Кіріспе

Йорк, Англиядағы теміржол мұражайы,
Ұлыбритания Ұлттық теміржол мұражайы

Ұлттық теміржол мұражайы (NRM) – Англияның Йорк қаласында орналасқан, Ғылым мұражайлар тобының құрамына кіретін музей. Мұражай Ұлыбританиядағы теміржол көлігінің тарихын және оның қоғамға тигізген әсерін баяндайды. Бұл музейде «Маллард», «Стерлинг Сингл», «Гамильтон герцогинясы» және жапондық жолдос пойыз сияқты тарихи маңызы бар теміржол көліктерінің ұлттық коллекциясы сақталған. Сонымен қатар, Ұлттық теміржол мұражайында Джордж Стивенсонның үйінде қолданылған тұрмыстық рецепт кітабынан бастап, Британ империясы көрмесі үшін жасалған «тоқтамайтын теміржол» туралы фильмдерге дейін алуан түрлі заттардың коллекциясы бар. Мұражай көптеген наградаларға ие болған, соның ішінде 2001 жылы «Еуропаның жыл мұражайы» сыйлығын алған. 2019 жылдан бастап ауқымды жаңарту жұмыстары жүргізілуде. Йорк орталығын қайта дамыту аясында Лиман жолының бағыты өзгертіліп, Ұлттық теміржол мұражайы мұражайдың екі бөлігін байланыстыратын жаңа кіреберіс ғимаратын салады. Сонымен қатар, мұражай маңындағы аумақ жасылдандырылып, қоғамдық демалыс орындары құрылатын болады. 2020 жылы «Фейлден Фаулз» архитектуралық бюросы халықаралық тендерде жеңіліп, мұражайдың £16.5 миллиондық жаңа орталық залын салуға құқық алды – бұл мұражайдың 2025 жылға дейінгі жоспарының маңызды бөлігі. 2023 жылдың қаңтарында музейдің станция залы (1875–77 жылдар аралығында салынған, екінші дәрежелі мүлік ретінде тіркелген бұрынғы жүк станциясы) 18 айға жуық уақытқа «жедел құрылымдық жөндеу» үшін жабылды, бұл жөндеуге аталған аумаққа жаңа шатыр орнату да кірді.

Шолу

Ұлттық теміржол мұражайында 6000-нан астам экспонат бар, оның шамамен 100-і локомотивтер немесе вагондар, олар Ұлыбританияның теміржол саласындағы жаңарулар туралы айтады. Жиынтыққа теміржол королеваларының киген әсем әшекейлері, ұшақтардың, кемелердің және аэроглиссерлердің модельдері, сондай-ақ Луи Бреннанның гироскопиялық монорельстік вагоны сияқты тәжірибелік технологиялар кіреді. Бұл Ұлыбританиядағы осы сияқты ең ірі мұражай, 2018/19 қаржы жылында 782 000 адам келді (әлемдегі көрме залының ауданы бойынша ең ірісі – Францияның Мулхаус қаласындағы Cité du Train, бірақ ол Ұлттық теміржол мұражайына қарағанда әлдеқайда аз келушілерді тартады). Ұлттық теміржол мұражайы 1975 жылы қазіргі орнында, бұрынғы Йорк Солтүстік локомотив депосында құрылды, ол Клэпхемдегі бұрынғы British Railways коллекциясын және теміржол станциясының оңтүстік-шығысына қарай, Куин-стриттен алшақта орналасқан Йорк теміржол мұражайын қабылдады; содан бері жинақ кеңейіп келеді. Мұражайға Йорк теміржол станциясынан жаяу жетуге болады. Жарты жылдық демалыс, мерекелер және жаз маусымында қала орталығынан (Йорк соборының жанында) Лиман-роудтағы мұражайға дейін «жол-пойыз» қатынайды. Йорк Park and Ride сонымен қатар 2-ші бағыты (Rawcliffe Bar, Йорк) бойынша автотұрақ кіреберісінен мұражайға қызмет көрсетеді. Мұражайға кіру 2001 жылдан бері тегін. Ол ақпан айының жартылай демалысында күн сайын сағат 10:00-ден 17:00-ге дейін, ал содан кейін сәрсенбі және жексенбі күндері сағат 10:00-ден 17:00-ге дейін ашық. 2023 жылдың 3 қаңтарынан бастап вокзал залы жаңарту, жөндеу және әрлеу жұмыстарына байланысты жабылды, онда орналасқан кейбір экспонаттар да жабылды. 2024 жылдың соңында қайта ашылу күтілуде. Локомоция – Дарем округіндегі Шилдон қаласындағы Ұлттық теміржол мұражайы 2004 жылдың қазан айында ашылды және NRM Дарем округі кеңесімен бірлесіп басқарады. Онда Ұлттық жинақтың көп бөлігі жаңа ғимаратта және Тимоти Хакворттың бұрынғы шеберханасының айналасындағы тарихи жерде орналасқан. Соңғы толық жылдық көрсеткіштерге (2011–2012) сәйкес, ол 210 000-нан астам келушіні тартты.

Іздеу жүйесі

Ұлттық теміржол мұражайында теміржол саласына қатысты үлкен кітапхана және мұрағат бар. Оған теміржол шеберханалары мен тәуелсіз өндіріс компанияларының локомотивтер мен вагондардың инженерлік сызбаларынан тұратын, халықаралық деңгейде маңызды жинақ кіреді. Осы инженерлік сызбалардың көптеген көшірмелері мұралық теміржол қозғалысына жаңа локомотивтер құрастыру және қалпына келтіру жобаларына көмектесу үшін сатылады. Сондай-ақ, олар модельдерге де сатылады, олар сызбаларды дәл масштабты модельдер жасау үшін пайдалана алады. Кітапханада 20 000-нан астам кітап және 800 журнал бар, олардың шамамен 300-і белсенді. Мұрағатта техникалық және сынақ деректерінің үлкен жинағы, сондай-ақ Брэдшоу кестелерінің көп саны бар кестелер сақталған. Мұрағатта фотосурет өнерінің бастапқы кезеңдерінен бүгінгі күнге дейінгі 1,75 миллионға жуық фотосурет бар. Оларға теміржол компанияларының ресми жинақтары және Эрик Трейси мен Х. Гордон Тиди сияқты әуесқойлардың жинақтары кіреді. 1999/2000 жылдары мұражай теміржолдың ауызша тарихының ұлттық мұрағаты үшін бұрынғы теміржол қызметкерлерінің естеліктерін жинауды бастады. Сондай-ақ, Питер Хэндфордтың бу локомотивтерін жазған жазбалары да сақталған. 2009 жылы Forsythe Collection саяхат және көлікке қатысты заттар жинағына қосылды. Мұражайдың көптеген көркем туындылары мен плакаттарын іздеу жүйесі арқылы қарауға болады, бірақ қазір олар мұражайдың 2011 жылы ашылған жаңа өнер галереясындағы уақытша көрмелер сериясында көрсетіледі. Іздеу жүйесі 2007 жылдың соңында ашылды және сәрсенбіден сенбіге дейін сағат 10:00-ден 17:30-ға дейін жұмыс істейді. Мұрағат пен кітапхана жинақтарын кез келген адам жазбасыз қарауға болады, бірақ веб-сайт мұрағаттық материалдарды кем дегенде 24 сағат бұрын брондауды ұсынады. Жинақтардың көп бөлігі веб-сайтта тізімделген, сондықтан адамдар келуден бұрын қандай материалдар бар екенін көре алады. Мұражайға келе алмайтындар үшін мұражай Inreach деп аталатын зерттеу қызметін ұсынады.

Өсім 1975-2000 жылдар

Мұражайды 1975 жылы Эдинбург герцогы принц Филип ашты. Ашылу Стоктон мен Дарлингтон темір жолының ашылуының 150 жылдығын мерекелеумен бірге болды, оған бірнеше жұмыс істейтін экспонаттар ұсынылды. Музейдің бұрынғыларымен салыстырғанда, қарапайым жолаушылар вагондары мен будан басқа қозғалтқыш қуаттары көрсетілуі кеңейтілді, бірақ бұрынғы Оңтүстік темір жолының Merchant Navy классының 35029 нөміріндегі Ellerman Lines локомотиві, бу локомотивінің жұмыс істеуін көрсету үшін бөлінген жаңа, танымал экспонат болды. Жаңа мұражай алғашқы жылы миллионнан астам келушіні қабылдады және сыншылар тарапынан жақсы бағаланды. 1979 жылғы маңызды оқиғалар – пойызға сәйкес келетін көлік құралдарын қалпына келтіру арқылы пойыз ішіндегі тамақтандырудың 100 жылдығын және теміржол электрлік тартылысының 100 жылдығын атап өту болды, бұл музейдің осы саладағы маңызды жинақтарына назар аударды. Сондай-ақ 1979 жылы музей келесі жылы Ливерпуль мен Манчестер темір жолының 150 жылдығына арналған Стивенсонның Rocket локомотивінің жұмыс істейтін көшірмесін тапсырды. Одан бері мұражай осы көшірмемен әлемдегі түрлі шараларда өкілдік етіп келеді. 1985 жылы Ұлы Батыс темір жолының 150 жылдығына арналған коллекцияға тағы бір жұмыс істейтін көшірме қосылды: кең өлшемді Iron Duke локомотиві. 1990 жылы Rev. W. Awdry-дің "Томас танк машинасы" кітабы, балалардың теміржолға деген қызығушылығын сақтаудағы рөлі үшін NRM-нің тарихи теміржол кітаптарының коллекциясында тұрақты орын алды. 1991 жылы Кристофер Awdry осы оқиғаны "Томас және Ұлы теміржол шоуы" атты туындысында бейнеледі, онда Томас (Awdry кейіпкерлерінің ең танымал кейіпкері) сэр Топхэм Хатт пен NRM директорының шешімімен NRM коллекциясының құрметті мүшесі аталды. 1990 жылы мұражайдың бетонды шатырының жағдайына байланысты музейде маңызды өзгерістер енгізілді. Йорк қаласында болуын сақтау үшін, Лиман жолының арғы жағындағы бұрынғы Йорк тауар депосы, қазірдің өзінде музейлік қойма ретінде пайдаланылып келген (Питер Аллен ғимараты), жолаушылар станциясындағыдай пойыздарды көрсету үшін қайта жабдықталды, ал бұл көрші Оңтүстік ауласымен бірге "Ұлы теміржол шоуы" деп сатылды. Көрмелердің тағы бір бөлігі "Ұлттық теміржол мұражайының туры" атанды және бұрынғы Суиндон зауытында маусым бойы көрсетілді. Осы уақытта негізгі ғимараттың шатыры толығымен жаңартылып, қайта жаңартылды, 1954 жылғы екі түпнұсқалық айналма платформаның біреуі ғана сақталды. 1992 жылдың 16 сәуірінде Кент герцогы Эдуард оны Ұлы зал ретінде қайта ашты, бұл зал теміржол сигналдары, Перси негізгі станциясынан жаяу жүргіншілер көпірі және Ла-Манш туннелінің бөлігі сияқты үлкен артефактілерді көрсетуге қосымша мүмкіндіктер берді. Бұрынғы жүк қоймасы Стационарлық зал ретінде сақталды. 1995 жылы мұражай Йорк университетімен бірлесіп, академиялық зерттеу базасын – Теміржол зерттеулер институтын (және көлік тарихын) құрды. Ол сондай-ақ Йорк колледжімен серіктесіп, кәсіби дағдыларды оқыту үшін Йоркшир теміржол академиясын құрды. Мұражай инженерлік тәжірибелер ұйымдастырады және мұрагерлік дағдыларды оқытуды қамтамасыз етуге бағытталған серіктестіктерге қатысады. 1996 жылы мұражай бақшасы құрылды, сонымен қатар миниатюралық теміржол құрылды. Ойын алаңы да салынды. 1950 жылдардағы қалған ғимараттардың жағдайына байланысты 1999 жылы олар The Works ғимаратымен ауыстырылды. Бұл бірнеше функционалдық аймақтарды қамтамасыз етті: жылжымалы құрамды күтіп-ұстау үшін шеберхана; Жұмыскерлер галереясы, онда жұртшылық осы жұмысты көре алады; Жұмыс істейтін теміржол галереясы, қазіргі және соңғы операциялар туралы ақпарат береді, соның ішінде Йорк теміржол станциясына қарап тұрған балконда, Йорк IECC мониторларынан тікелей трансляцияларды көрсететін мониторлар жиынтығы; және инновациялық ашық сақтау аймағын ұсынатын қойма, ол жұртшылық пен музей мамандарының арасында танымал болды.

ХХІ ғасырдағы даму

Негізгі залдан шеберхана галереясына қадамсыз кіруді қамтамасыз ету үшін мұражай инклинаторы салынды. Оның басты қызметінен бөлек, бұл фуникулерлік теміржолдың қалай жұмыс істейтінін көрсетуге де мүмкіндік берді. Осы мақсатта, оның ішкі құрылысы ғимараттың ішінде жасырылғаннан гөрі, үлкен, ашық ауадағы фуникулерлік теміржол сияқты көрсетілді. Бөлшектердің жетіспеуіне байланысты ол жұмысын тоқтатты және жөндеу жоспарлары болмағандықтан 2013 жылдың тамызында демонтаждалды. 2004 жылы мұражайда бірнеше маңызды өзгерістер болды. Бірнеше теміржол мерейтойлары үлкен "Railfest" фестивалімен атап өтілді. Тағы бір фестиваль 2008 жылдың 25-30 мамырында өтті. Шильдондағы Локомотив мұражайы ашылды, Дарем округы, мұражай коллекциясынан көбірек теміржол көліктеріне (әсіресе жүк вагондарына) жабық күтім жасау мүмкіндігін ұсынды. Сонымен қатар, мұражай Ұлттық мұра қорының қолдауымен "Flying Scotsman" локомотивін сатып алу үшін жоғары деңгейдегі науқан жүргізді, ол Railfest фестивалінің кульминациясы болды. "Іздеу қозғалтқышы" деп аталған, мұражай кітапханасы мен мұрағатының оңай қолжетімділігін қамтамасыз ететін жаңа орталықтың бірінші кезеңі 2007 жылдың соңында ашылды. 2008 жылдың 18 шілдесінен 23 тамызына дейін Йорк театрлық үйі мұражайда Е. Несбиттің "Теміржол балалары" пьесасын қойды, ал "The Guardian" газеті оған бес жұлдыз берді. Осы сәттіліктен кейін, ол 2009 жылы 23 шілдеден 3 қыркүйекке дейін қайталанды, ал мұражай Ватерлоо Халықаралық станциясында және Торонтодағы келесі қойылымдар үшін локомотивтер ұсынды. Үлкен залдағы көрмелерді жаңартуға бағытталған "NRM+" деп аталатын ірі жоспарлар жасалды, оған 2009 жылы Мұра лотерея қорынан алдын ала үлес туралы хабарланды, сондай-ақ қосымша тұрғын үй жобасына серіктес іздеу жүргізілді. Мұражайдың жерін және оны қоршаған жерді (көп бөлігі Network Rail-ге тиесілі) "York Central" жобасы аясында дамыту үшін басқа серіктестіктер де бар, бірақ 2009 жылғы экономикалық жағдай осы жоспарларды тоқтатты, бірақ 2016 жылдың басында қалалық кеңес ұқсас "York Central" жобасын іске қосты. NRM+ жобасы 2011 жылдың сәуірінде қаржыландыру пакетін жинаудағы сәтсіздікке байланысты тоқтатылды. Дегенмен, станция залындағы көрмелерге үлкен өзгерістер 2011 жылдың соңында басталды. 2012 жылы NRM 2013 жылы өтетін "Mallard 75" іс-шарасының аясында 60008 Dwight D Eisenhower және 60010 Dominion of Canada нөмірі бар екі LNER A4 класындағы булы локомотивтерді Солтүстік Америкадағы, Висконсин штатындағы Грин-Бэйдегі Ұлттық теміржол мұражайындағы және Монреальдегі Exporail-дегі үйлерінен уақытша елге қайтару туралы шешім қабылдады. Екі локомотивке екі жылға дейін рұқсат берілді, бұл уақытта олар сыртқы түрі жағынан жаңартылды: 60008 1963 жылы алынғандағы BR Brunswick Green түсімен, ал 60010 1939 жылы болғандай LNER 4489 Garter Blue түсімен және түпнұсқалық Канадтық Тынық мұхиты теміржолының қоңырауымен. Сол жылы NRM, Шығыс жағалаумен бірлесіп, iPhone қосымшасын жасады, ол Лондон мен Эдинбург арасындағы Шығыс жағалау магистралі арқылы Йорк арқылы саяхаттайтын адамдарға маршрут бойындағы жерлермен байланысты коллекциядан заттарды көруге мүмкіндік берді. Қазіргі таңда App Store-дан алынып тасталды және NRM ресми веб-сайтынан жойылды. 2012 жылдың 8 желтоқсанында Ұлттық теміржол мұражайының филиалы Ұлы Орталық теміржолындағы Лестер Солтүстік станциясына жақын жерде салынатыны туралы хабарланды.

Қаржыландыру дағдарыс нүктесі

2013 жылдың маусым айында York Press газеті NRM қаржыландыру дағдарысына тап болғанын хабарлады, себебі Ғылым мұражайлар тобының қаржыландыруы жылына 10%-ға қысқартылуы мүмкін еді. Бұл, жұмыстан босатулар мен жобаларды таратудан кейін, нақты шамамен 25%-ға дейін қысқартуға әкелуі мүмкін еді. Мұражай өз функцияларын қысқартуды, кіру ақысын қайта енгізуді немесе толығымен жабылуды қарастырып жатқан болатын. Бірақ, жергілікті тұрғындардың үгіт-насихаттық науқанынан кейін канцлер Джордж Осборн мұражай бюджетін 5%-ға қысқарту туралы жариялады. Бұл Ғылым мұражайлар тобының директоры Иан Блатчфордты екі аптадан соң мұражай екі рет құтқарылғанын мәлімдеуге итермеледі. Ол, егер 10%-дық қысқарту орын алғанда, топ Брэдфордтағы Ұлттық медиа мұражайын жабуды таңдаған болар еді деді.

Саясат

Музейге қатысты сын-ескертпелердің арасында оның заманауи локомотивтерге жеткіліксіз назар бөлгені, коммерциялық мүддеге оқу-ғылымды бағындырғаны немесе фотосуреттер жинағының "қара жұдырықтай" екені туралы талаптар бар. Мәдениет, Медиа және Спорт министрлігінен бөлінетін қаржылай грант әр келушіге 6,50 фунт стерлингті құрайды, бұл Лондонның салыстырмалы музейлеріне қарағанда жалпы кірісті азайтады. Музейдің қаржыландырудың бір бөлігі үшін 2006 жылдан 2008 жылға дейін музей аумағында жұмыс істеген Йоркшир дөңгелегі сияқты табыс әкелетін шараларға, сондай-ақ "Томас және Ұлы теміржол шоуындағы" Томас танк машинасының сапарларына тәуелді. Музейде бірнеше рет заттар ұрланып кеткен. Темір жол индустриясынан материалдарды Темір жол мұрасы комитеті музейге бөліп береді. Музей коллекциясының саясатына сәйкес келетін материалдардың алуан түрлілігі және оларды күтіп ұстау қиындықтары коллекцияны жаңару туралы шешімдерді күрделендіреді. Бұрын музей жылжымалы құрамды әлі де пайдаланудағы теміржол көлігі ретінде қарастырып, ауыр жөндеулер мен қалпына келтіруден өтуге қабілетті деп есептеген. Көптеген локомотивтер сақталып қалғаннан бері негізгі желілерде, мұралық теміржолдарда немесе музейде жұмыс істеді. Соңғы кезде кейбір экспонаттардың жұмыстан тоқтауына әкеп соққан, кейбір жағдайларда консервацияның араласпаушылық тәсілдеріне көшу байқалды. Музейдің LNER A3 классының 4472 нөміріндегі Flying Scotsman локомотивінің ұзаққа созылған жөндеу жұмыстарын басқаруы 2012 жылы ішкі тапсырыс бойынша дайындалған есепте ауыр сынға ұшырады. 1977 жылдан бері Ұлттық теміржол музейінің достары музейге қаржылық және басқа да қолдау көрсету үшін, мысалы, Гамильтон герцогинясының алғашқы күйіне қайта келтірілуіне қаржыландыру үшін құрылған. 1990 жылғы "Ұлы теміржол шоуы" "Жыл мұражайы" сыйлығын жеңіп алды, ал 2001 жылы музей "Жылдың еуропалық мұражайы" атағын иеленді. Ол сонымен қатар Йоркшир туристік кеңесінен "Ақ раушан" сыйлығын алды және 2004 жылы өткен бірнеше маңызды жаңаруларды ескере отырып, Heritage Railway Association-ның Питер Манисти сыйлығымен марапатталды.

Онлайн-болуы

Ұлттық теміржол музейінің веб-сайты келушілерге мұражайға сапарды алдын ала жоспарлауға мүмкіндік береді. Мұражай өз коллекцияларына қолжетімділікті арттыру саясатын ұстанады және осы мақсатта веб-сайтын пайдаланады. Ол Ұлттық теміржол тарихы мұрағатынан алынған жазбалардың бір бөлігін өз сайтына жүктеді. Мұражайдың архивтері мен кітапханалық қызметінің іздеу жүйесі зерттеушілерге сапарға келмес бұрын каталогтар мен тізімдер арқылы коллекцияға қолжетімділік береді, сондай-ақ суреттерінің төмен сапалы көшірмелерін онлайн қосады. Кітапхана жинағын Йорк университетінің кітапхана каталогы арқылы іздеуге болады. Мұражайдың барлық вагондары мен көптеген басқа материалдар да веб-сайтқа қосылды. Ұлттық теміржол музейі басқа да бірнеше веб-сайттарда өкілдік етіледі. Оның көптеген плакаттарының, фотосуреттерінің және көркем туындыларының көшірмелерін Ғылым және қоғам сурет кітапханасы арқылы тапсырыс беруге болады. Ұлттық теміржол музейі Ұлттық сақтау форумдарында қатысады. Мүшелер мен оқырмандар тікелей қызметкерлермен сөйлесіп, пікір білдіре алады, бұл мұражай үшін құнды ақпарат көзі болып табылады. Қызметкерлер бос уақытында сұрақтарға жауап бере алады және Ұлттық теміржол музейі тобының құрамында жұмыс істейді. Ұлттық теміржол музейінің қызметкерлері WordPress.com арқылы блог жариялайды, онда мұражайдағы сахна артындағы оқиғалар, мысалы, консервациялық жұмыстар немесе ірі шараларға дайындық туралы жазады.