Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Енисей (Енисе́й, ), сондай-ақ Енисей немесе Енисей деп латын әрпімен жазылатын, әлемдегі бесінші ең ұзын өзен жүйесі және Солтүстік Мұзды мұхитқа құйылатын ең ірі өзен. Ол Моңғолиядағы Мунгарагийн голынан басталып, Байкал көлі мен Красноярск су электр стансасы арқылы солтүстікке қарай ағып, Қара теңізіндегі Енисей шығанағына құяды. Енисей Батыс Сібір жазығын батыстан Орталық Сібір таулы үстіртінен шығысқа қарай бөліп, Сібірдің орталық бөлігінің кең аумағын сумен қамтамасыз етеді. Бұл Солтүстік Мұзды мұхитқа құятын үш ірі Сібір өзенінің (қалған екеуі – Обь және Лена) ортаңғысы. Енисейдің максималды тереңдігі 61 метр, ал орташа тереңдігі 14 метрді құрайды.
Fifth longest river in the world
The Yenisey (Енисе́й, ), also romanised as Yenisei or Jenisej, is the fifth longest river system in the world, and the largest to drain into the Arctic Ocean. Rising in Mungaragiyn gol in Mongolia, it follows a northerly course through Lake Baikal and the Krasnoyarsk Dam before draining into the Yenisey Gulf in the Kara Sea. The Yenisey divides the Western Siberian Plain in the west from the Central Siberian Plateau to the east; it drains a large part of central Siberia. It is the central one of three large Siberian rivers that flow into the Arctic Ocean (the other two being the Ob and the Lena). The maximum depth of the Yenisey is 200 feet (61 m) and the average depth is 45 feet (14 m).
География
Енисей өзенінің өзі, бастау көздері Ұлы Енисей мен Кіші Енисей өзендерінің Қызылдағы қосылған жерінен Қара теңізіне құятын жеріне дейін ұзын. Селенга саласының бастауынан есептегенде ұзындығы . Енисей өзені Ресей Федерациясының Тува, Хакасия және Красноярск өлкесі аумақтары арқылы ағады. Красноярск қаласы Енисей өзенінің жағасында орналасқан.
The Yenisey proper, from the confluence of its source rivers Great Yenisey and Little Yenisey at Kyzyl to its mouth in the Kara Sea, is long. From the source of its tributary Selenga, it is long. It has a drainage basin of The Yenisey flows through the Russian federal subjects Tuva, Khakassia and Krasnoyarsk Krai. The city of Krasnoyarsk is situated on the Yenisey.
Байкал көлі
Жоғары Енисейдің маңызды ерекшелігі – әлемдегі ең терең және ең ежелгі Байкал көлі.
A significant feature of the Upper Yenisei is Lake Baikal, the deepest and oldest lake in the world.
Брекховский аралдары
Брекховские аралдары (орыс тіліндегі мақала: Бреховские острова) Енисей сағасында орналасқан және аумағы шамамен 1,400,000 гектарды құрайды. Олар сирек және жойылу қаупі төнген құстар үшін сулы-батпақты мекендеу ортасын ұсынады, сондай-ақ бірнеше су құстарының маңызды ұялау және көбею аймағы болып табылады. Аралдардың ең солтүстік-шығысындағы Носоновский Остров ("Мұрын аралы") 1913 жылы Фридтжоф Нансен сапарлаған.
The Brekhovskie Islands (Russian language article: Бреховские острова) lie in the Yenisey estuary and have an area of some 1,400,000 hectares. They provide a wetland habitat for rare and endangered birds and are an internationally important nesting and breeding area for several types of waterfowl. The most north easterly of the islands, Nosonovskij Ostrov ("Nose Island") was visited by Fridtjof Nansen in 1913.
Флора мен фауна
Енисей алабында (Байкал көлі мен Хантайка бастауындағы көлдерді қоспағанда) 55 жергілікті балық түрі мекендейді, оның ішінде екі эндемик түрі бар: Gobio sibiricus (гобионид ципринид) және Thymallus nigrescens (сұр балық). Грейлинг Ховсгол Нуур мен оның салаларында ғана кездеседі. Алапта көптеген құс түрлері де бар, мысалы, қапталды қарға, Corvus cornix.
The Yenisey basin (excluding Lake Baikal and lakes of the Khantayka headwaters) is home to 55 native fish species, including two endemics: Gobio sibiricus (a gobionine cyprinid) and Thymallus nigrescens (a grayling). The grayling is restricted to Khövsgöl Nuur and its tributaries. There are also numerous bird species present in the watershed, including, for example, the hooded crow, Corvus cornix.
Таймыр бұғы малы
Таймыр тундрасының бұғылары (Rangifer tarandus sibiricus) – әлемдегі ең ірі бұғы тобы. Олар Енисей бойындағы қыстау жайылымдарына көшіп барады. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, олардың саны 800 000 – 850 000 басқа жетеді, бірақ ең көп саны бір миллионнан да асып кеткен.
The Taimyr herd of tundra reindeer (Rangifer tarandus sibiricus), the largest reindeer herd in the world, migrates to winter grazing ranges along the Yenisey. It had an estimated 800,000 850,000 individuals as of 2010, but has peaked at over one million.
Навигация
Енисей өзеніне алғаш рет 1864 жылы Нидерланды мен Ұлыбританиядан мұзды Қара теңізі арқылы өзен кемелері әкелінді. Олардың бірі «Николай» кемесі болды. 1876 жылы «Темза» кемесі өзенді зерттеуге тырысып, қыстады, бірақ мұзда зақымданып, ақырында өзенде сүңгіп кетті. 1878 жылы «Фрейзер» және «Экспресс» кемелері, ал келесі жылы «Мәскеу» кемесімен жүзу сәтті аяқталды. 1881 жылы «Далман» Енисейскіге жетті. Ресей империясы құрлықпен байланысы қиын Сібірмен байланыс орнату үшін өзенге кемелер қойды. «Святой Николай» (Киелі Николай) кемесі болашақ патша Николай II-ні Сібірге саяхатқа алып барды, ал кейін Владимир Ленинді түрмеге жеткізді. Инженерлер Транс-Сибір теміржолын салу кезінде өзенде тұрақты кеме қатынасын ұйымдастыруға тырысты. Кемелер рельстер, локомотивтер мен жабдықтарды тасымалдау үшін қажет болды. Капитан Джозеф Виггинс 1893 жылы «Орест» кемесімен рельстерді жеткізді. Дегенмен, теңіз және өзен жолы өте қиын болды, бірнеше кеме теңізде және өзенде жоғалып кетті. Обь және Енисей өзендерінің сағалары бірнеше жүз шақырымға созылатын ұзын шығанақтарға құяды, олардың тереңдігі аз, мұз басады және қатты желге ұшырайды, сондықтан кеме жүзу үшін қауіпті. Теміржол салынысымен бірге өзендегі кеме қатынасы тек жергілікті қызметке дейін азайып, Арктикалық жол мен ұзақ өзен тым қиын болды. Енисейдің толық ұзындығын, соның ішінде Монғолиядағы жоғарғы ағысын бағындырған алғашқы экспедиция 2001 жылдың қыркүйек айында аяқталған австралиялық-канадтық команда болды. Бұл командаға Бен Козель, Тим Коуп, Колин Ангус және Реми Квинтер кірді. Козель мен Ангус бұл экспедиция туралы егжей-тегжейлі кітаптар жазды, ал National Geographic телеарнасы үшін деректі фильм түсірілді. 1985 жылы Красноярск су тоғанында өзенде көлбеу арналық жүйе салынды.
River steamers first came to the Yenisey River in 1864 and were brought in from the Netherlands and the United Kingdom across the icy Kara Sea. One was the steamer Nikolai. The steamship Thames attempted to explore the river, overwintered in 1876, but was damaged in the ice and eventually wrecked in the river. Success came with the steamers Frazer, Express in 1878 and, the next year, Moscow hauling supplies in and wheat out. The Dalman reached Yeniseisk in 1881. Imperial Russia placed river steamers on the massive river in an attempt to free up communication with land locked Siberia. One, St. Nicholas took the future Tsar Nicholas II on his voyage to Siberia, and later conveyed Vladimir Lenin to prison. Engineers attempted to place river steamers in regular service on the river during the building of the Trans Siberian Railway. The boats were needed to bring in the rails, engines and supplies. Captain Joseph Wiggins sailed the Orestes with rail in 1893. However, the sea and river route proved very difficult with several ships lost at sea and on the river. Both the Ob and Yenisey mouths feed into very long inlets, several hundred kilometres in length, which are shallow, ice bound and prone to high winds and thus treacherous for navigation. After the completion of the railway, river traffic reduced to only local service as the Arctic route and long river proved much too indirect a route. The first recreation team to navigate the Yenisey's entire length, including its violent upper tributary in Mongolia, was an Australian Canadian expedition completed in September 2001. Ben Kozel, Tim Cope, Colin Angus and Remy Quinter were on this team. Both Kozel and Angus wrote books detailing this expedition, and a documentary was produced for National Geographic Television. A canal inclined plane was built on the river in 1985 at the Krasnoyarsk Dam.
Тарих
Кет және Юг тайпалары сияқты көшпелі тайпалар Енисейдің жағалауында ежелгі заманнан бері өмір сүріп келеді. Бұл аймақ Енисей тілдері отбасының отаны болып табылады. Қазірде шамамен 1000 адамды құрайтын кеттер, өзен жағалауындағы Оңтүстік Сібірдің орталық бөлігінде бұрын өмір сүргендердің жалғыз қалған өкілдері. Олардың жойылған туыстарына оңтүстікке қарай таралған Котт, Ассан, Арин, Байкот және Пумпокөл тайпалары кірді. Қазіргі кеттер бұрын өзеннің шығыс орталық аймақтарында мекендеген, бірақ 17-19 ғасырларда Ресейдің құрамына саяси жағынан енді. Түркілердің тегіне қатысты ең ерте дәлелдер Енисей аңғарынан табылған, біздің заманымыздың 7-9 ғасырларына жататын стелалар, тас монолиттер және ескерткіш тақталар түрінде, сондай-ақ Қытайдың Синьцзян аймағынан алынған бірнеше құжаттарда кездеседі. Бұл көздерден жиналған жазбалар түркілер мен қытайлықтар арасындағы шайқастар және басқа да аңыздарды баяндайды. Ұйғыр поэзиясының мысалдары да бар, бірақ олардың көпшілігі тек қытай тіліне аударылған күйінде сақталған. Енисейден алынған бидайды мұсылмандар мен ұйғырлар Тахирид дәуірінде Бухара мен Соғдқа жетіспейтін егін жиналымы кезінде сатқан. Орыс елшілері алғаш рет 1605 жылы Енисейдің жоғарғы ағысына жетіп, Об өзенінен Кетке дейін, содан кейін Енисейден Симге дейін саяхаттады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия мен Жапон империясы Азияны Енисей өзені бойынан Қытай шекарасына дейін, одан әрі Қытай мен Кеңес Одағының шекарасы бойынша бөлісуге келісті.
Nomadic tribes such as the Ket people and the Yugh people have lived along the banks of the Yenisey since ancient times, and this region is the location of the Yeniseian language family. The Ket, numbering about 1000, are the only survivors today of those who originally lived throughout central southern Siberia near the river banks. Their extinct relatives included the Kotts, Assans, Arins, Baikots and Pumpokols who lived further upriver to the south. The modern Ket lived in the eastern middle areas of the river before being assimilated politically into Russia during the 17th through 19th centuries. Some of the earliest known evidence of Turkic origins was found in the Yenisey Valley in the form of stelae, stone monoliths and memorial tablets dating from between the seventh and ninth centuries AD, along with some documents that were found in China's Xinjiang region. The written evidence gathered from these sources tells of battles fought between the Turks and the Chinese and other legends. There are also examples of Uyghur poetry, though most have survived only in Chinese translation. Wheat from the Yenisey was sold by Muslims and Uighurs during inadequate harvests to Bukhara and Soghd during the Tahirid era. Russians first reached the upper Yenisey in 1605, travelling from the Ob, up the Ket, portaging and then down the Yenisey as far as the Sym. During World War II, Nazi Germany and the Japanese Empire agreed to divide Asia along a line that followed the Yenisey to the border of China and then along the border of China and the Soviet Union.
Ластану
Зерттеулер көрсеткендей, Енисей өзені Красноярск-26 құпия қаласындағы, қазір Железногорск деп аталатын, бомбаға арналған плутоний өндірген зауыттан шыққан радиоактивті қалдықтардың салдарынан ластанған.
Studies have shown that the Yenisey suffers from contamination caused by radioactive discharges from a factory that produced bomb grade plutonium in the secret city of Krasnoyarsk 26, now known as Zheleznogorsk.