Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық палеоантрополог (1913–1996)
British paleoanthropologist (1913–1996)
Мэри Дуглас Лики, FBA (туған аты Николь, 6 ақпан 1913 – 9 желтоқсан 1996) – британдық палеоантрополог, ол алғашқы қазбаланған Проконсул бас сүйегін тапты, бұл қазір жойылған маймыл, ол адамның бабасы саналады. Ол сондай-ақ Танзаниядағы Олдувай шатқалында Зинжантроптың (Zinjanthropus) берік бас сүйегін ашты. Карьерасының көп бөлігінде ол күйеуі Луис Ликимен бірге Олдувай шатқалында жұмыс істеді, онда олар ежелгі гоминидтердің және ең алғашқы гомининдердің, сондай-ақ соңғылары жасаған тас құралдардың қалдықтарын тапты. Мэри Лики Олдувайда табылған тас құралдарды жіктеу жүйесін әзірледі. Ол Лаэтоли аяқ іздерін тапты, ал Лаэтоли орнында 3,75 миллион жылдан астам бұрынғы гоминидтердің қаңқаларын ашты. Өмірінде Лики жануарлардың он бес жаңа түрін ашты. Ол сондай-ақ жаңа туысқа атау берді. 1972 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін Лики Олдувайдағы қазба жұмыстарының директоры болды. Ол ұлы Ричардты осы салаға баулу арқылы Лики отбасының палеоантропология дәстүрін жалғастырды.
Mary Douglas Leakey, FBA (née Nicol, 6 February 1913 – 9 December 1996) was a British paleoanthropologist who discovered the first fossilised Proconsul skull, an extinct ape which is now believed to be ancestral to humans. She also discovered the robust Zinjanthropus skull at Olduvai Gorge in Tanzania, eastern Africa. For much of her career she worked with her husband, Louis Leakey, at Olduvai Gorge, where they uncovered fossils of ancient hominines and the earliest hominins, as well as the stone tools produced by the latter group. Mary Leakey developed a system for classifying the stone tools found at Olduvai. She discovered the Laetoli footprints, and at the Laetoli site she discovered hominin fossils that were more than 3.75 million years old. During her career, Leakey discovered fifteen new species of animal. She also brought about the naming of a new genus. In 1972, after the death of her husband, Leakey became director of excavations at Olduvai. She maintained the Leakey family tradition of palaeoanthropology by training her son, Richard, in the field.
Балалық шақ
Мэри Лики 1913 жылғы 6 ақпанда Лондонда, Англияда Эрскин Эдвард Никол мен Сесилия Марион (Фрере) Никол отбасында дүниеге келді. Николь отбасы АҚШ, Италия және Египеттің көптеген жерлеріне көшіп, Эрскин Англияға әкеліп сатқан акварель суреттерін салған. Осы сапарлар барысында Мэри египтологияға деген ынтасын дамыта бастады. Анасының тарапынан Мэри антиквар Джон Фреренің үшінші ұрпағы болды және тарихшы және археолог Шепард Фреремен ортақ ата-тегін бөлісті. Фрере отбасы 19-шы ғасырда Британдық отаршылдық империясында құлдыққа қарсы белсенді күрескен және босатылған құлдар үшін бірнеше қауымдастықтар құрған. Лики 1984 жылы өзінің өмірбаянын жариялағанда осы қауымдастықтардың үшеуі әлі де бар болды: Кениядағы Фреретаун, Оңтүстік Африкадағы Фреретаун және Үндістандағы Фреретаун. Никольдер уақытының көп бөлігін Францияның оңтүстігінде өткізді, онда жас Мэри француз тілін еркін меңгерді. 1925 жылы, Мэри 12 жасқа толғанда, Никольдер Лес-Эйзи коммунасында болды, сол кезде француз археологы және тарихқа дейінгі дәуірді зерттеуші Эли Пейрони ондағы бір үңгірді қазып жатқан еді. Пейрони археологияның алғашқы кезеңінде ғылыми тұрғыдан қазба жұмыстарын жүргізбеді және ол тапқан көптеген нәрселердің маңыздылығын түсінбеді. Мэри оның қазбасының қалдықтарын қарауға рұқсат алды және осы оқиға оның тарихқа дейінгі дәуір мен археологияға деген қызығушылығын оятып, жақтатты. Ол қоқыс үйіндісінен ұштар, сырғыштар мен пышақтарды жинап, алғашқы жіктеу жүйесін жасады. Содан кейін отбасы Франциядағы Лот ауылындағы Каберецке көшіп барды. Сол жерде ол ауылдың діни қызметкері Аббе Лемозимен танысты, ол оған достық қарым-қатынас жасап, біраз уақыт кеңесшісі болды. Екеуі Пеш Мерл үңгіріне бизон мен жылқының тас суреттерін көруге барды.
Mary Leakey was born on 6 February 1913, in London, England to Erskine Edward Nicol and Cecilia Marion (Frere) Nicol. The Nicol family moved to numerous locations in thе United States, Italy, and Egypt where Erskine painted watercolours that he brought back and sold in England. Mary began to develop an enthusiasm for Egyptology during these travels. On her mother's side, Mary was a 3rd great granddaughter of antiquarian John Frere and shared this same ancestry with historian and archaeologist Sheppard Frere. The Frere family had been active abolitionists in the British colonial empire during the 19th century and established several communities for freed slaves. Three of these communities were still in existence when Leakey published her 1984 autobiography: Freretown, Kenya; Freretown, South Africa; and Freretown, India. The Nicols spent much of their time in southern France where young Mary became fluent in French. In 1925, when Mary was 12, the Nicols stayed at the commune, Les Eyzies, at a time when Élie Peyrony, a French archaeologist and prehistorian, was excavating one of the caves there. Peyrony was not excavating scientifically during that early stage of archaeology and did not understand the significance of much of what he found. Mary received permission to go through the remnants of his dig and this was where her interests in prehistory and archaeology were sparked. She started a collection of points, scrapers, and blades from the dump and developed her first system of classification. The family then moved to Cabrerets, a village of Lot, France. There she met Abbé Lemozi, the village priest, who befriended her and became her mentor for a time. The two toured Pech Merle cave to view the prehistoric paintings of bison and horses.
Білім
1926 жылдың көктемінде Мэри он үш жасқа толғанда, әкесі қатерлі ісіктен қайтыс болды, содан кейін Мэри мен анасы Лондонға оралды. Мэри сол жердегі католик монастырінде білім алуға жіберілді, кейіннен ол онда ешқандай емтиханды тапсара алмағанын мақтан тұтты. Екінші рет монастырьден қуылғаннан кейін анасы екі репетитор шақырды, бірақ олардың нәтижесі монахтардан да жаман болды. Сәтсіз репетиторлардан кейін анасы бала күтуші жалдады. Мэридің ерекше қызығушылығы иллюстрация және археология салаларына еді, алайда оның үлгерімі нашар болғандықтан университеттерге түсу мүмкін болмады. Анасы Оксфорд университетінің профессорымен кеңесіп, түсу мүмкіндігін сұрады, бірақ оған уақытын босқа кетірмеу үшін өтініш бермеуге кеңес берді. 1951 жылға дейін Мэри университетпен ешқандай байланыс жасаған жоқ, сол жылы оған құрметті докторлық дәрежесі берілді. Шағын отбасы Батыс Лондонның Кенсингтон ауданына көшті, онда Мэри тіркелмегенімен, Университет колледжінде және Лондон мұражайында археология және оған байланысты пәндер бойынша лекцияларды тыңдады. Мэри бірнеше жазғы қазба жұмыстарына өтініш берді. Уилер оны алғашқы болып қазбаға қабылдады. Бұл қазба Римнің Веруламиум қаласы орналасқан Сент-Олбанс қаласында өтті. Оның келесі қазбасы неолиттік мәдениетке жататын Хембериде болды, онда оны Дороти Лидделл төрт жылға дейін, 1934 жылға дейін оқытты. Лидделл үшін салған құрал-жабдықтардың суреттері Гертруд Кэтон Томпсонның назарын аударды, ал 1932 жылдың соңында ол Кэтон Томпсонның «Жайлау Фаюмы» кітабының иллюстраторы ретінде жұмыс істеуге кірісті.
In the spring of 1926, when Mary was thirteen years old, her father died of cancer and Mary and her mother returned to London. Mary was placed in a local Catholic convent to be educated, and she later boasted of never passing an examination there. After the second expulsion, her mother hired two tutors, who were no more successful than the nuns. After the unsuccessful tutors, her mother hired a nanny. Mary's particular interests centered on illustration and archaeology, but formal university admission was impossible with her academic record. Her mother contacted a professor at Oxford University about possible admission, and was encouraged not to apply, as it would be a waste of her time. Mary had no further contact with the university until it awarded her an honorary doctoral degree in 1951. The small family moved to Kensington, in West London, where, though unregistered, Mary attended lectures in archaeology and related subjects at University College and at the London Museum, where she studied under Mortimer Wheeler. Mary applied to work on a number of summer excavations. Wheeler was the first to accept her for a dig. It took place at St. Albans at the Roman site of Verulamium. Her next dig was at Hembury, a Neolithic site, under Dorothy Liddell, who trained her for four years until 1934. Her illustrations of tools for Liddell drew the attention of Gertrude Caton Thompson, and, in late 1932, she entered the field as an illustrator for Caton Thompson's book The Desert Fayoum.
Өмір
Кейіннен Мэри ағылшын археологы Кэтон Томпсон арқылы Луи Ликиге танысады. Ол осы жұмыста жүргенде, екеуі бір-біріне ғашық болып кетті. Лики әлі үйленген, ал оның ұлы Коллин жаңа ғана дүниеге келген кезде олар бірге тұрды. Олар Фрида Лики 1936 жылы ажырасқаннан кейін үйленді. Балалары да ата-аналарының еркіндігін жақсы көретін. Мәриям тіпті қонақтарға тамақ пен сусынға өздері көмектескен үй жануарлары – хиракстарды қуып жіберуге де рұқсат бермеді. Өзінің өмірбаянында ол жүктіліктері туралы немесе Кенияда бала өсіру кезінде кездескен қиындықтар туралы сирек айтқан. Ол көп темекі шегіп, алдымен темекі, содан кейін сигара, және әдетте киім-кешекті аяқтау қазбасында болып киінетін. Күйеуі тірі кезінде олар көптеген бірлескен зерттеулерін жариялады. Алайда, оның қосқан үлесі көбінесе күйеуіне тиесілі болды. 1930-1950 жылдары Мэри мен Луис Лики Кейінгі тас дәуірі, неолит және темір дәуірі археологиялық орындарында жұмыс істеді. 1948 жылдың қазан айында Мэри Русинга аралында Proconsul africanus бас сүйегін тапты. Жоғарғы топырақты сыпырып тастағаннан кейін, ол "жақ қисығында орналасқан екі үлкен тіс" тапты және "Мен таптым!" деп айқайлап, лагерьге айналып келді. Активті қазба келесі күні басталды және бірнеше апта ішінде жартылай бас сүйегі ашылды, бірақ оны шашыраған бөлшектерден қайта құру қажет болды. Льюис Лики бас сүйегін зерттегеннен кейін, ол адамзаттың ата-бабасы австралопитектер түріне тиесілі деген қорытындыға келді. Ол бұл табылған жерді Zinjanthropus boisei, "Шығыс Африка адамы" деп атады. Кейін бұл атау Paranthropus boisei, ал кейбіреулер Australopithecus boisei деп өзгертілді; оның жіктелуі туралы консенсус әлі де талқылануда. 1960 жылдары Ликилер жас Камоя Кимеумен жұмыс істей бастады, Мэри оның тәжірибесін ерекше бағалады. Отбасы оны палеонтология, эволюциялық теория және қазба техникасы бойынша оқытты, содан кейін ол келесі ұрпақ кениялық қазбаларды табушыларды оқытты, өйткені ол өте беделді кениялық палеонтолог және куратор болды. 1972 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін Мэри Лики Ольдувай мен Лаэтолидегі жұмысын жалғастырды. Ол Лаэтоли жерінде 3,75 миллион жылдан астам уақыт бұрын өмір сүрген адамзаттың қалдықтарын тапты. 1976 жылдан 1981 жылға дейін Лики мен оның қызметкерлері 3,6 миллион жыл бұрын вулкандық күл қабаты арқылы табылған Лаэтоли хоминині табан ізін тапты. Кейінгі жылдары Олдувай мен Лаэтолиде зерттеулер жүргізілді, ашылуларды қадағалап, жарияланымдар дайындалды. Өзінің еңбек жолы барысында Лики 15 жаңа жануарлар түрін және бір жаңа тұқымдасты тапты. 1979 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Мэри Лики қыздар орта мектебі, Кикую қаласының маңында орналасқан қыздар орта мектебі, Мэридің күйеуінің анасы Луи Ликидің анасы Мэри Базетт Ликидің есімімен аталған. Civilization VI видеоойынында Лики – ойыншылар жалдап алатын Ұлы ғалым. Оның ерекше қабілеті артефактілерге қосымша ғылым мен туризм береді.
Through Caton Thompson, an English archaeologist, Mary met Louis Leakey, who was in need of an illustrator for his book Adam's Ancestors (1934). While she was doing that work they became romantically involved. Leakey was still married and his son Collin had just been born when they moved in with each other. They married after Frida Leakey divorced him in 1936. The boys grew up with the same love of freedom that their parents had become accustomed to. Mary would not even allow guests to shoo away the pet hyraxes that helped themselves to food and drink at the dinner table. In her autobiography, she rarely mentioned her pregnancies or the difficulties she faced while raising children in Kenya. She smoked a lot, first cigarettes and then cigars, and usually dressed as though completing an excavation. While her husband was alive, they published many joint findings. However, her contributions were often credited to her husband. Throughout the 1930s to 1950s, Mary and Louis Leakey worked at Later Stone Age, Neolithic, and Iron Age archaeological sites in central Kenya, such as Hyrax Hill and Njoro River Cave. In October 1948, Mary discovered a Proconsul africanus skull on Rusinga Island. After dusting the topsoil away, she found "two large teeth set in the curve of a jaw", and she drove back to camp exclaiming "I've got him!" Active excavation began the following day and a partial cranium was unearthed within a few weeks, though it had to be reconstructed from fragments scattered in the scree. After examining the cranium, Louis Leakey concluded it was of a species ancestral to humans, the australopithecines. He eventually dubbed the find Zinjanthropus boisei, "East Africa man"—Zinj is an ancient Arabic word for the East African coast. The name was later revised to Paranthropus boisei, and by some to Australopithecus boisei; a consensus on its classification is still in debate. In the 1960s the Leakeys started to work with the young Kamoya Kimeu with Mary particularly valuing his expertise. The family trained him in paleontology, evolutionary theory and excavating techniques, which he then trained the next generations of Kenyan fossil finders in, as he became a highly respected Kenyan paleontologist and curator. After her husband died in 1972, Mary Leakey continued their work at Olduvai and Laetoli. It was at the Laetoli site that she discovered hominin fossils that were more than 3.75 million years old. From 1976 to 1981, Leakey and her staff uncovered the Laetoli hominin footprint trail which had been tracked through a layer of volcanic ash some 3.6 million years ago. The subsequent years were filled with research at Olduvai and Laetoli, follow up work to discoveries, and preparing publications. Throughout her career, Leakey discovered 15 new species of animals, and one new genus. She was elected a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 1979. The Mary Leakey Girls' High School, a secondary school for girls near Kikuyu Town, was named after Mary's mother in law, Mary Bazett Leakey, mother of her husband, Louis Leakey. In the video game Civilization VI, Leakey is a Great Scientist that players can recruit. Her unique ability grants extra science and tourism to artifacts.