Кіріспе
Ескі жылжымалы құрамды пайдаланатын қоғамдық көлік түрі.
Мұра трамвайлары немесе ескі трамвайлар – теміржол көлігінің мұрасын сақтау жөніндегі жұмыстардың бір бөлігі болып табылады. Көшеде жүретін теміржол көліктерін сақтаумен қатар, мұра трамвайларын пайдалануға тарихи теміржол инфрақұрылымын күтіп ұстау да кіреді. Жұмыс істеп тұрған мұра трамвайлары өсіп келе жатқан әлемдік мұра теміржол қозғалысымен тығыз байланысты және теміржол көлігінің тарихының бір бөлігін құрайды. Бұл көліктер Солтүстік Америкада трамвайлар немесе троллейбустар деп, ал басқа жерлерде трамвайлар немесе трамвай вагондары деп аталады. АҚШ-та бұл екі термин көбінесе бірін-бірі алмастырып қолданылады, бірақ АҚШ-тың шығысында троллейбус, ал Канада мен АҚШ-тың батысында трамвай жиірек қолданылады. АҚШ-тың кейбір аймақтарында трамвайға ұқсатып жасалған, іштен қуат алатын автобустарды көбінесе «тролли» деп атайды. Троллейбустармен шатасуды болдырмау үшін Америка қоғамдық көлік қауымдастығы (APTA) оларды «троллейбус көшірмелері» деп атайды. Музейлер, мұра трамвай желілерін басқарушылар және көлік құралдарына құмар адамдар ескі көліктерді сақтап қалуға немесе тарихи көліктердің көшірмелерін жасау арқылы өткендегі трамвай технологиясын қайта жаңартуға және сақтауға мүмкіндік алады. Толық жұмыс жасайтын мұра көліктерін мұра трамвай желілерінде немесе арнайы рейс үшін пайдалануға болады.
Австрия
2014 жылы ашылған Венадағы Ремизе мұражайы Вена қаласының қоғамдық көлігінің тарихын қамтиды және келушілерге кең трамвай коллекциясын ұсынады. Штирияның Граз қаласында 1971 жылдан бері Мариатрост депосында трамвай мұражайы орналасқан. Тағы бір тарихи трамвай Штирияда Марияцель теміржол станциясы мен жақын орналасқан Эрлафзее арасында, көбінесе Венадан алынған трамвайлармен жүзеді. Бұл желі жақында ұзын учаскелерде электрлендіріліп, қала орталығына қарай ұзартылды. Инсбрук қаласында қалалық трамвайлар жиналып, басқа Тирольдік теміржол көліктерімен бірге «Tiroler MuseumsBahnen» қауымдастығымен қайта жаңартылады, олардың мұражайы Стабайталбанның ескі вокзалында орналасқан.
Бенилюкс
Амстердамда Electrisch Museumtramlijn бұрынғы теміржол желісінің бойымен тарихи трамвайларды іске қосады. Гаага мен Роттердамның трамвай желілерінде де трамвай мұражайлары бар. Tramweg Stichting қауымдастығы осы үш қаланың әрқайсысында өз көліктерін күтіп ұстайды және пайдаланады, олардың бір бөлігі осы мұражайлардың жинағын құрайды. Бельгияда үш трамвай мұражайы бар: біреуі Брюссельде – ол Тервуеренге және қала маңына демалыс күндері сапарлар ұйымдастырады, екіншісі Антверпенде орналасқан. Kusttram (Кнокке мен Де Панне арасындағы Остенд арқылы жағалау жолы) TTO басқаратын Де Панне және Кнокке деполарында сақталған, бұрынғы кең ауқымды қалааралық желінің бірнеше көліктерін де қамтиды. ASVi Тюинде мұражайды және бұрынғы SNCV 92 және SNCB 109 желілерінің бөліктерінде электрлік және дизельді вагондармен жұмыс істейтін желіні пайдаланады.
Болгария
Софияда тарихи трамвайлар жүріп тұр.
Чехия
Прагада Прагалық интеграцияланған көлік жүптану күндері тарихи трамвай желісі №41-ді тарихи трамвай көліктерін пайдаланып, ал бір апта бойы жұмыс істейтін Ностальгиялық трамвай желісі №23-ті ескі ПКК негізіндегі ČKD Tatra T3 трамвай көліктерін пайдаланып жүзеге асырады. Брно қаласында да тарихи трамвайлар маусымдық түрде іске қосылады.
Эстония
Таллинде 2017 жылдан бері халыққа ашық жолдарда жаңартылған ретротрамдар пайдаланылуда.
Финляндия
Хельсинкиде Oy Stadin Ratikat Ab компаниясы көне вагондармен трамвайды жалдауға ұсынады және жаз айларында Хельсинки трамвай желісінде тарихи трамвай маршрутын іске қосады.
Франция
Францияда Лилль қаласының жанындағы Дёль алқабы трамвайы Маркетт-лез-Лилльден Вамбрешиеске дейін созылған жолмен қатынайды және онда 20 ғасырдың басына дейін сақталған бірнеше трамвай вагондары бар.
Венгрия
Венгриядағы төрт трамвай жүйесінің (Будапешт, Дебрецен, Мишколц, Сегед) барлығында тарихи трамвайлар пайдаланылады. Будапештте тарихи трамвайлар алғаш рет 1987 жылы іске қосылды. Оның паркіне 19 ғасырдың соңынан бастап қазіргі уақытқа дейінгі бірнеше көлік құралы (трамвайлар, автобустар, троллейбустар, тіпті метро вагондары) кіреді, ал жөндеуді күтіп тұрған көліктердің саны одан да көп. Тарихи қызметтер негізінен сәуір/мамыр айларынан қыркүйек/қазан айларына дейін апта соңында жүзеге асырылады. Тарихи және ретро желілер бар. Ретро желілерді әдеттегі (маусымдық) билеттермен пайдалануға болады, бірақ тарихи желілерде тарихи (маусымдық) билеттер қажет. 2019 жылы екі тарихи трамвай желісі, бір ретро трамвай желісі, бір тарихи автобус желісі және бір ретро автобус желісі тұрақты түрде жұмыс істеді. Кейде басқа желілер де жұмыс істейді. Сонымен қатар, жыл сайын қазан айының соңында 1956 жылғы Венгрия революциясына арналған ескерткіш ретінде іске қосылатын бір винтажды трамвай желісі бар (1956 трамвай желісі), оны әдеттегі (маусымдық) билеттермен пайдалануға болады. Дебреценде де бірнеше винтажды трамвайлар бар. Олар аздап, көбінесе белгілі бір жағдайларда ғана жұмыс істейді. Мишколцта да бірнеше винтажды трамвай мен автобустар бар. Олар аздап, көбінесе белгілі бір жағдайларда ғана жұмыс істейді. Сегедте бірнеше винтажды трамвайлар, автобустар мен троллейбустар бар. Трамвайлар кейбір жазғы апта соңында жұмыс істейді. Әйтпесе, олар аздап, көбінесе белгілі бір жағдайларда ғана жұмыс істейді. Рождествоға дейін шамамен бір ай бойы әр қалада жарықтандырылған трамвайлар (LED жолақтарымен және/немесе Рождестволық әшекейлермен безендірілген трамвайлар) жұмыс істейді. Бұл трамвайлар кешкі және түнгі уақытта қалалардың әртүрлі бағыттарында жүреді және әдетте әдеттегі (маусымдық) билеттермен пайдалануға болады. Сонымен қатар, Мишколцтан басқа, осы қалалардың әрқайсысында трамвайлар сияқты жарықтандырылған троллейбустар да жұмыс істейді.
Италия
Туринде 7-ші тарихи маршрут жұмыс істейді, қала орталығын айналатын екі бағытты шеңберлі жол. Турин – Италияда тарихи трамвайлармен қозғалатын алғашқы қала. Мұражайлық трамвай желісінің ашылуы 2011 жылдың наурыз айында ұлттық біртүтастықтың 150 жылдығы тойлануы аясында болды. Жақын орналасқан Милан қаласында "1500 сериялы трамвайдың" үздіксіз, кең қолданылуы – бұл мұражайлық трамвайдың мысалы, ол күнделікті қалалық өмірге осы деңгейде сіңіп кеткендіктен, оны мұражайлық деп есептемейді.
Норвегия
Бергенде Bergens Elektriske Sporvei 1993 жылдан бері қысқа тарихи трамвайды іске қосып келеді. Ослода Трамвай мұражайы әр айдың бірінші жексенбісінде Осло трамвай желісінде ескі трамвайларды пайдаланады.
Португалия
Мұражай трамвайлары Португалиядағы Лиссабон трамвай желісінің бір бөлігіндегі барлық қызметтерді қамтамасыз етеді, ал Портода 2007 жылы қала орталығының тарихи Баталья ауданындағы ұзақ уақыт жабық трамвай бөлігі тарихи трамвайлар пайдалануы үшін қайта ашылды. Қазір Портода осындай үш мұра жолы бар, сондай-ақ трамвай мұражайы да бар. Синтрада маусымдық мұра трамвайы жұмыс істейді.
Румыния
Бухаресттегі STB трамвай желісінде көптеген тарихи трамвайлардан тұратын үлкен паркке ие.
Ресей
Санкт-Петербургтегі Васильевский аралында бұрынғы Василеостровский трамвай депосы, 1990-шы жылдары қаланың кең трамвай желісі автомобильдердің көбеюіне байланысты қысқартылғаннан кейін жабылды. Депо қазір Электрлік көліктің мұражайына айналдырылған. Мұражай өзінде экскурсиялар өткізіп қана қоймай, бірқатар мерекелерде және жазғы демалыс күндері орталық қала көшелерінде музейлік трамвайларды (қазір тұрақты бағыттарда пайдаланылмайтын жолдарды да қоса) жүргізеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қоршауда болғанда, қала ішіндегіден жақын майданға дейін қатынайтын трамвайдың мұралық үлгісі, Автово метро стансасынан алыс емес жерде соғыс және трамвай ескерткіші ретінде орнатылған. Василеостровская метро стансасының алдында XIX ғасырдың соңындағы ат арбасының заманауи көшірмесі тұр.
Испания
Испанияда 1997 жылы А-Коруньяда (Ла-Корунья) жаңа мұра трамвайы ашылды. Бірақ, 2011 жылдан бері істен шыққан. Барселонадағы Tramvia Blau, сондай-ақ Тибидабо трамвайы деп белгілі, 1904 жылдан бері жұмыс істеп келеді, бірақ ол әлі де 1904-1915 жылдары салынған трамвайларды пайдаланады, осылайша ол мұра желісіне айналды. Сол сияқты, Майорка аралындағы Соллер мен Пуэрто-де-Соллерді байланыстыратын трамвай жолы да көне трамвайлармен жұмыс істейді және 1913 жылдан бері ашық. Сондықтан, ол да мұра желісі болып табылады.
Швеция
Мальмё қаласында техникалық мұражай жаз айларында көшедегі тарихи трамвай желісін іске қосады. Стокгольмде 1991 жылы бұрынғы 7-маршруттың бір бөлігі ескі вагондарды пайдалана отырып, тарихи трамвай ретінде қайта ашылды. Малмкёпинг қаласында тағы бір трамвай мұражайы орналасқан. Museispårvägen Malmköping Малмкёпинг пен Хошё арасындағы бұрынғы m|s|j теміржолының қысқа бөлігімен жүреді.
Түркия
Стамбулда екі бөлек мұражайлық трамвай желісі жұмыс істейді; Т2 Босфордың еуропалық жағында, ал Т3 – азиялық жағында. Біріншісі 1990 жылы Түнель (көтерілгіш станциясы) мен Таксим метро станциясы арасында, екіншісі 2003 жылы Кадыкой қаласының шетінде ашылды. Анталия қаласында 2003 жылы Анталия мұражайына, тарихи қала орталығына, Адриан қақпасына қызмет ететін мұражайлық трамвай желісі салынды және ол Ишиклар көшесінің шығыс басында аяқталады. Тағы бір желі 2011 жылы Бурса қаласында ашылды.
Канада
Эдмонтон радиалды теміржол қоғамы Альберта провинциясының Эдмонтон қаласында екі бағытта тарихи трамвайларды қалпына келтіріп, пайдалануда. Бес трамвай Форт-Эдмонтон паркінде саяхатшыларды тасымалдайды, ал үш трамвай – оның ішінде Жапониядан және Австралиядан әкелінгендері – Уайт авеню мен Джаспер авеню арасындағы Жоғарғы деңгейлі көпір арқылы өтетін екінші бағытта жолаушыларды тасымалдайды. Бұл ұйым 43 жыл бойы қалада трамвайларды пайдаланған Эдмонтон радиалды теміржолының құрметіне аталған. Торонто транзиттік комиссиясы: мұражайлық трамвайлар паркін сақтап тұрады. Қазіргі уақытта жүйе пантограф арқылы ток жинауға ауысқандықтан, барлық трамвайлар қызметтен тыс. Бұрын екі PCC және бір Peter Witt вагоны тұрақты трамвай жолдарында жеке жалға алу негізінде, сондай-ақ арнайы шаралар үшін пайдаланылған. TTC жаз айларында 509 Harbourfront маршрутында сенбі-жексенбі күндері PCC трамвайын іске қосып тұратын.
Америка Құрама Штаттары
Сан-Франциско қалалық темір жолы, немесе Муни, өте көп пайдаланылатын F Market & Wharves желісінде тарихи троллейбустарды ғана пайдаланады. Бұл желі Маркет көшесімен және Эмбаркадеро бойындағы туристік аймақтарға, соның ішінде Балықшылар кемежайына қызмет көрсетеді. Бостонның Массачусетс шығанағының көлік басқармасы тек PCC трамвайларын Ashmont-Mattapan жоғары жылдамдық желісінде, осы басқарманың Қызыл желісінің бір бөлігі ретінде пайдаланады. Тарихи құрам сақталуының себебі, желіні толық қайта жаңартуға қарағанда оны сақтау арзанға түседі, ал жаңарту ауыр рельстік желіге (Қызыл желінің қалған бөлігіне немесе Көк немесе Қызыл желіге) немесе заманауи жеңіл рельстік желіге (Жасыл желі сияқты) бейімделуді қамтиды. Бұл жүйе ерекшелігі, оны негізінен жұмыспен жүретін адамдар пайдаланады және туристер үшін аса танымал емес (сондықтан тарихи құрамға қарамастан, бұл толыққанды мұралық жүйе емес болуы мүмкін). Далласта McKinney даңғылындағы көлік басқармасы бар. Денверде 20 ғасырдың басындағы ашық трамвайларды еске түсіретін Платт аңғарының троллейбусы – мұралық желі орналасқан. Калифорния штатының Сан-Хосе қаласындағы VTA 1988 жылы ашылған жаңа жеңіл рельстік жүйенің қалалық бөлігінде кейде пайдалану үшін мұралық троллейбус паркін ұстап тұрады. Мұралық трамвай желілері бар басқа қалалар: Техас штатының Галвестон қаласы, Висконсин штатының Кеноша қаласы және Калифорния штатының Сан-Педро қаласы (Лос-Анджелес портының орны). Ұлттық саябақтар қызметі Массачусетс штатының Лоуэлл қаласындағы жүйемен жұмыс істейді. Сан-Францискодағы канат жолы мен Муни трамвай жүйесінің (әсіресе жоғарыда аталған F Market & Wharves желісі) бөліктері мұралық желілер болып табылады, бірақ олар қаланың көлік жүйесінің толыққанды бөлігі ретінде де жұмыс істейді. Канат жолы – ұлттық тарихи ескерткіш және осындай мәртебеге ие көлік құралдарының сирек мысалы. Сан-Францисконың шығысында АҚШ-тағы ескі трамвайлар мен қалааралық жолдарды қалпына келтіріп, жұмыс істейтін бірнеше мұражайдың бірі – Батыс темір жол мұражайы орналасқан. Форт-Коллинс қалалық темір жолы Колорадо штатының Форт-Коллинс қаласындағы Сити-парктен Олд-Таунға дейінгі қалпына келтірілген жолдарда Бирни қауіпсіздік машиналарын пайдаланады.
Аргентина
Буэнос-Айресте 1980 жылы мұражай трамвай желісі ашылды, ол туристік тартым және Буэнос-Айрес мәдени мұрасының бір бөлігі болып табылады. А желісінде Перу аталған винтаждық станция да бар. Олар 1913 жылдан 2013 жылдың қаңтарына дейін, жаңа вагондармен ауыстырылғанға дейін, тоқтаусыз бір ғасыр бойы пайдаланылды. Алғашқы күні 170 000 жолаушы тасыған, ал қазір күніне шамамен 300 000 жолаушы тасымалдайды. Кейбір вагондар бұрыннан-ақ туристік мақсаттар үшін сақталған, ал қалғандары қазір мұқият қалпына келтірілуде және демалыс күндері мен мерекелерде жолаушыларға қызмет көрсетуге арналған.
Бразилия
Сантос: 1980 жылдардың ортасында Embaré жағажайында қысқа мерзімге мұражайдық трамвай желісін пайдаланғаннан кейін, Сантос қаласы 2000 жылы тарихи Валонго ауданында жаңа мұражай трамвайын ашты. Трамвай 1911 жылы салынған, ерекше 1350 мм рельс енімен жасалған. Желі кеңейтілуде және қосымша трамвайлар қосылуда. Белем: 2005 жылы Белем қаласында мұражай трамвай желісі ашылды. Кампинас: Кампинас қаласының Португалия саябағында мұражай трамвайы 1972 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Рио-де-Жанейро: Рио-де-Жанейро қаласының Санта-Тереза ауданында 19 ғасырдан бері жұмыс істеп келе жатқан Санта-Тереза трамвайы негізінен туристік желі емес, бірақ көне трамвайларды немесе 2015 жылдан бері көне стильде жасалған трамвайларды пайдалануының арқасында мұражай трамвайы деп санауға болады.
Чили
2004 жылы Икикеде тарихи трамвай желісі ашылды.
Перу
1997 жылы Лима қаласында тарихи трамвай желісі ашылды.
Уругвай
Латын Америкасындағы алғашқы мұражай трамвайы 1967 жылы Монтевидео қаласында, бұрынғы трамвай желісінің қайта ашылған бөлігінде, қалпына келтірілген көне трамвайды пайдалана отырып ашылды. Ол 1974 жылы жабылды.
Қытай
Мұражайлық трамвайлар Чанчунь, Цзилинь және Далянь, Ляонин қалаларында жүзеге асырылады.
Гонконг
Гонконг аралындағы Гонконг трамвайлары мен Пик трамвайлары Гонконгтың мұрасының бір бөлігі деп есептеледі.
Жапония
Нагасаки электр трамвайы және Хиросима электр темір жолы екеуі де қазіргі заманғы вагондармен қатар, классикалық трамвайларды үздіксіз пайдаланады. Сонымен қатар, Хакодат қалалық трамвайы жаз айларында туристік бағыттарда жүру үшін классикалық трамвайларды қолданады.
Оңтүстік Африка
Солтүстік Кейп провинциясының Кимберли қаласында 1985 жылдан бері тарихи трамвай жұмыс істеп келеді.
Австралия
Мельбурн қаласындағы ең маңызды тарихи трамвай желісі – Сити-Циркл трамвайы, ол тарихи Мельбурн трамвайларын пайдаланады және басқа да қалыпты трамвай желілерімен бір маршрутты бөліседі. Тарихи желілер Балларат, Бендиго, Сидней және Брисбен қалаларында да бар.
Жаңа Зеландия
1995 жылы Крайстчерч қаласында жаңа орталық мұралық трамвай желісі ашылды. Оклендте де Уайниард кварталында "Доклайн" деп аталатын қысқа мұралық трамвай маршруты бар, ол 2011 жылы ашылып, маңызды жол жұмыстарына байланысты бірнеше рет жабылып, 2021 жылы қайта ашылды. Ол Окленд қалалық әкімдігінің даму бөлімі тапсырысы бойынша Транспорт және технология мұражайымен жүргізіледі.