Кіріспе

Енисей (Енисе́й, ), сондай-ақ Енисей немесе Енисей деп латын әрпімен жазылатын, әлемдегі бесінші ең ұзын өзен жүйесі және Солтүстік Мұзды мұхитқа құйылатын ең ірі өзен. Ол Моңғолиядағы Мунгарагийн голынан басталып, Байкал көлі мен Красноярск су электр стансасы арқылы солтүстікке қарай ағып, Қара теңізіндегі Енисей шығанағына құяды. Енисей Батыс Сібір жазығын батыстан Орталық Сібір таулы үстіртінен шығысқа қарай бөліп, Сібірдің орталық бөлігінің кең аумағын сумен қамтамасыз етеді. Бұл Солтүстік Мұзды мұхитқа құятын үш ірі Сібір өзенінің (қалған екеуі – Обь және Лена) ортаңғысы. Енисейдің максималды тереңдігі 61 метр, ал орташа тереңдігі 14 метрді құрайды.

География

Енисей өзенінің өзі, бастау көздері Ұлы Енисей мен Кіші Енисей өзендерінің Қызылдағы қосылған жерінен Қара теңізіне құятын жеріне дейін ұзын. Селенга саласының бастауынан есептегенде ұзындығы . Енисей өзені Ресей Федерациясының Тува, Хакасия және Красноярск өлкесі аумақтары арқылы ағады. Красноярск қаласы Енисей өзенінің жағасында орналасқан.

Байкал көлі

Жоғары Енисейдің маңызды ерекшелігі – әлемдегі ең терең және ең ежелгі Байкал көлі.

Брекховский аралдары

Брекховские аралдары (орыс тіліндегі мақала: Бреховские острова) Енисей сағасында орналасқан және аумағы шамамен 1,400,000 гектарды құрайды. Олар сирек және жойылу қаупі төнген құстар үшін сулы-батпақты мекендеу ортасын ұсынады, сондай-ақ бірнеше су құстарының маңызды ұялау және көбею аймағы болып табылады. Аралдардың ең солтүстік-шығысындағы Носоновский Остров ("Мұрын аралы") 1913 жылы Фридтжоф Нансен сапарлаған.

Флора мен фауна

Енисей алабында (Байкал көлі мен Хантайка бастауындағы көлдерді қоспағанда) 55 жергілікті балық түрі мекендейді, оның ішінде екі эндемик түрі бар: Gobio sibiricus (гобионид ципринид) және Thymallus nigrescens (сұр балық). Грейлинг Ховсгол Нуур мен оның салаларында ғана кездеседі. Алапта көптеген құс түрлері де бар, мысалы, қапталды қарға, Corvus cornix.

Таймыр бұғы малы

Таймыр тундрасының бұғылары (Rangifer tarandus sibiricus) – әлемдегі ең ірі бұғы тобы. Олар Енисей бойындағы қыстау жайылымдарына көшіп барады. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, олардың саны 800 000 – 850 000 басқа жетеді, бірақ ең көп саны бір миллионнан да асып кеткен.

Навигация

Енисей өзеніне алғаш рет 1864 жылы Нидерланды мен Ұлыбританиядан мұзды Қара теңізі арқылы өзен кемелері әкелінді. Олардың бірі «Николай» кемесі болды. 1876 жылы «Темза» кемесі өзенді зерттеуге тырысып, қыстады, бірақ мұзда зақымданып, ақырында өзенде сүңгіп кетті. 1878 жылы «Фрейзер» және «Экспресс» кемелері, ал келесі жылы «Мәскеу» кемесімен жүзу сәтті аяқталды. 1881 жылы «Далман» Енисейскіге жетті. Ресей империясы құрлықпен байланысы қиын Сібірмен байланыс орнату үшін өзенге кемелер қойды. «Святой Николай» (Киелі Николай) кемесі болашақ патша Николай II-ні Сібірге саяхатқа алып барды, ал кейін Владимир Ленинді түрмеге жеткізді. Инженерлер Транс-Сибір теміржолын салу кезінде өзенде тұрақты кеме қатынасын ұйымдастыруға тырысты. Кемелер рельстер, локомотивтер мен жабдықтарды тасымалдау үшін қажет болды. Капитан Джозеф Виггинс 1893 жылы «Орест» кемесімен рельстерді жеткізді. Дегенмен, теңіз және өзен жолы өте қиын болды, бірнеше кеме теңізде және өзенде жоғалып кетті. Обь және Енисей өзендерінің сағалары бірнеше жүз шақырымға созылатын ұзын шығанақтарға құяды, олардың тереңдігі аз, мұз басады және қатты желге ұшырайды, сондықтан кеме жүзу үшін қауіпті. Теміржол салынысымен бірге өзендегі кеме қатынасы тек жергілікті қызметке дейін азайып, Арктикалық жол мен ұзақ өзен тым қиын болды. Енисейдің толық ұзындығын, соның ішінде Монғолиядағы жоғарғы ағысын бағындырған алғашқы экспедиция 2001 жылдың қыркүйек айында аяқталған австралиялық-канадтық команда болды. Бұл командаға Бен Козель, Тим Коуп, Колин Ангус және Реми Квинтер кірді. Козель мен Ангус бұл экспедиция туралы егжей-тегжейлі кітаптар жазды, ал National Geographic телеарнасы үшін деректі фильм түсірілді. 1985 жылы Красноярск су тоғанында өзенде көлбеу арналық жүйе салынды.

Тарих

Кет және Юг тайпалары сияқты көшпелі тайпалар Енисейдің жағалауында ежелгі заманнан бері өмір сүріп келеді. Бұл аймақ Енисей тілдері отбасының отаны болып табылады. Қазірде шамамен 1000 адамды құрайтын кеттер, өзен жағалауындағы Оңтүстік Сібірдің орталық бөлігінде бұрын өмір сүргендердің жалғыз қалған өкілдері. Олардың жойылған туыстарына оңтүстікке қарай таралған Котт, Ассан, Арин, Байкот және Пумпокөл тайпалары кірді. Қазіргі кеттер бұрын өзеннің шығыс орталық аймақтарында мекендеген, бірақ 17-19 ғасырларда Ресейдің құрамына саяси жағынан енді. Түркілердің тегіне қатысты ең ерте дәлелдер Енисей аңғарынан табылған, біздің заманымыздың 7-9 ғасырларына жататын стелалар, тас монолиттер және ескерткіш тақталар түрінде, сондай-ақ Қытайдың Синьцзян аймағынан алынған бірнеше құжаттарда кездеседі. Бұл көздерден жиналған жазбалар түркілер мен қытайлықтар арасындағы шайқастар және басқа да аңыздарды баяндайды. Ұйғыр поэзиясының мысалдары да бар, бірақ олардың көпшілігі тек қытай тіліне аударылған күйінде сақталған. Енисейден алынған бидайды мұсылмандар мен ұйғырлар Тахирид дәуірінде Бухара мен Соғдқа жетіспейтін егін жиналымы кезінде сатқан. Орыс елшілері алғаш рет 1605 жылы Енисейдің жоғарғы ағысына жетіп, Об өзенінен Кетке дейін, содан кейін Енисейден Симге дейін саяхаттады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия мен Жапон империясы Азияны Енисей өзені бойынан Қытай шекарасына дейін, одан әрі Қытай мен Кеңес Одағының шекарасы бойынша бөлісуге келісті.

Ластану

Зерттеулер көрсеткендей, Енисей өзені Красноярск-26 құпия қаласындағы, қазір Железногорск деп аталатын, бомбаға арналған плутоний өндірген зауыттан шыққан радиоактивті қалдықтардың салдарынан ластанған.