Кіріспе
Американдық ғарышкер және АҚШ армиясының полковнигі (1949 жылы туған)
Джеймс Шелтон Восс (3 наурыз 1949 жылы туған) – АҚШ армиясының отставкадағы полковнигі және NASA ғарышкері. NASA-дағы қызмет кезеңінде Восс бес рет ғарыш кемесімен және Халықаралық ғарыш станциясымен ғарышқа ұшты. Ол сондай-ақ Ғарыш станциясы бағдарламасының Миссиялық интеграция және операциялар кеңсесінің Ұшу операциялары жөніндегі орынбасары болып қызмет етті. Халықаралық ғарыш станциясының 2-ші экспедициясына қатысқанда ол Сьюзан Хелмспен бірге 8 сағат 56 минутқа созылған ғарышқа шығуды жүзеге асырды, ол бүгінгі күнге дейін рекордтық көрсеткіш. Қазір ол Колорадо университетінің Резидент-ғалымы.
Ерте өмір және білім
Восс 1949 жылдың 3 наурызында Алабама штатындағы Кордова қаласында дүниеге келді және Алабама штатындағы Опелика қаласында әжесі мен атасы тәрбиеледі. Бала кезінде ол ғарышқа ұшуға ерекше назар аударатын көптеген ғылыми фантастикалық әдебиеттерді оқыды. Опелика орта мектебінде оқығанда күрес, жеңіл атлетика және футбол секцияларына қатысты. Орта мектепті бітіргеннен кейін Восс Оберн университетіне түсті. Университетте оқыған кезінде Оберн университетінің күрес командасы құрамында күресті. Ол сондай-ақ Тета Си бауырластығының Бета Зета бөлімшесінің мүшесі болды, 1970-1971 оқу жылында бөлім президенті қызметін атқарды. Обернде оқыған жылдары Восс әскерлік ROTC курсына қатысты. 1972 жылы Аэроғарыш инженериясы бакалавры дәрежесін алғаннан кейін АҚШ армиясына екінші лейтенант болып кірді. Армияның түлектер бағдарламасы бойынша Восс Колорадо университетінде оқуға түсу үшін әскери қызметке баруын кейінге шегуге рұқсат алды. 1974 жылы Аэроғарыш инженериялық ғылымдары магистрі дәрежесін қорғалды.
Әскери мансап
Магистр дәрежесін алғаннан кейін, Восс 1974 жылы жаяу әскердің базалық курсына қатысты, онда ол үздік түлек ретінде тізілді. Одан кейін ол Airborne School және Ranger School-ге оқуға түсті, соңғысында ол Құрметті диплом және Көшбасшылық сыйлығымен марапатталды. Восс содан кейін Батыс Германиядағы 2-ші батальонның 48-ші жаяу әскер полкіне взвод командирі, барлау штабының офицері және С ротасының командирі болып тағайындалды. Ол Америка Құрама Штаттарына оралып, 1979 жылы жаяу әскер офицерлерінің жоғары курсына қатысып, Командир тізіміне енді. Ол Вест-Пойнттегі АҚШ Әскери академиясының механика кафедрасында оқытумен айналысты. Вест-Пойнтте болған кезінде Восс НАСА-ның жазғы факультеттік зерттеу стипендиясына қатысып, Академияның үздік профессоры ретінде білім берудегі жетістіктері үшін Уильям П. Клементс-младший сыйлығын алды. Содан кейін Восс АҚШ Теңіз сынақ пилоттары мектебіне оқуға түсіп, 1983 жылы үздік студент сыйлығымен бітірді. Одан кейін ол Қарулы Күштер Штаб колледжіне қабылданды. Восс кейіннен АҚШ Армиясының авиациялық инженерлік ұшу қызметіне ұшу сынақ инженері/зерттеу және даму координаторы болып тағайындалды. НАСА-ға тағайындалғанға дейін ол маңызды ұшу сынақ бағдарламаларына қатысты. НАСА-да Восс 1984 жылдың қарашасынан 1987 жылдың маусымына дейін Джонсон ғарыш орталығында жұмыс істеді. Ол STS 51 D, STS 51 F, STS 61 C және STS 51 L миссияларын қолдау үшін көлік құралын интеграциялауды сынау инженері ретінде жұмыс істеді. "Челленджер" апатынан кейін Восс тергеуге қатысты. 1987 жылдың маусымында НАСА оны ғарышкер кандидаты ретінде таңдады.
STS-44
Восс 1991 жылдың 24 қарашасынан 1 желтоқсанына дейін STS-44 миссиясы барысында «Space Shuttle Atlantis» ғарыш кемесінде миссия маманы ретінде жұмыс істеді. Миссияның негізгі мақсаты – қорғаныс қолдау бағдарламасының спутнигін инерциялық үстіңгі сатыдағы күшейткіш ракетасымен орбитаға шығару болды. Ұшқыштар экипажы екі әскери мақсаттағы ғарыш экспериментін, үш радиацияны бақылау экспериментін және ұзақ мерзімді ғарыш сапарларын қолдау үшін көптеген медициналық зерттеулер жүргізді. Миссия Жер шарының айналасын 110 рет айналып, Калифорния штатындағы Эдвардс әуе базасына қайтып оралды.
STS-53
1992 жылдың 2-9 желтоқсаны аралығында Восс STS-53 миссиясының маманы ретінде ғарышқа ұшты. "Discovery" ғарыш кемесінің 171 орбиталық рейсі Қорғаныс министрлігінің құпия жүгін орбитаға шығарды. Бұл спутник "Satellite Data System 2" әскери байланыс спутнигінің екінші ұшырылымы болды.
STS-69
STS 69 кезінде Восс ғарыш кемесі «Эндевор» бортында миссия маманы және пайдалы жүк командирі болды. 1995 жылдың 7-18 қыркүйегі аралығында Жерді 171 рет айналған ұшу барысында SPARTAN спутнигі және Wake Shield құрылғысы сәтті орбитаға шығарылды. Бортта Халықаралық экстремалды ультракүлгін сәулелену жүгі және түрлі медициналық тәжірибелер де болды. Восс пен Майкл Гернхардт ғарыш костюмдерін жаңартуды сынап, Халықаралық ғарыш станциясында болашақта пайдалануға арналған құралдар мен процедураларды бағалау мақсатында алты сағаттық ғарышқа шығуды жүзеге асырды.
STS-101
Восс STS-101 миссиясы аясында "Атлантис" ғарыш кемесі бортында миссия маманы болды. Шаттл сол кезде әлі адамсыз болған Халықаралық ғарыш станциясына сапар шегіп, 3000 фунттан астам жабдық пен керек-жарақтарды жеткізді. Ұшу экипажы станцияның электр және қоршаған ортаны басқару жүйелерін жөндеді. Осы уақытта Джимге 2-ші экспедицияға қатысу міндеті жүктелген еді. Оның экипаж мүшелері Юрий Усачев және Сьюзан Хелмс болашақтағы ұзақ мерзімді ұшуға дайындық үшін онымен бірге "Атлантис" көлігімен ұшты. Джим мен Джефф Уильямс алты сағаттық ғарышқа шығу кезінде ресейлік кранды орнатуды аяқтады, бұзылған антеннаны ауыстырды және станцияның сыртына қол тіреулер орнатты.
STS-102
Восс және оның 2-ші экспедиция экипаж мүшелері 2001 жылдың 8 наурызында «Дискавери» ғарыш кемесімен STS-102 миссиясы барысында Миссия мамандары ретінде ұшырылды. Ұшудың басты мақсаты – экипаж мүшелерін ауыстыру және көп мақсатты логистикалық модульді пайдалану арқылы станцияны жабдықтау еді. Восс Сьюзан Хелмспен бірге екі ғарыш серуенінің біріне қатысып, қысымды біріктіру адаптерін орналастыруға дайындады. Бұл ғарыш серуені 8 сағат 56 минутқа созылып, рекордтық көрсеткішті орнатты.
Екінші экспедиция
Восс, Сюзан Хелмс және Юрий Усачев Халықаралық ғарыш станциясында 163 күн бойы 18 ғылыми эксперимент жүргізіп, техникалық қызмет көрсету және жабдықтаумен айналысты. Ұшу барысында Джим (ұшу инженері) ғарыш станциясының роботты манипулятор жүйесін (Canadarm2) алғаш рет пайдаланған адам болды. Ол сондай-ақ 19 минуттық EVA-ға қатысты, онда Восс пен Усачев Пирс док бөліміне келуге дайындық үшін доктау зондын дайындады. Джим МКС-де болған кезде, ғарыш станциясына екі пилотсыз жүк кемесі, "Союз ТМ-32" такси миссиясы, сондай-ақ екі ғарыш шаттлы (STS-100 және STS-104) келді. Восс Quest Airlock-тың келуін де көрді. Ол ғарышта түсірілген алғашқы 3D фильмнің операторларының бірі және Space Station 3D фильміндегі ғарышкерлерді көрсетті. Фильм 2002 жылы кинотеатрларда, ал 2005 жылы DVD форматында шықты.
STS-105
Восс 2001 жылдың 20 тамызында (STS 105) «Space Shuttle Discovery» ғарыш кемесімен миссия маманы ретінде өзінің бесінші ғарыш сапарынан оралды. Миссия барысында экипаж ауыстырылды, екі ғарышқа шығу және тағы бір MPLM ұшуы жүзеге асырылды.
НАСА-дан кейінгі мансап
2003 жылы NASA-дан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Восс Оберн университетінде Сыртқы істер жөніндегі инженерлік факультет деканының орынбасары болды. Ол факультет студенттерінің жобалары мен дамуына көмектесті және аэроғарыш инженерлігі бойынша «Адаммен ғарыш кемелерін жобалау» курсын оқытты. Обернде жұмыс істеген кезінде ол Transformational Space Corporation, немесе t/Space деп аталатын ғарыш стартабы үшін экипаж орындығының прототипін жасау үшін он екі аэроғарыш инженерлігінің аға студентінен және бір аспиранттан тұратын команданы басқарды. 2005 жылы Восс t/Space компаниясының ғарыш зерттеу жүйелерінің вице-президенті болды. 2007 жылдың қараша айында Восс t/Space компаниясынан кетіп, SpaceDev компаниясында инженерлік вице-президент болып жұмыс істеді. SpaceDev компаниясы Sierra Nevada Corporation компаниясымен сатып алынғаннан кейін ол Sierra Nevada Corporation компаниясының озық бағдарламалар директоры, содан кейін ғарыш зерттеу жүйелерінің вице-президенті және Dream Chaser ғарыш ұшағы бағдарламасының бас атқарушы директоры болды. 2009 жылдың тамызында Восс Колорадо университетінде (Боулдер) адаммен ғарышқа ұшу туралы курсты оқытуға кірісті. 2013 жылдың шілдесінде SNC компаниясынан зейнеткерлікке шығып, Колорадо университетінде адаммен ғарышқа ұшу курстарын оқытуын жалғастыруда. Восс NASA-ның консультативтік кеңесінің мүшесі және Ұлттық ғарыш биомедициналық зерттеу институты директорлар кеңесінің құрамында.