Формальді сөйлеу өнерінің тарихы және негіздері

Кіріспе

Формальды сөйлеуді айтылуы, грамматикасы, стилі және интонациясы бойынша зерттеу.

Элокуция – бұл формальды сөйлеуді айтылуы, грамматикасы, стилі және интонациясы, сондай-ақ тиімді сөйлеудің идеясы мен практикасы және оның түрлерін зерттеу. Оның негізінде коммуникация символдық болғанымен, дыбыстар шешуші әрі әсерлі деген ой жатыр. Элокуция Англияда 18-19 ғасырларда, ал АҚШ-та 19 ғасырда пайда болды. Ол ерлер мен әйелдерге әртүрлі пайда әкелді; жалпы мақсаты – екеуін де жақсырақ, көндіріректеу сөйлеуге үйрету, ауызша және жазбаша ағылшын тіліндегі қателерді стандарттау, сондай-ақ пікір қалыптастырудың бастапқы қадамдарын талқылау болды.

Тарих

Батыстың классикалық риторикасында сөйлеу – сөйлеу өнерінің бес негізгі саласының бірі болды. Риторикалық шеберлік – сөз сөйлеу өнері. Баяндамашылар дұрыс дикцияны ғана емес, сонымен қатар дұрыс қимыл-қозғалыс, дене тілі мен киім таңдауын меңгеруге баулушы еді. Он сегізінші ғасырда ағылшын тілінде жазу мен сөйлеуді стандарттауға ұмтылыс болды, ал Шеридан мен Уокердің еңбегі осы процеске үлкен үлес қосты. (Риториканың тағы бір саласы – элокутио, сөйлеуден емес, керісінше, сөздерді таңдау стиліне қатысты.) Сөйлеу өнері XVIII ғасырда жекелеген пән ретінде қалыптасты. Оның ірі өкілдерінің бірі – актер және Ричард Бринсли Шериданның әкесі Томас Шеридан еді. Томас Шериданның «Сөйлеу туралы лекциялар» (1762) және «Оқу туралы лекциялар» (1775) атты лекцияларында әдеби үзінділерді таңдау, оларды дауыстап оқу және дұрыс айту ережелері туралы нұсқаулар келтірілген. 1781 жылы Джон Уокер «Сөйлеу өнерінің негіздері» атты екі томдық еңбегін жариялады, онда дауыс ырғағын басқару, қимыл-қозғалыс, айтылу және сөзді баса назармен жеткізу туралы толық ақпарат берілген. Шеридан бұл саланың алғашқы зерттеушілерінің бірі болғандықтан, көп мәселені қарастыруға тиіс болды, кейбір тақырыптарды түсініксіз қалдырды, бірақ оларды кейін толық ашуға уәде берді. Ал Уокердің тәсілі сөйлеу өнерінің дұрыс формасын қалыптастыруға бағытталған ережелер мен жүйе құруға тырысты. Осы кітаптардың танымал болуының себебі – екі автордың да ғылыми көзқараспен риторикалық аргументтер келтіргендігі, ал сол кезде ғылыми-танымдық кітаптар кең таралған еді. Осы және басқа да еңбектердің жарық көргеніне байланысты сөйлеу өнеріне қоғамдық қызығушылық арта түсті. Дұрыс сөйлеуді үйрету көптеген ғасырлар бойы жеке білім берудің маңызды бөлігі болса да, Батыс елдерінде орта таптың өркендеуі (және мемлекеттік білім берудің дамуы) сөйлеу өнерін оқытуға үлкен қызығушылық тудырды, ол мектептік оқу бағдарламасының маңызды бөлігіне айналды. Америкалық студенттер «Сөз сөйлеушілер» деп аталатын әртүрлі жинақтардан үзінділер таңдады. Ғасыр соңына қарай АҚШ-та МакГаффидің «Жасөспірімдер сөз сөйлеушісі», «Сөйлеу және оқу нұсқаулығы», «Жұлдызды сөз сөйлеуші» және танымал «Делсарте сөз сөйлеушісі» сияқты бірнеше жинақ кеңінен таралды. Кейбір жинақтарда дене қимылдары мен ым-ишараларды бейнелейтін суреттер де болды, олар жазбаша сипаттамаларды толықтырды. Шеридан мен Уокер сияқтылар қалыптастырған сөйлеу өнерінің дәуірі 1800 жылдардың басында және ортасында Джеймс Раштың «Адам дауысының философиясы» (1827) және Ричард Уэтелидің «Риторика негіздері» (1828) еңбектерінде көрініс тапқан ғылыми сөйлеу өнеріне айналды, ал кейінірек Александр Мелвилл Беллдің «Сөйлеу қағидаларын жаңаша түсіндіру» (1849) және «Көрнекті сөйлеу» (1867) еңбектерінде дамыды. АҚШ-та музыкалық сүйемелдеумен орындалатын, әйелдер басымдығын көрсететін сөйлеу өнерінің бұрынғы танымал түрі туралы 2017 жылы Мариан Уилсон Кимбер кітап жариялады. 2020 жылғы мақаласында Дон Пол Эбботт Сара Стикни Эллис және оның «Жас қыздар оқырманы» (1845) еңбегінің XIX ғасырдағы әйелдер өміріне тигізген әсері туралы жазды. Эллистің және сол кезде жарық көрген басқа да еңбектерде басқа авторлардың шығармалары жинақталған. Мунселл сол кезеңдегі бюллетеньді зерттегенде, сөйлеу өнері әдеби теорияның риторикалық тұжырымдамасының бастамасы болуы мүмкін деген пікірді айтады. «Бюллетеньде сөйлеу өнерінің функциясы – оқу материалдарының мүмкін мағыналарын анықтау, оларды жеткізу тәсілін үйрену және содан кейін автордың мақсатын анықтау екені түсіндірілген».

In Western classical rhetoric, elocution was one of the five core disciplines of pronunciation, which was the art of delivering speeches. Orators were trained not only on proper diction, but on the proper use of gestures, stance, and dress. There was a movement in the eighteenth century to standardize English writing and speaking and elocution was a part of this movement, with the help of Sheridan and Walker. (Another area of rhetoric, elocutio, was unrelated to elocution and, instead, concerned the style of writing proper to discourse.) Elocution emerged as a formal discipline during the eighteenth century. One of its important figures was Thomas Sheridan, actor and father of Richard Brinsley Sheridan. Thomas Sheridan's lectures on elocution, collected in Lectures on Elocution (1762) and his Lectures on Reading (1775), provided directions for marking and reading aloud passages from literature. Another actor, John Walker, published his two volume Elements of Elocution in 1781, which provided detailed instruction on voice control, gestures, pronunciation, and emphasis. Sheridan had a lot of ground to cover with having to be one of the first to establish great ideas about this subject, speaking more vaguely on subjects, but promising to explain them further. While Walker's approach was an attempt to put in place rules and a system on the correct form of elocution. One reason these books gained traction was that both authors took a scientific approach and made rhetorically built arguments in a time period where manual styled, scientific, how to books were popular. With the publication of these works and similar ones, elocution gained wider public interest. While training on proper speaking had been an important part of private education for many centuries, the rise in the nineteenth century of a middle class in Western countries (and the corresponding rise of public education) led to great interest in the teaching of elocution, and it became a staple of the school curriculum. American students of elocution drew selections from what were popularly deemed "Speakers." By the end of the century, several Speaker texts circulated throughout the United States, including McGuffey's New Juvenile Speaker, the Manual of Elocution and Reading, the Star Speaker, and the popular Delsarte Speaker. Some of these texts even included pictorial depictions of body movements and gestures to augment written descriptions. The era of the elocution movement, defined by the likes of Sheridan and Walker, evolved in the early and mid 1800s into what is called the scientific movement of elocution, defined in the early period by James Rush's The Philosophy of the Human Voice (1827) and Richard Whately's Elements of Rhetoric (1828), and in the later period by Alexander Melville Bell's A New Elucidation of Principles of Elocution (1849) and Visible Speech (1867). The once popular female dominated genre of elocution set to musical accompaniment in the United States is the subject of a 2017 book by Marian Wilson Kimber. In a 2020 article, "'The Artful Woman': Mrs. Ellis and the Domestication of Elocution", Don Paul Abbott writes about Sarah Stickney Ellis and her work Young Ladies Reader (1845) and its impact on women's lives in the nineteenth century. Ellis' work, as well as others that were published around the same time, had compilations of other authors' works. Munsell, when examining a bulletin from the time period, makes an argument that elocution may have been the beginning of the rhetoric concept of Literary theory, "The bulletin also explained that the function of elocution was to discover possible meanings of a reading, to learn how to express those meanings, then to discover the intended purpose."