақпақтары мен тістерінен алынған материал.
Material derived from the tusks and teeth of animals
Фил сүйегі – жануарлардың (әдетте пілдердің) қақпақтары мен тістерінен алынатын қатты, ақ материал. Ол негізінен тіс майынан (дентиннен), тістер мен қақпақтардың физикалық құрылымдарының бірінен тұрады. Сүтқоректілердің тістері мен қақпақтарының химиялық құрамы, түрлеріне қарамастан бірдей болады, бірақ фил сүйегінде минералданған коллаген құрылымдары бар. Пілден басқа тістер мен қақпақтармен сауда жақсы орнатылған және кең таралған; сондықтан «фил сүйегі» термині коммерциялық құндылығы бар, ою-өрнек салуға немесе сүйекке сурет салуға (scrimshaw) жеткілікті үлкен кез келген сүтқоректінің тістерін немесе қақпақтарын сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Табиғи фил сүйегінен басқа, фил сүйегін синтетикалық жолмен де өндіруге болады, сондықтан (табиғи фил сүйегінен айырмашылығы) материалды жануарлардан алу қажеттілігі туындамайды. Тагуа жаңғақтарын да фил сүйегі сияқты кесуге болады. Фил сүйегінен жасалған бұйымдардың саудасы Индостан даласында (Indus Valley) бастау алған. Фил сүйегі – Хараппа цивилизациясында көптеп кездесетін және саудаға қолданылған маңызды өнім. Хараппалық қоныстарда табылған фил сүйегінен жасалған бұйымдарға көз сызу құралдары, түйреуіштер, тесік ашу құралдары, ілгектер, бекіткіштер, тарақтар, ойын бөлшектері, ойыншықтар, кіріспелер және басқа да жеке әшекейлер кіреді. Фил сүйегі ежелгі заманнан бері өнерде немесе өндірісте түрлі бұйымдар жасау үшін бағаланып келді – фил сүйегінен жасалған мүсіндерден бастап, жалған тістерге, фортепиано пернелеріне, жақтауларға және доминоға дейін. Піл сүйегі ең маңызды көз болып табылады, бірақ мамонт, морж, бегемот, кашалот, орка, нарвал және қабан сүйегі де қолданылады. Еліктердің де екі қақпағы бар, олардың ата-бабаларының қақпақтарынан қалған қалдықтар деп саналады. Африка және Азия пілдері сияқты жойылу қаупі төніп тұрған түрлердің табиғи фил сүйегін ұлттық және халықаралық саудаға шығару заңсыз. «Фил сүйегі» сөзі ескі египеттік [[wikt:bw#Noun 3 ('слон') сөзінен, латын тіліндегі ebor немесе [[wikt:ebur#Latin сөзінен шыққан.
Ivory is a hard, white material from the tusks (traditionally from elephants) and teeth of animals, that consists mainly of dentine, one of the physical structures of teeth and tusks. The chemical structure of the teeth and tusks of mammals is the same, regardless of the species of origin, but ivory contains structures of mineralised collagen. The trade in certain teeth and tusks other than elephant is well established and widespread; therefore, "ivory" can correctly be used to describe any mammalian teeth or tusks of commercial interest which are large enough to be carved or scrimshawed. Besides natural ivory, ivory can also be produced synthetically, hence (unlike natural ivory) not requiring the retrieval of the material from animals. Tagua nuts can also be carved like ivory. The trade of finished goods of ivory products has its origins in the Indus Valley. Ivory is a main product that is seen in abundance and was used for trading in Harappan civilization. Finished ivory products that were seen in Harappan sites include kohl sticks, pins, awls, hooks, toggles, combs, game pieces, dice, inlay and other personal ornaments. Ivory has been valued since ancient times in art or manufacturing for making a range of items from ivory carvings to false teeth, piano keys, fans, and dominoes. Elephant ivory is the most important source, but ivory from mammoth, walrus, hippopotamus, sperm whale, orca, narwhal and warthog are used as well. Elk also have two ivory teeth, which are believed to be the remnants of tusks from their ancestors. The national and international trade in natural ivory of threatened species such as African and Asian elephants is illegal. The word ivory ultimately derives from the ancient Egyptian [[wikt:ꜣbw#Noun 3 ('elephant'), through the Latin ebor or [[wikt:ebur#Latin.
Қолданылуы
Гректер де, римдіктер де үлкен көлемде әсемдік бұйымдар, құнды діни заттар және қымбатты нәрселер сақтауға арналған сәнді қораптар жасау үшін піл сүйегін кесуді пайдаланған. Көп жағдайда піл сүйегі мүсіндердің көздерінің ақ бөлігін жасау үшін қолданылған. Ежелгі ирландтар кит немесе морж піл сүйегін қолданған болуы мүмкін. 3 ғасырдағы римдік жазушы Солин Ирландиядағы келт халқының қылыштардың саптарын «теңізде жүзетін жануарлардың тістерімен» әсемдегенін айтқан. Ионалық Адомнан қасиетті Колумбаның құлдықтан босату үшін қожайынына әкелген, піл сүйегімен кесілген қылышын сыйға бергенін жазған. Сирия мен Солтүстік Африкадағы пілдердің санының азаюына, классикалық әлемде піл сүйегіне болған сұраныс себеп болған болуы мүмкін. Қытайлықтар піл сүйегін өнер және тұрмыстық заттар үшін ұзақ жылдар бойы бағалап келген. Қытайдың піл сүйегін экспорттауы туралы алғашқы жазбалар, қытайлық саяхатшы Чжан Цянь батысқа одақтар құру үшін барғаннан кейін қалдырылған, бұл қытай тауарларының батысқа еркін өтуіне мүмкіндік берді; б.з.б. 1 ғасырында піл сүйегі Солтүстік Жібек Жолы арқылы батыс елдеріне жеткізілген. Оңтүстік-Шығыс Азия патшалықтары үнді пілінің тістерін жыл сайынғы құрмет көрсету үшін Қытайға жіберген. Қытай шеберлері піл сүйегінен құдайлардың бейнелерін, опиум құбырларының саптары мен ұштарын және басқа да заттарды жасаған. Жапонияда піл сүйегінен жасалған мүсіндер 17 ғасырда Эдо дәуірінде танымал болды. 1800 жылдардың ортасынан бастап, жаңа Мэйдзи үкіметінің өнер мен қолөнерді насихаттау және экспорттау саясаты әлемдік көрмелерде піл сүйегінен жасалған бұйымдардың көптеп көрсетілуіне әкелді. Батыс музейлері, бай адамдар және Жапон императорлық отбасы сатып алған ең жақсы туындылар ерекше құрметке ие болды. Оңтүстік-Шығыс Азияның буддалық мәдениеттері, соның ішінде Мьянма, Таиланд, Лаос және Камбоджа дәстүрлі түрде үйретілген пілдерден піл сүйегін алған. Піл сүйегі контейнерлер үшін бағалы болды, өйткені ол ауа өткізбейтін тығыздама жасауға мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ шенеуніктердің құжаттар мен жарлықтарға қол қою үшін қолданған ерекше мөрлерін жасау үшін де жиі қолданылған. Малайзия, Индонезия және Филиппин сияқты мұсылман малай халқы тұратын Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде піл сүйегі крис қылыштардың саптарын жасау үшін таңдалған материал болды. Филиппинде піл сүйегінен католик иконалары мен сантеро мәдениетінде кең таралған әулиелердің бейнелері жасалған. Тіс пен піл сүйегінен әртүрлі пішіндегі және түрлі заттарды жасауға болады. Қазіргі піл сүйегінен жасалған бұйымдардың мысалдары: окимоно, нетсуке, әшекейлер, жақсы ыдыс-аяқ саптары, жиһаз инкрустациялары және фортепиано пернелері. Сонымен қатар, қабан тістері, кашалот, кит және бегемот тістерін де кесуге немесе беткейін кесуге болады, осылайша олардың түрі танылатын күйінде сақталады. Африкамен сауданың кеңеюімен 1800 жылдардың басында піл сүйегі жеңіл қолжетімді болды. АҚШ-қа импортталған піл сүйегінің 90 пайызына дейін Коннектикут штатында өңделген, онда 1860 жылдары Дип Ривер және Айворитон пил сүйегін ұнтақтау орталықтарына айналды, әсіресе фортепиано пернелеріне болған сұранысқа байланысты. Соңғы 30 жылда піл сүйегін қолдану ескерткіштер мен әшекейлерді жаппай өндіруге қарай бағытталды. Жапонияда байлықтың артуы бұрын ағаштан жасалған қатты піл сүйегінен жасалған ханко – есім мөрлерін тұтынуға әкелді. Бұл ханколарды машиналар арқылы бірнеше секунд ішінде кесуге болады және 1980 жылдары Африка пілінің санының 1,3 миллионнан 600 мыңға дейін азаюына ықпал етті.
Both the Greek and Roman civilizations practiced ivory carving to make large quantities of high value works of art, precious religious objects, and decorative boxes for costly objects. Ivory was often used to form the white of the eyes of statues. There is some evidence of either whale or walrus ivory used by the ancient Irish. Solinus, a Roman writer in the 3rd century claimed that the Celtic peoples in Ireland would decorate their sword hilts with the 'teeth of beasts that swim in the sea'. Adomnan of Iona wrote a story about St Columba giving a sword decorated with carved ivory as a gift that a penitent would bring to his master so he could redeem himself from slavery. The Syrian and North African elephant populations were reduced to extinction, probably due to the demand for ivory in the Classical world. The Chinese have long valued ivory for both art and utilitarian objects. Early reference to the Chinese export of ivory is recorded after the Chinese explorer Zhang Qian ventured to the west to form alliances to enable the eventual free movement of Chinese goods to the west; as early as the first century BC, ivory was moved along the Northern Silk Road for consumption by western nations. Southeast Asian kingdoms included tusks of the Indian elephant in their annual tribute caravans to China. Chinese craftsmen carved ivory to make everything from images of deities to the pipe stems and end pieces of opium pipes. In Japan, ivory carvings became popular in the 17th century during the Edo period, and many netsuke and kiseru, on which animals and legendary creatures were carved, and inro, on which ivory was inlaid, were made. From the mid 1800s, the new Meiji government's policy of promoting and exporting arts and crafts led to the frequent display of elaborate ivory crafts at World's fair. Among them, the best works were admired because they were purchased by Western museums, wealthy people, and the Japanese Imperial Family. The Buddhist cultures of Southeast Asia, including Myanmar, Thailand, Laos and Cambodia, traditionally harvested ivory from their domesticated elephants. Ivory was prized for containers due to its ability to keep an airtight seal. It was also commonly carved into elaborate seals utilized by officials to "sign" documents and decrees by stamping them with their unique official seal. In Southeast Asian countries, where Muslim Malay peoples live, such as Malaysia, Indonesia and the Philippines, ivory was the material of choice for making the handles of kris daggers. In the Philippines, ivory was also used to craft the faces and hands of Catholic icons and images of saints prevalent in the Santero culture. Tooth and tusk ivory can be carved into a vast variety of shapes and objects. Examples of modern carved ivory objects are okimono, netsukes, jewelry, flatware handles, furniture inlays, and piano keys. Additionally, warthog tusks, and teeth from sperm whales, orcas and hippos can also be scrimshawed or superficially carved, thus retaining their morphologically recognizable shapes. As trade with Africa expanded during the first part of the 1800s, ivory became readily available. Up to 90 percent of the ivory imported into the United States was processed, at one time, in Connecticut where Deep River and Ivoryton in 1860s became the centers of ivory milling, in particular, due to the demand for ivory piano keys. Ivory usage in the last thirty years has moved towards mass production of souvenirs and jewelry. In Japan, the increase in wealth sparked consumption of solid ivory hanko – name seals – which before this time had been made of wood. These hanko can be carved out in a matter of seconds using machinery and were partly responsible for massive African elephant decline in the 1980s, when the African elephant population went from 1.3 million to around 600,000 in ten years.
Пластмассадан бұрын тұтыну
Пластик пайда болғанға дейін пил сүйегі әшекей және тұрмыстық мақсаттарда кеңінен қолданылды, негізінен оны өңдеген кезде ақ түс беруі себепті. Бұрын пил сүйегінен шанышқы тұтқалары, бильярд шарлары, фортепиано пернелері, шотланд сыбызғылары, түймелер және түрлі әшекей бұйымдар жасалатын. 1800 жылдан бері осы бұйымдардың көптеген түрлері үшін пил сүйегінің синтетикалық алмастырғыштары жасалды: бильярд индустриясы өнертапқыштарды өндірілетін балама материал табуға шақырды; фортепиано индустриясы 1970 жылдары пернелерді жабу үшін пил сүйегін қолданудан бас тартты. Пил сүйегі өлген жануарлардан алынуы мүмкін, бірақ көбінесе пил сүйегі үшін пилдер өлтірілді. Мысалы, 1930 жылы 40 тонна пил сүйегі алу үшін шамамен 700 пил өлтіру қажет болды. Қазіргі кезде жойылып кету қаупі төнген басқа жануарлар да аң ауып жемті болды, мысалы, бегемоттар, олардың өте қатты, ақ пил сүйегі жасанды тістер жасау үшін бағаланды. 20 ғасырдың бірінші жартысында пил сүйегіне деген сұраныс Кениядағы пилдердің тобын құртты, олар фортепиано пернелерін жасау үшін қолданылды. 1912 жылдан 1940 жылға дейінгі Ар-деко дәуірінде ондаған (немесе жүздеген) еуропалық суретшілер хризелефантин мүсіндерін жасау үшін пил сүйегін қолданды. Фердинанд Прейсс және Клэр Колинет олардың мүсіндік өнер туындыларында пил сүйегін ең көп пайдаланған екі суретші болды.
Before plastics were introduced, ivory had many ornamental and practical uses, mainly because of the white color it presents when processed. It was formerly used to make cutlery handles, billiard balls, piano keys, Scottish bagpipes, buttons and a wide range of ornamental items. Synthetic substitutes for ivory in the use of most of these items have been developed since 1800: the billiard industry challenged inventors to come up with an alternative material that could be manufactured; the piano industry abandoned ivory as a key covering material in the 1970s. Ivory can be taken from dead animals – however, most ivory came from elephants that were killed for their tusks. For example, in 1930 to acquire 40 tons of ivory required the killing of approximately 700 elephants. Other animals which are now endangered were also preyed upon, for example, hippos, which have very hard white ivory prized for making artificial teeth. In the first half of the 20th century, Kenyan elephant herds were devastated because of demand for ivory, to be used for piano keys. During the Art Deco era from 1912 to 1940, dozens (if not hundreds) of European artists used ivory in the production of chryselephantine statues. Two of the most frequent users of ivory in their sculptured artworks were Ferdinand Preiss and Claire Colinet.
Дау-жанжал және қорғау мәселелері
Көптеген елдерде пілдердің санының күрт азаюына себеп болғандықтан, піл сүйегін пайдалану және саудалау даулы мәселеге айналды. 1831 жылы Ұлыбританияда ғана шамамен 4000 пілдің өліміне тең көлемде піл сүйегі тұтынылған. 1975 жылы Азия пілі Құрып кету қаупі төнген жануарлар түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенцияның (CITES) I қосымшасына енгізілді, бұл сауда арқылы қауіп төнген түрлердің мүше мемлекеттер арасындағы халықаралық саудасын тоқтатуға мүмкіндік берді. Африка пілі 1990 жылдың қаңтарында I қосымшаға енгізілді. Одан бері, кейбір Оңтүстік Африка елдері пілдердің популяциясын II қосымшаға "төмендетті", бұл піл сүйегінен басқа заттардың ішкі саудасына рұқсат берді; сондай-ақ, піл сүйегі қоры екі рет "бір реттік" сатуға ұсынылды. 2015 жылдың маусым айында Нью-Йорк қаласындағы Таймс-скверде 1 тоннан астам тәркіленген піл сүйегі жаңғыртылды, бұл заңсыз саудаға төзбеушілік таныту үшін жасалды. Нью-Йорк пен Филадельфияда тәркіленген піл сүйегі конвейер арқылы тас сындыру машинасына жіберілді. Жабайы табиғатты қорғау қоғамы жаһандық піл сүйегі саудасы Африкада жылына 35 000-ға дейін пілдің қырғынға ұшырауына әкеп соғатынын атап көрсетті. 2018 жылдың маусым айында консервативті Еуропарламент депутатының орынбасары Жаклин Фостер Еуроодақтың Ұлыбританияның үлгісін ұстанғанын және Еуропа бойынша піл сүйегіне қатысты қатаң шектеулер енгізгенін ұсынды. Қытай бұрынғы піл сүйегінің ең ірі нарығы болды, бірақ 2015 жылдың мамырында піл сүйегінен жасалған өнімдерді құқықтық түрде өндіру мен сатуды тоқтатуға уәде берді. Сол жылдың қыркүйек айында Қытай мен АҚШ піл сүйегін импорттау мен экспорттауға "жартылай толыққанды тыйым салуға" келісті. Қытай нарығы пілдердің санына зор әсер етеді.
The use and trade of elephant ivory have become controversial because they have contributed to seriously declining elephant populations in many countries. It is estimated that consumption in Great Britain alone in 1831 amounted to the deaths of nearly 4,000 elephants. In 1975, the Asian elephant was placed on Appendix I of the Convention on International Trade in Endangered Species (CITES), which prevents international trade between member states of species that are threatened by trade. The African elephant was placed on Appendix I in January 1990. Since then, some southern African countries have had their populations of elephants "downlisted" to Appendix II, allowing the domestic trade of non ivory items; there have also been two "one off" sales of ivory stockpiles. In June 2015, more than a ton of confiscated ivory was crushed in New York City's Times Square by the Wildlife Conservation Society to send a message that the illegal trade will not be tolerated. The ivory, confiscated in New York and Philadelphia, was sent up a conveyor belt into a rock crusher. The Wildlife Conservation Society has pointed out that the global ivory trade leads to the slaughter of up to 35,000 elephants a year in Africa. In June 2018, Conservative MEPs' Deputy Leader Jacqueline Foster MEP urged the EU to follow the UK's lead and introduce a tougher ivory ban across Europe. China was the biggest market for poached ivory but announced they would phase out the legal domestic manufacture and sale of ivory products in May 2015. In September of the same year, China and the U. S. announced they would "enact a nearly complete ban on the import and export of ivory." The Chinese market has a high degree of influence on the elephant population.
Мамонттың қалдық шанақтары
Тундрада тоңған өлген мамонттардың тістерінен алынған піл сүйегі саудасы 300 жылдан бері жүріп келеді және қазір де заңды. Мамонт піл сүйегі бүгінде қолмен жасалған пышақтар және осыған ұқсас құралдар жасауға қолданылады. Мамонт піл сүйегінің сирек кездесуі мен құны жоғары болуына себебі – мамонттардың мыңдаған жылдар бұрын жойылып кетуі және ғалымдардың музейлік құнды нұсқаларын бөлік-бөлік етіп сатуға құлшынбауы. Бағалаулар бойынша, Сібірде әлі де 10 миллионнан астам мамонт жерленген болуы мүмкін.
Trade in the ivory from the tusks of dead woolly mammoths frozen in the tundra has occurred for 300 years and continues to be legal. Mammoth ivory is used today to make handcrafted knives and similar implements. Mammoth ivory is rare and costly because mammoths have been extinct for millennia, and scientists are hesitant to sell museum worthy specimens in pieces. Some estimates suggest that 10 or more million mammoths are still buried in Siberia.
Морждың қазбалы піл сүйегі
1972 жылға дейін өлген жануарлардың қазынды пил сүйегін АҚШ-та сатып алуға және сатуға болады, бұл көптеген басқа пил сүйегі түрлерінен өзгеше.
Fossil walrus ivory from animals that died before 1972 is legal to buy and sell in the United States, unlike many other types of ivory.
Елік піл сүйегі
Еліктердің ата-бабаларында қазіргі елік сүйегі деп аталатын, сыртқа қарай иілген тістер болған, олар қорғану үшін, жыртқыштардан сақтану үшін пайдаланылған. Қорғанумен қатар, осы тістер жұптасу кезеңінде үстемдік көрсете үшін қолданылған, себебі сол кездегі еліктердің мүйіздері қазіргіден кішірек болған. Эволюция мүйіздерді үлкендетіп, тістердің қажеттілігін азайтты, олар енді тек қана тіс ретінде ғана қалды. Бұл тістердің химиялық құрамы, көптеп қолданылатын және браконьерлікпен алынатын піл сүйегімен бірдей, сондықтан піл сүйегінің орнына оларды алуға болатын жақсы балама болып табылады, себебі еліктің тістерін оған зиян келтірмей алып тастау мүмкін. Үнді тайпалары арасында елік тістері әшекей жасауда маңызды рөл атқарған. Әйелдермен қатар, ерлер де оларды таққан. Білезік, сырға, мойындық сияқты әшекейлерде олардың терең мағынасы болған. Әйелдер үшін олар бақыт пен денсаулық әкеледі деп сенген, ал ерлер үшін – жақсы аңшы екенін көрсететін белгі саналған.
The ancestors of elk had teeth, also known as elk ivory, that protruded outwards, similar to animals that have tusks, they were used as a protective measure against predators. Alongside the use of protective measures, the tusks were used during the mating season to be used for dominance, as their antlers were smaller back then compared to now. Evolution made the antlers bigger and the use of their tusks diminished as antlers grew, making them nothing more than teeth in their mouths. These teeth have the same chemical compound as the ivory found in the highly used and poached elephant tusks, making it another good alternative when it comes to taking ivory as the teeth can be possibly removed without harming the elk themselves. Among Indian tribes, elk teeth has major significance when it comes to jewelry. Among women, men wore them as well. Either through bracelets, earrings, and chokers, there was deeper meaning for both men and women within the tribes. For the women, it was believed that it would bring in good luck and good health. As for the men, it was seen that they were a good hunter.
Синтетикалық пил сүйегі
Сонымен қатар, піл сүйегін жасанды түрде де жасауға болады.
Ivory can also be produced synthetically.
Жаңғақтар
Қатты жаңғақтың бір түрі піл сүйегінің орнына қолдануға жиі танылуда, бірақ оның мөлшері пайдалану мүмкіндігін шектейді. Оны кейде "өсімдік піл сүйегі" немесе "тагуа" деп атайды, және ол Эквадор, Перу және Колумбияның жағалаулық ылғалды орманды аймақтарында өсетін піл сүйегі жаңғағы пальмасының тұқымның эндоспермі болып табылады.
A species of hard nut is gaining popularity as a replacement for ivory, although its size limits its usability. It is sometimes called vegetable ivory, or tagua, and is the seed endosperm of the ivory nut palm commonly found in coastal rainforests of Ecuador, Peru and Colombia.