Кіріспе

Нео хетт мемлекеті
патшалық

Табал (және), кейіннен Бит Буруташ немесе Бит Парута болып қайта ұйымдастырылды. Ол темір дәуірінде Оңтүстік-Шығыс Анатолияда болған, лувий тілінде сөйлейтін сиро-хетт мемлекеті еді.

Атауы

Неоассирия империясы бұл патшалыққа берген атау, шамасы, аккад тіліндегі "жаға" немесе "су жағасы" деген мағына беретін сөз болған. Бұл атау Табал патшалығы мен аймағының Халис өзенінің оңтүстік жағасында орналасқандығына сілтеме жасайды. Қазірге дейін маңызды Лувия жазулары табылмағандықтан, Табал патшалығының түпкі атауы әлі белгісіз.

Қолданылуы

Табыл патшалығы Халыс өзені, Тавр таулары, Конья жазығы және Антитавр тауларымен шектелген аймақта орналасқан, бұл аймақты Сиро-Хеттік мемлекеттер тобы құрады. Жаңа Ассирия империясы Табал атауын тар мағынада Табыл патшалығын көрсету үшін, ал кең мағынада патшалық кіретін осы үлкен аймақты және осы аймақтағы басқа мемлекеттерді белгілеу үшін пайдаланды. Қазіргі заманғы ғылым патшалықты "нағыз Табыл" деп атайды, осылайша оны Табылдың кеңірек аймағынан ажыратады.

Орналасқан жері

Табал патшалығы Табал аймағындағы бірнеше мемлекеттердің бірі болды, және ол олардың ең солтүстіктегі және ірісі еді: Табалдың нақты аумағы солтүстікте Халис өзенімен шектелген, ал қазіргі Түркияның Кайсери және Нигде провинцияларындағы Кайсери қаласының төңірегіндегі аймақты, бүгінгі Кайсери аймағына дейін қамтыды. Дегенмен, оның патшасы Туваддис II туралы айтатын бірнеше жазулар Табал патшалығының Халис өзенінің солтүстігіндегі аймақтарға да белгілі бір билік еткен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Табалдың астанасы әлі табылған жоқ, бірақ ол қазіргі Кулулу орнында орналасқан болуы мүмкін, ал осы мемлекетке қарайтын тағы бір қала Кулулудың батысында, Султанхан жерінде табылды. Б.з.д. 8 ғасырында Табалдың ең маңызды көршісі Таурус тауларына кіреберістің солтүстігінде орналасқан Тувана патшалығы болды. Табалдың оңтүстік шекарасын Ердаш және Хордул таулары құрады, олар оны Туванадан бөліп тұрды.

Табал патшалығы

Табылға қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі ертедегі, бірақ нақты емес сілтеме "Туали елі" болуы мүмкін, оның патшасы 23 билеушінің одағына кірген, оларды Орта Ассирия патшасы Тиглат Пилесер I Найридегі алғашқы жорығында жеңген. "Туали" атауы Лувий тіліндегі "Туваддис" есімінің Акад тіліндегі түрі болуы мүмкін. Бұл атау Лувий тіліндегі дыбыстық өзгеріске ұшыраған. Табалға қатысты тағы бір мүмкін, бірақ белгісіз сілтеме – Малатиядағы Арыстан қақпасына бейнесі салынған Туваддис ханзадасы болуы мүмкін.

III Салманназердің Табалияндық жорығы

Табал туралы алғашқы нақты мәліметтер б.з.д. 837 жылы Табал аймағындағы Неоассирия патшасы III Шалманесердің жорығы туралы жазбалардан табылды. Осы жорық барысында Шалманесер III Антитавр тауларын кесіп өтіп, Табали патшасы Туваддис I-нің жерлерін басып алып, оның патшалығындағы елді мекендерді қиратты, осылайша ол Артулу қаласына қашуға мәжбүр болды. Шалманесер III Артулуды қоршады, бірақ Неоассирия армиясы қаланы қоршаған кезде Туваддис I дереу бағынды. Оның ұлы Кикки Шалманесер III-ге құрмет көрсетті, сондай-ақ аймақтың қалған 23 мемлекетінің билеушілері де соғыссыз құрмет көрсетті. Осыдан кейін Кикки III Шалманесердің Табалдың жаңа патшасы ретінде тағайындалған болуы мүмкін. Туваддис I-нің Табал тарихындағы орны белгісіз: ол б.з.д. 8 ғасырында Табал аймағында жаңа әулетті құрған болуы мүмкін, немесе ол оның атасы құрған ескі әулеттің мүшесі болған деуге болады. Табал аймағының патшалары б.з.д. 836 жылы Мелидтегі жорық кезінде Уэташ бекінісін басып алғаннан кейін Шалманесер III-ге тағы да құрмет көрсетті. III Шалманесердің жорығынан кейін бір ғасыр ішінде Табал патшалығы Табали аймағындағы бірнеше кіші мемлекеттерді сіңіріп алды, бұл агрессивті кеңею арқасында болды деп саналады. Осы арқылы ол алты негізгі патшалықтың ең үлкені және солтүстігіне орналасқан патшалыққа айналды, ал қалғандары – Атуна, Тувана, Иштуанда, Хубишна және Шинухту.

Жаңа ассириялық империяға бағындыру

743-740 жылдар аралығында Арпадты жаулап алғаннан кейін, немесе Тиглат Пилезер III-тің Табалдағы жорығы нәтижесінде, Табалия аймағы, оның ішінде Табалдың өзі, Жаңа Ассирия патшасы Тиглат Пилезер III-тің қарауына өтті. Б.з.д. 8 ғасырдың ортасында Табалмен Тувадис II патшалық құрды, ол Киккинің ұрпағы болуы мүмкін. 738 жылға дейін Тувадис II, Тувананың Варпалавасы және Атунаның Ашхити патшаларымен бірге Тиглат Пилезер III-ге салық төледі; Табалдың осы кездегі Жаңа Ассирия империясына төлеген салымы жылқы, өгіз және қойдан тұрды.