Кіріспе

Ашық түсті, мөлдір және жұмсақ кальций минералдары, көбінесе гипс. Алабастр – ою-өрнек үшін және гипс ұнтағының көзі ретінде қолданылатын минерал және жұмсақ тас. Археологтар, геологтар және тас индустриясы алабастр сөзінің әртүрлі анықтамаларын және қолданыстарын ұсынады. Археологияда алабастр термині екі түрлі минералдың әртүрлі түрлерінен жасалған заттар мен артефакттардың санатын білдіреді: (i) ұсақ түйіршікті, массивті гипс және (ii) ұсақ түйіршікті, жолақты кальцит. Химиялық тұрғыдан, гипс – кальций сульфатының гидраты, ал кальцит – кальций карбонаты. Кальцит алабастры оникс мәрмәр, египеттік алабастр және шығыс алабастры деп те атайды, бұл терминдер әдетте тығыз, жолақты травертин тасын сипаттайды.

Этимология

"Алабастр" ағылшын сөзі көне француз тілінен – alabastre, латын тілінен – alabaster, ал грек тілінен – ἀλάβαστρος (alábastros) немесе ἀλάβαστος (alábastos) сөздерінен алынған. Грек сөздері алабастрдан жасалған құмыраны білдірген. Бұл атау ежегіпеттік "a labaste" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол Египет құдайы Бастқа арналған ыдыстарды көрсетеді. Ол арыстанша ретінде бейнеленген және көбінесе осы алабастр ыдыстардың үстіне қойылған мүсіндерде осылай суреттелген. Ежелгі римдік жазушылар Плиний және Птолемей май құюға арналған алабастра деп аталатын тастың Мысырдың Алабастрон немесе Алабастрит аймағынан алынғанын жазған.

Қасиеттері мен пайдалану мүмкіндігі

Ең таза алабастр – қардай ақ, біркелкі ұсақ дәнді материал, бірақ көбінесе темір оксидімен қосылған болады, ол тасқа қоңыр түс пен өрнектер түзеді. Гипстен жасалған алабастрдың ірілеу түрлері күйдіру арқылы Париж гипсіне айналады және кейде "гипс тасы" деп те аталады. Алабастрдың ең жақсы сапалы түрлері әсіресе діни ғимараттарды безендіруге, сондай-ақ баспалдақтар мен залдардың қоршауларын жасауға кеңінен қолданылады.

Жұмыс әдістері

Алабастр қазылып алынып, блоктар түрінде алабастр шеберханаларына сатылады. Онда олар қажетті өлшемге дейін кесіледі ("төртбұрыштау"), содан кейін түрлі техникалармен өңделеді: дөңгелек пішіндер жасау үшін токарлық станокта бұрылады, үш өлшемді мүсіндерге қашалып жасалады, төменгі рельефті суреттер немесе әшекей үшін кесіледі; одан кейін оның мөлдірлігін, түсі мен текстурасын ашып көрсететін әсем әрлеу жасалады. Мұны істеу үшін тас әртүрлі пигментті ерітінділерге толыққанды батырылып, белгілі бір температурада қыздырылуы тиіс.

Терезе панельдері

Алабастр жұқа қабаттарға кесілгенде, кішкентай терезелер жасауға жеткілікті мөлдір болады. Бұл мақсатта Византия шіркеулерінде, содан кейін ортағасырлық шіркеулерде, әсіресе Италияда қолданылған. Үлкен арагондық гипсті алабастр қазіргі "Біздің Анамыз періштелер" кафедралық соборында кеңінен пайдаланылады. Соборда панельдердің қызып, көрнеуіне жол бермес үшін арнайы салқындату жүйесі орнатылған. Лос-Анджелес соборында да гипсті алабастр қолданылуда. Солтүстік Испаниядағы қарапайым ауыл шіркеулері мен монастырларында да алабастрдан жасалған терезелердің көптеген мысалдары кездеседі.

Кальцитті алабастр

Гипс түрінен қаттырақ кальцитті алабастр ежелгі Мысырда және кеңірек Таяу Шығыста (бірақ Ассирия сарайларындағы бейнелерде емес) негізгі түрде қолданылған, сондай-ақ қазіргі заманда да қолданылады. Ол әктас үңгірлерінің едені мен қабырғаларынан пайда болатын сталагмиттер түрінде немесе әктас суларында ұқсас түрде шөгінді түрінде кездеседі. Оның қабатталып жиналуы мәрмәрде көрінетін жолақты сыртқы түрін тудырады, осыдан оның аты – оникс мәрмәр немесе алабастрлы оникс, ал кейде жай ғана (және бұрыс) оникс деп аталады.

Солтүстік Америка

Мексикада Пуэбла қаласына жақын Текали ауданындағы Ла-Педрарада әдемі жасыл түсті кен орындары бар. Оникс мәрмәрі Теуакан ауданында, сондай-ақ АҚШ-тың Калифорния, Аризона, Юта, Колорадо және Вирджиния штатарында да кездеседі. Месопотамияда ғипстен жасалған алабастр ғибадатханалардағы құдайлар мен оларға табынушылардың мүсіндерін жасау үшін басты материал болған, мысалы, б.з.д. 3 мыңжылдықтың бірінші жартысына жататын және қазір Нью-Йоркте сақталатын Абу құдайын бейнелейтін мүсін.

Арагон, Испания

Әлемдегі алабастрдың көп бөлігі Испанияның Арагон аймағындағы Эбро алқабының орталығында өндіріледі, онда әлемдегі ең ірі пайдалануға болатын кен орындары орналасқан. Арагон үкіметі жариялаған брошюраға сәйкес, алабастр басқа жерлерде қысыңқы таусылған, немесе оны өндіру соншалықты қиын болғандықтан, ол дерлік тастап кетілген немесе өте жоғары құнға түседі. Орта ғасырларда алабастр өнері дерлік толығымен ұмытылған. 17-ші және 18-ші ғасырларда жоғары сапалы, Ренессанс стиліндегі көркемдік бұйымдарды өндіру тоқтатылып, олардың орнына жапсарылған өндіріс пен саудаға ыңғайлы, қарапайым және арзан заттар енгізілді. Жаңа өндіріс гүлденді, бірақ білікті шеберлерге деген қажеттілік азайғандықтан, жұмыс істейтіндердің саны азайды. 19-шы ғасыр өнеркәсіпке өркендеу әкелді, бұл негізінен Еуропа сарайларына, сондай-ақ Америка мен Шығысқа өнімдерін ұсынған "саяхатшы шеберлердің" арқасында болды.

Англия мен Уэльс

Гипс алабастры – Англияда, Мидлендс аймағындағы Кеупер марлдарында, әсіресе Дербиширдегі Челластонда, Стаффордширдегі Фолдта және Нотингемширдегі Ньюарк маңында кездесетін кең таралған минерал. Осы аймақтардың барлығындағы кен орындары кеңінен игерілген. 14 және 15 ғасырларда одан жасалған шағын мүсіндер мен алтарьларға арналған рельефті панельдер жиынтығы Ноттингемде құнды жергілікті өнеркәсіп болып табылды, сондай-ақ Англияның маңызды экспортының бірі еді. Бұл бұйымдар көбінесе боялған немесе жартылай боялған. Ол қабір ескерткіштеріндегі, көбінесе нақты өлшемдегі мүсіндер жасау үшін де қолданылды, себебі материалдың нашар беріктігіне қарай, жатып бейнеленуге қолайлы болды, және жақсы мәрмәрге қарағанда арзан әрі өңдеуге оңай болды. Англия реформациясынан кейін алтарь жиынтықтарын жасау тоқтатылды, бірақ жерлеу ескерткіштеріндегі рельефтер мен мүсіндер жасау жұмыстары жалғасты. Осы мүсіндердің мысалдары бүгінде Ұлыбританияда (әсіресе Ноттингем замкі мұражайында, Британ мұражайында және Виктория мен Альберт мұражайында) сақтаулы. Минералды алабастр (антиквариат саудасы емес) саудасы арқасында осы материалдан жасалған бұйымдарды Франциядағы Клуни мұражайы, Испания және Скандинавия сияқты алыс елдерде де кездестіруге болады. Алабастр Сомерсеттегі Уочетте, Гламорганширдегі Пенарт маңында және басқа да жерлерде, бірақ аз мөлшерде кездеседі. Камбрияда ол көбінесе Жаңа Қызыл тау жыныстарында, бірақ төменгі геологиялық горизонтта кездеседі. Ноттингемшир мен Дербиширдің алабастры қалың, түйін тәрізді жатақтарда немесе «едендерде», «доптар» немесе «тостағандар» деп аталатын шар тәрізді массаларда, ал «кектер» деп аталатын кішкентай линза тәрізді массаларда кездеседі. Челластондағы жергілікті алабастр «Патрик» деп аталады, ол «Дербишир шпаты» деген атпен әшекей бұйымдарына өңделеді – бұл термин, әдетте флюоршпарға қолданылады.

Қара алабстар

Қара алабастр — гипс негізіндегі минералдың сирек кездесетін ангидрит түрі. Осы қара түрі әлемде тек үш кен орында ғана табылады, олардың әрқайсысы АҚШ, Италия және Қытайда орналасқан. Оклахома штатының Фридом қаласының жанындағы Алабастр үңгірлері мемлекеттік паркінде табиғи гипс үңгірі бар, онда көптеген гипс алабастр түрінде кездеседі. Аталған жерде қызғылт, ақ және сирек кездесетін қара алабастр сияқты алабастрдың бірнеше түрі табылған.