Кіріспе

Эдвард Хиггинс Уайт II (14 қараша 1930 жылы дүниеге келген, 27 қаңтар 1967 жылы қайтыс болған) – американдық авиациялық инженер, АҚШ Әуе күштері офицері, сынақ ұшқышы және NASA ғарышкері. Ол «Жемен-4» және «Аполлон-1» ғарыш кемелерінің экипаждарының мүшесі болды. 1952 жылы Вест-Пойнтті бітіргеннен кейін Уайт ұшуға дайындыққа жіберілді және Батыс Германиядағы Битбург әуе базасындағы 22-ші истребитель эскадрильясына тағайындалды, онда ол F-86 Sabre және F-100 Super Sabre истребительдерін ұшырды. 1958 жылы Мичиган университетінде авиациялық инженерлік мамандығын оқыды, 1959 жылы ғылым магистрі дәрежесін алды. Уайт кейін Калифорниядағы Эдвардс әуе базасында сынақ ұшқышы ретінде оқып-үйреніп, Огайодағы Райт-Паттерсон әуе базасындағы Аэронавигациялық жүйелер бөлімінде сынақ ұшқышы болып тағайындалды. Уайт «Жемен» және «Аполлон» миссияларына қатысу үшін таңдалған «Келесі тоғыз» деп аталатын ғарышкерлердің екінші тобының бірі ретінде таңдалды. Ол командалық ұшқыш Джеймс МакДивиттпен бірге «Жемен-4» ұшқышы болып тағайындалды. 3 маусым 1965 жылы Уайт ғарышқа шыққан алғашқы американдық азамат атанды. Содан кейін ол бірінші экипаждық «Аполлон» миссиясының аға ұшқышы болып тағайындалды. 27 қаңтар 1967 жылы Уайт Флорида штатының Канаверал мысында «Аполлон-1» ұшырылуына дайындық кезінде болған өртте ғарышкерлер Вирджил «Гас» Гриссом және Роджер Б. Чаффимен бірге қаза тапты. Ол «Жемен-4» рейсі үшін NASA-ның Ерекше қызмет медалімен марапатталды, ал кейіннен Конгресс ғарыш медалімен марапатталды.

Ерте өмір

Эдвард Хиггинс Уайт II 1930 жылғы 14 қарашада Техас штатының Сан-Антонио қаласында Мэри Розина Уайт (1900–1983) отбасында дүниеге келді. Оның кіші інісі Джеймс Блэр Уайт (1942–1969) болды. Ол Американың скауттары қатарына қосылып, Екінші сыныптық скаут атағын алды. Әкесінің қызметіне байланысты Уайттың отбасы балалық шағында елдің әртүрлі әскери базаларына жиі көшіп-қонып тұрды. Уайттар отбасы Техас штатының Сан-Антонио қаласынан Огайо штатының Дейтон қаласына, онда ол Оуквуд орта мектебінде оқыды, содан кейін Вашингтон қаласына көшті, онда ол Батыс орта мектебінде білім алды. Уайт Вест-Пойнт футбол командасының жартылай қорғаушысы болды. Оның хоббилеріне сквош, гандбол, жүзу, гольф және фотосуретке түсіру кірді. Уайт Флорида штатының Бартоу әуе базасында алғашқы ұшқыш дайындығынан өтті, ал Техас штатының Джеймс Коннали әуе базасында реактивтік ұшақтармен жаттықты. 1953 жылы ұшқыш қанаттарын алғаннан кейін Уайт Аризона штатының Люк әуе күштері базасына ұрысшы-атқыштар мектебіне жіберілді. 1953 жылғы ақпан айында Уайт Вест-Пойнт футбол матчында танысқан Патриция Айлин Финеганға (1934–1983) үйленді. Олардың екі баласы болды: Эдвард Хиггинс Уайт III (1953 жылы туған) және Бонни Лин Уайт (1956 жылы туған). Уайт Батыс Германиядағы Битбург әуе базасындағы 22-ші ұрысшы эскадрильясына тағайындалды, онда ол үш жарым жыл бойы Солтүстік Американың F-86 Sabre және F-100 Super Sabre истребительдерін ұшты. Оның әріптестерінің арасында Вест-Пойнтті бір жыл бұрын бітірген Базз Олдрин және Джеймс Солтер болды. 1957 жылы Уайт болашақ ғарышкерлер туралы мақала оқып, өзі де ғарышкер болуды шешті. Ол жоғары білім алудың таңдалу мүмкіндігін арттыратынына сенді. Сынақ ұшқышы болудың да ғарышкерлікке жол ашатыны белгілі болғаннан кейін, Уайт Калифорния штатының Эдвардс әуе базасындағы АҚШ Әуе күштерінің Сынақ ұшқыштары мектебінде 59-C тобымен оқыды, және 1959 жылғы шілдеде бітірді. МакДивит оның сыныптасы болды. Уайт Огайо штатының Райт-Паттерсон әуе базасындағы Аэронавтикалық жүйелер бөлімінде қызмет етті. Ол қару-жарақ әзірлеу үшін ұшу сынақтарын жүргізді және Fairchild C-123 Provider, Convair C-131 Samaritan, Boeing C-135 Stratolifter, F-100 Super Sabre, Convair F-102 Delta Dagger және Lockheed T-33 Shooting Star сияқты ұшақтардың дизайнына қатысты ұсыныстар жасады. Ауырлықсыздық және ұзақ ұшу жаттығуларының капитаны ретінде ол астронавттарды ауырлықсыздыққа дайындау үшін қолданылатын ұшақтарды ұштырды. Оның жолаушыларының арасында Жерді айналып бірінші болып ұшқан америкалық Джон Гленн және ғарышқа шыққан алғашқы гоминид – Хам болды. Олардың таңдалуы 1962 жылғы 17 қыркүйекте Хьюстон университетінің Каллен аудиториясында өткен баспасөз конференциясында жарияланды. Олардың алдыңғылары – Меркурий жетілігі сияқты, жаңа астронавттардың әрқайсысына экипаждық ғарыш бағдарламасы аясында мамандану саласы белгіленді: Уайттың жағдайында – ұшуды басқару жүйелері.

Түйеқұйрық 4

Уайт «Гемини-4» ұшқышы болып таңдалды, ал Макдивит – оның командалық ұшқышы. Астронавттар кеңсесінің бастығы, «Меркурий-7» астронавты Дик Слейтон, оларды жақсы таныс болғандықтан жұптастырды, өйткені олар Мичиган университетінде және сынақ пилоттары мектебінде бірге оқыған. Миссияның бастапқы мақсаттары нақты анықталмаған, бірақ ғарыштан тыс қызмет (EVA), ғарышқа кездесу және орбиталық станцияны сақтау қарастырылды. Макдивит EVA (немесе ғарышқа шығу) мүмкіндігі бар екенін білген соң, оны миссияға қосуға ықпал етті. Нәтижесінде, NASA басшылығы миссияға арналған «Жетіздер» ғарыш костюмі EVA үшін қолданылуға болатынын қамтамасыз етуге келісті. Кеннет Клейкнехт 1964 жылғы шілдеде миссияны жариялаған баспасөз конференциясында экипаж мүшелерінің біреуі люкті ашып, басын сыртқа созуы мүмкін екенін айтты, бірақ бұл көп назар аудармады. 1965 жылғы 18 наурызда космонавт Алексей Леонов «Восход-2» миссиясы барысында алғашқы EVA жасады, бірақ 25 мамырға дейін NASA әкімшісі Джеймс Э. Уэбб «Гемини-4» үшін EVA-ны мақұлдамады. Уайт дінге берілген адам еді. «Гемини-4» миссиясына ол өзімен бірге EVA кезінде тағуға үш діни әшекей алып келді: алтын крест, Святой Кристофер медалі және Давид жұлдызы. Уайт: «Мен елдегі барлық діндер үшін біреуін алып кете алмаймын, бірақ маған ең таныс заттарды алып кете аламын» деді. 1965 жылғы 3 маусымда «Гемини-4» экипажы төрт күндік миссиясын бастау үшін ғарышқа ұшырылды. «Титан-II» үстіңгі сатысынан бөлінгеннен кейін Макдивит күшейткішпен кездесуге тырысты. Алайда, бұл сәтсіз аяқталды, өйткені астронавттар орбитада кездесуге жеткілікті дайын болмады. Бөлінген жанармайдың қорлары таусылғандықтан және маневрлер ғарыш кемесінің орбитасын Жерден тым алысқа жылжытқандықтан мақсаттан бас тартуға тура келді. Миссияға 11 түрлі ғылыми эксперимент кірді, соның ішінде аспан навигациясы үшін секстанты пайдалану да бар. Кездесуге жасаған әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін Уайт шаршаған және ыстық сезінді, сондықтан EVA екінші айналымнан үшінші айналымға ауыстырылды. 19:46 UTC-де Уайт EVA жасаған алғашқы американдық болды. Ғарышқа шыққанда Уайт өзін жылжыту үшін қолмен басқарылатын маневрлік құрылғы деп аталатын оттегімен жұмыс істейтін қаруды қолданды. Уайт бұл тәжірибені соншалықты қызықты деп тапты, ол белгіленген уақытта EVA-ны аяқтауға құштар болмады және ғарыш кемесіне қайта оралуға мәжбүр болды. Уайт сыртта болғанда, қосалқы жылу қолғабы ашық люк арқылы ұшып кетті, Жердің төменгі орбитасындағы ғарыш қиқымдарының бірінші данасына айналды және Жер атмосферасына қайта кірген кезде жанып кетті. Люктің механизмінде ақаулық болды, ол оны ашуды және қайта жабуды қиындатты. Макдивит қолғабымен механизмді басқаратын тісті дөңгелектерге итеріп, есікті құлыптауға қол жеткізді. Бұл ғарышқа шығудың уақытын қысқартты және егер Макдивит люкті жаба алмаса, екеуінің өміріне қауіп төндіретін еді, өйткені олар жабылмаған люкпен атмосфераға қайта кіре алмайтын еді. Жерге оралғаннан кейін екі астронавт өздері атақты болғанын білді. Президент Линдон Джонсон оларды құттықтау үшін Хьюстонға келді және оларды подполковник шеніне көтерді. Сол аптаның соңында олар Ақ үйге барып, Джонсон оларға NASA-ның ерекше қызмет медалін табыс етті. Олар Чикагода парадқа қатысты және 1965 жылғы Париж әуе көрмесіне барды, онда олар космонавт Юрий Гагаринмен кездесті. Уайттың «Гемини-4» миссиясынан кейінгі келесі тапсырмасы «Гемини-7» командалық ұшқышы Фрэнк Борманның қосалқы ұшқышы болу еді, ал Майкл Коллинз оның ұшқышы болып тағайындалды. Сондай-ақ, ол «Аполлон» командалық модулінің ұшуды басқару жүйелерінің астронавты болып тағайындалды. «Гемини» бағдарламасындағы экипажты ауыстырудың әдеттегі тәртібі бойынша Уайт 1966 жылғы шілдеде «Гемини-10» ұшағының командалық ұшқышы ретінде екінші рет ұшуға дайын болар еді, бұл оны тобында екі рет ұшқан бірінші адам етер еді. Оның орнына, ол «Аполлон-1» ғарышқа ұшуға таңдалды.

Аполлон бағдарламасы

1966 жылдың наурыз айында Уайт AS 204 деп аталатын алғашқы экипажды ұшуға арналған Аполлонның аға ұшқышы (екінші орын) болып таңдалды. Оның серіктері 1961 жылы Меркурий Редстоун 4 миссиясында және 1965 жылы Джемини 3 командирі ретінде ғарышқа ұшқан Командир-пилот Вирджил "Гас" Гриссом және әлі ғарышқа ұшпаған Пилот Роджер Чаффи болды. 1967 жылдың 21 ақпанына "Аполлон-1" ұшырылуы жоспарланған еді. Экипаж 27 қаңтарда сағат 13:00-де Кейп-Кеннедидегі 34-ші ұшыру алаңында орналасқан Сатурн IB бустерінің үстіндегі ғарыш кемесіне кіріп, ғарыш кемесінің "қосылғаннан кейінгі" сынағын өткізді. Гриссом оттың пайда болған жері орналасқан сол жақтағы кабинаның желдеткішін басқаруға жете алмады. Қатты қызу кабинадағы қысымды одан да жоғары көтеріп, содан кейін кабина қабырғалары жарылды. Астронавттар ауа жетіспеуден, түтін жұтудан және термиялық күйіктерден қаза тапты.

Басқа жерлер

Флорида штатының Санкт-Петербург қаласындағы Эдвард Уайт ауруханасы (2014 жылы жабылды). Эдвард Х. Уайт II паркі, Фуллертон, Калифорния. Фуллертон сонымен қатар Шаффи мен Гриссомның құрметіне парктер атады. Уайт аралы – Калифорнияның оңтүстігіндегі Лонг-Бич портындағы жасанды арал. Эдвард Х. Уайт Холл – Техас штатының Уичита-Фолс қаласындағы Шеппард әуе күштері базасындағы жатақхана. McDivitt White алаңы Мичиган университетінің Батыс залының сыртында орналасқан. Вест-холл бұрын инженерлік колледжге орналасқан және оның түлектерінің арасында Джеймс Макдивитт пен Эд Уайт бар (Макдивитт Мичиган университетінде бакалавр, ал Уайт магистр дәрежесін алған). Кейп-Канавералдағы 34-ші ұшыру платформасының құрамында екі ескерткіш тақта бар. Біреуінде: "Олар өз өмірін елдеріне қызмет ету үшін берді, адамзаттың соңғы шекарасын зерттеуде. Оларды қалай өлгендері үшін емес, қандай идеалдар үшін өмір сүргендері үшін еске алу керек", – делінген. Екіншісі: "Жұлдыздарға қол жеткізу үшін ең үлкен құрбандыққа барғандардың естелігіне". Ad astra per aspera (жұлдыздарға қиын жол апарады). "Аполлон-1" экипажына сәтті сапар тілейміз!" Гарландтағы Эдвард Уайт паркі, Техас. Эдвард Уайт жолы, Окленд, Калифорния, Окленд халықаралық әуежайының оңтүстік жиегімен өтетін сервистік жол. Әуежайда NASA ғарышкерлерінің есімдерімен аталған бірнеше көше бар.

Ғарышта

Iota Ursae Majoris жұлдызы "Днокс" ("Екінші", "Эдвард Хиггинс Уайт Екінші" сияқты, керісінше жазылған) деген атпен белгіленген. Марстағы Колумбия ескерткіш станциясынан солтүстік-батысқа қарай 11,2 км қашықтықта орналасқан Уайт төбесі – Аполлон 1 төбелерінің бір бөлігі. Уайттың "Жеміш 4" ғарыш серуені кезінде түсірілген суреті "Вояджер" алтын тақтасына енгізілген бірнеше суреттің арасында бар.

Филателистік

Ол қайтыс болғаннан кейін сегіз ай өткен соң, 1967 жылдың қыркүйегінде АҚШ поштасы Э. Уайттың ғарышқа шығуын еске алуға арналған пошта маркасын шығарды. Бұл АҚШ пошта тарихында марка дизайнының алғаш рет екі маркаға бөлініп жасалған жағдайы болды (бірінде Уайттың суреті, екіншісінде оның "Егіздер" ғарыш капсуласы бейнеленген, екеуі де арқанмен байланысты). Бұл "Егіздер" миссиясының "екі егіз" сипатына лайық деп саналды.

Медиада

Уайтты 1995 жылғы "Аполлон-13" фильмінде Стивен Рудж, 1998 жылғы HBO телеарнасының "Жерден Айға" мини-сериалында Крис Исаак, ал 2015 жылғы ABC телеарнасының "Астронавт әйелдер клубы" телесериалында Мэтт Лантер сомдады. 2018 жылы оны "Бірінші адам" фильмінде Джейсон Кларк бейнеледі.