Кіріспе

Архаикалық адам түрлері 2.8 – 1.65 млн жыл бұрын

Homo habilis ("шебер адам") – Шығыс және Оңтүстік Африканың ерте плейстоцен дәуірінен 2.8 миллион жыл бұрыннан 1.65 миллион жыл бұрынға (млн ж.) дейін өмір сүрген жойылған архаикалық адам түрі. 1964 жылы түрді сипаттаған кезде H. habilis туралы пікірлер қарама-қайшы болды, көптеген зерттеушілер оны сол кездегі жалғыз ерте гоминид – Australopithecus africanus-пен бірдей деп ұсынды. Алайда, уақыт өте келе және жаңа жаңалықтар ашылған сайын H. habilis көбірек танылды. 1980 жылдары H. habilis адамның бабасы болған деп болжалды, ол тікелей Homo erectus-қа, ал ол қазіргі адамға эволюциялаған. Бұл көзқарас қазір талқыланып отыр. Түрді анықтау қиын болған бірнеше үлгілер H. habilis-ке жатқызылды, бұл түрді бөлу туралы пікірталасқа әкелді, атап айтқанда "H. rudolfensis" және "H. gautengensis" деп бөлу ұсынылды, бірақ олардың тек біріншісі ғана кең қолдау тапты. Қазіргі Homo сияқты, H. habilis-тің миының көлемі де әртүрлі болды. H. habilis-тің дене пропорциялары екі ғана фрагментарлы қаңқадан белгілі және негізінен ерте австралопитектерге ұқсас анатомияға негізделген. Осы себепті, H. habilis-ті Australopithecus туысына, яғни Australopithecus habilis ретінде көшіру ұсынылды. Дегенмен, H. habilis-тің кішкентай бойлы, ұзақ қашықтыққа саяхаттау қабілеті төмен адам ретіндегі интерпретациясы сынға ұшырады. Дәстүрлі түрде, OH 62 деп саналатын әйел үлгісінің бойы және салмағы австралопитектерге ұқсас пропорциялармен есептелсе, ал адам сияқты пропорциялармен есептелгенде шамамен және болар еді. Дегенмен, H. habilis австралопитектерге тән болжамдарға сәйкес, кем дегенде жартылай ағаш өміріне бейімделген болуы мүмкін. Ерте гоминидтердің қалың шашты және айқын жыныстық диморфизмге ие болғаны, еркектердің әйелдерден әлдеқайда үлкен болғаны қабылданады, бірақ еркектер мен әйелдердің салыстырмалы мөлшері нақты белгісіз. H. habilis Олдувай тас құралдары жасап, оларды негізінен ет дайындау үшін қолданды. Ерте Homo, австралопитектермен салыстырғанда, көбінесе көп мөлшерде ет тұтынған және H. habilis жағдайында, өліктерді жеген деп есептеледі. Әдетте, ерте гоминидтер көп әйелді қоғамда өмір сүрген деп түсіндіріледі, бірақ бұл тек болжам ғана. Егер H. habilis қоғамы қазіргі саванна шимпанзелері мен бабуиндарына ұқсас болса, онда топтар 70–85 мүшеден тұрған болуы мүмкін. Мұндай құрылым ашық саваннадағы жыртқыштардан, мысалы, үлкен мысықтар, гиеналар және крокодилдерден қорғану үшін тиімді болар еді. H. habilis H. rudolfensis, H. ergaster / H. erectus және Paranthropus boisei түрлерімен бірге өмір сүрді.

Жіктеу

H. habilis-тің H. ergaster / H. erectus-тың ата-тегі екендігі немесе адам текшесінің тармағы болып табылатыны және H. habilis-ке жатқызылған барлық үлгілердің дұрыс жатқызылғандығы, әлде түрлер әртүрлі австралопитектер мен Homo түрлерінің жиынтығы екендігі туралы кең пікір қалыптасқан жоқ. Дегенмен, H. habilis және H. rudolfensis әдетте тұқымдық ағаштың тамырындағы тұқымның мүшелері ретінде танылады, оларды синонимизациялау немесе тұқымнан шығару туралы ұсыныстар кең қолдау тапқан жоқ. Қазіргі уақытта Homo австралопитектерден пайда болды деген келісімге келгенімен, бұл бөлінудің уақыты мен орналасуы көп талқыланды, көптеген австралопитек түрлері ата-тек ретінде ұсынылды. Эфиопияның Афар аймағында 2,8 миллион жыл бұрын табылған ең көне Homo үлгісі LD 350 1 осы тұқымның шамамен осы кезде A. afarensis-тен пайда болғанын көрсетеді. LD 350 1-ге жататын түр H. habilis-тің ата-тегі болуы мүмкін, бірақ бұл әлі нақты емес. Ең көне H. habilis үлгісі A. L. 666 1 2,3 миллион жылға жатады, бірақ анатомиялық тұрғыдан жас OH 7-ге қарағанда көбірек дамыған (ататек немесе базальдық белгілері аз), бұл дамыған және базальдық морфтар бір уақытта өмір сүргенін және H. habilis желісі 2,3 миллион жыл бұрын басталғанын көрсетеді. Ең жас H. habilis үлгісі OH 13 шамамен 1,65 миллион жылға жатады. Барлық Homo-ның ми анатомиясы австралопитектерге қарағанда кеңейтілген миды қамтиды. OH 65 тістеріндегі жолақтардың үлгісі оңға қарай еңкейген, бұл адам оң қолымен тас құралмен кесуге тырысқанда, етті тістерімен және сол қолымен тартып алған кезде өзіне-өзі зардап шеккен болуы мүмкін. Егер бұл дұрыс болса, онда бұл оң қолдылықты көрсетеді, ал оң қолдылық мидың кең ауқымды қайта ұйымдастырылуымен және мидың сол және оң жарты шарлары арасындағы функцияның жақтылануымен байланысты. Бұл сценарий кейбір неандерталь үлгілері үшін де болжам ретінде қарастырылған. Жақтылану құралдарды қолданумен байланысты болуы мүмкін. Қазіргі заманғы адамдарда жақтылану тілмен әлсіз байланысты. H. habilis тіс қатарлары V пішіндес, ал кейінгі Homo-да U пішіндес, ал ауыз сыртқа қарай иілген (прогнатиялық), бірақ бет мұрыннан жоғары тегіс болды.

Құрылыс

Фрагменттік қаңқалар OH 62 (әйел деп есептеледі) және KNM ER 3735 (еркек деп есептеледі) негізінде, H. habilis дене анатомиясы ертеректегі A. afarensis-тен де маймылға ұқсас деп саналды және австралопитектерде болжамға сәйкес, ағаштарда кем дегенде жартылай өмір сүру салтына сәйкес келеді. OH 62 негізінде және дене өлшемдері австралопитектерге ұқсас деп есептегенде, H. habilis австралопитектерге ұқсас кішкентай денелі болды деп түсіндірілді, OH 62 жалпы биіктігі шамамен және салмағы шамамен болды. Алайда, қазіргі заманғы адамға ұқсас ұзын аяқтарды болжам еткенде, OH 62 шамамен және , ал KNM ER 3735 шамамен бірдей өлшемде болған болар еді. Салыстыру үшін, қазіргі заманғы ерлер мен әйелдер 1900 жылы орташа есеппен және , сәйкесінше болды. Жалпы алғанда, H. ergaster-ге дейінгі гомининдер, соның ішінде H. habilis, айқын жыныстық диморфизмді көрсетті, еркектер әйелдерден едәуір үлкен болды. Алайда, бұл түрдегі әйелдердің салыстырмалы дене массасы белгісіз. Ертедегі гомининдер, соның ішінде H. habilis, қазіргі адам емес маймылдар сияқты қалың дене шашымен жабылған деп есептеледі, себебі олар суық аймақтарда мекендеген сияқты және (шашсыз деп есептеледі) ergaster-ден кейінгі түрлерге қарағанда аз қозғалмалы өмір салтына ие болды деп саналады. Осылайша, олар жылы болу үшін қалың дене шашына мұқтаж болған жатады. Тіс даму жылдамдығына сүйенсек, H. habilis қазіргі адамдармен салыстырғанда үдемелі өсуге ие болды деп болжанады, бұл қазіргі адам емес маймылдарға көбірек ұқсайды.

Ағзалар

H. habilis және австралопитектердің қолдары, әдетте, пропорционалды түрде ұзын және сондықтан өрмелеуге және серуендеуге бейімделген деп есептелген. 2004 жылы антропологтар Мартин Хейуслер мен Генри МакГенри OH 62-нің иық сүйегі мен сан сүйегінің арақатынасы қазіргі адамдардың өзгеру диапазонында болғандықтан және KNM ER 3735 қазіргі адамның орташа көрсеткішіне жақын болғандықтан, маймыл сияқты пропорцияларды болжау қауіпсіз емес екенін дәлелдеді. Дегенмен, OH 62-нің иық сүйегі ұзын өлшенген, ал шынтақ сүйегі (алқызыл сүйек) шимпанзелердегідей пропорцияға жақын. OH 7 қол сүйектері дәл ұстауға мүмкіндік береді, бұл шеберлік үшін маңызды, сонымен қатар өрмелеуге бейімделуді көрсетеді. Сан сүйегіне қатысты, дәстүрлі түрде А. afarensis AL 288 1 үлгісімен салыстырулар H. habilis-тің күшті аяқтарын реконструкциялау үшін қолданылды, бірақ Хейуслер мен МакГенри OH 24 сан сүйегінің (H. ergaster / H. erectus немесе P. boisei-ге тиесілі болуы мүмкін) одан да жақсы салыстыру болатынын ұсынды. Осы жағдайда H. habilis-тің адам сияқты ұзын аяқтары болған және H. ergaster-де болғандай, ұзақ қашықтыққа тиімді саяхатшылар болған. Алайда, сақталмаған қазбаның ұзындығын бағалау өте қиын мәселе. OH 62 мүшелерінің сүйектерінің қалыңдығы H. ergaster / H. erectus және қазіргі адамдарға қарағанда шимпанзелерге көбірек ұқсас, бұл H. habilis-тің ағаш өсімдіктеріне көбірек сәйкес келетін жүктемеге төзу қабілеттерін көрсетеді. OH 35-тің күшті тобық сүйегі (бұл P. boisei-ге тиесілі болуы мүмкін) адам емес маймылдарға көбірек ұқсайды және ағашқа өрмелеумен және тік өрмелеумен сәйкес келеді. OH 8, аяқ, А. afarensis аяғына қарағанда жердегі қозғалысқа жақсырақ бейімделген, бірақ ол әлі де өрмелеуге сәйкес келетін көптеген маймыл сияқты ерекшеліктерін сақтайды.

Қоғам

Әдетте, H. ergaster / H. erectus моногамды қоғамда өмір сүрген алғашқы адам деп саналады, ал одан бұрынғы гоминидтер полигиниялық болған. Дегенмен, ертедегі гоминидтердің топтық динамикасын сенімді түрде болжау өте қиын. Олдувай шатқалындағы FLK Zinj және PTK участаларындағы құралдар мен өңделген жануар сүйектерінің кеңістіктегі таралуы, тұрғындар бұл аймақты қазіргі заманғы аңшы-жинаушылардың ядролық отбасы жүйесінен айырмашылығы, әрқайсысының жеке сою және тамақтану алаңдары бар кішірек топтарға бөлінуіне қарағанда, қоғамдық сою және тамақтану алаңы ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Ертедегі Homo, соның ішінде H. habilis мінез-құлқы кейде саванна шимпанзелері мен бабуиндардың мінез-құлқына ұқсатылады. Бұл қауымдастықтар қауіпті және ашық ортада топты қорғау үшін бірнеше еркектен тұрады (харемдік қоғамнан өзгеше), кейде жаулар мен жыртқыштарға қарсы таяқтар мен тастарды бірлесіп лақтыруға қатысады. OH 8 сол аяғы, Crocodylus anthropophagus болуы мүмкін крокодилдің шаққан іздерін көрсетсе, ал OH 35 аяғы, P. boisei немесе H. habilis-ке тиесілі болуы мүмкін, барыс шабуылға ұшырағанын көрсетеді. 1993 жылы американдық палеоантрополог Лесли С. Айелло мен британдық эволюциялық психолог Робин Данбар, қазіргі заманғы емес приматтардағы неокортекс мөлшері мен топ мөлшерінің тенденцияларына сүйене отырып, H. habilis тобының мөлшері 70-85 мүшеге жетеді деп есептеді – бұл шимпанзелер мен бабуиндардың топ мөлшерінің жоғарғы шегі. H. habilis, H. rudolfensis, H. ergaster / H. erectus және P. boisei түрлерімен бірге өмір сүрді. Бұл түрлердің қалай өзара әрекеттескені әлі белгісіз. P. boisei-нің олдувандық құралдармен байланысты болуын түсіндіру үшін, Лики және оның әріптестері H. habilis-ті сипаттағанда, P. boisei-нің H. habilis-тің қолынан қаза тапқан болуы мүмкін деген болжамды ұсынды.

Диета

Сонымен, H. habilis аң аулаудың орнына, астық аулаудан алынған етпен қоректенген деп есептеледі (аңшы гипотезасы), қарсыласу астық аулаушысы ретінде әрекет етіп, шакалдар немесе гепардтар сияқты кіші жыртқыштардың өлтірген азығын ұрлаған. Жеміс-жидектер де маңызды диеталық компонент болған, мұны тіс эрозиясының қышқылға жиі ұшыраумен сәйкес келетін белгілері көрсетіп тұр. Микротоқыма талдауына сүйенсек, H. habilis (басқа ертедегі Homo сияқты) тұрақты түрде қатты тағамдарды жемеген. Микротоқыманың күрделілігі, орташа есеппен, қатты тағам жейтіндер мен жапырақ жейтіндердің (жапырақ жегіштердің) арасында болады, бұл диетаның көбірек жалпыланғанын және барлық жегіш екенін көрсетеді. Таза судағы балықтарды да жеген болуы мүмкін, мұны археологиялық қазбаларда табылған балық сүйектерінің қалдықтары куәландырады. Әдетте, H. habilis және басқа ертедегі Homo-ның диетасында Australopithecus-қа қарағанда еттің үлесі жоғары болды, және осының нәтижесінде ми өскен деп саналады. Осыған қатысты негізгі гипотезалар: ет энергияға және қоректік заттарға бай, стратегиялық астық аулауды жеңілдету және жаңа өлекселерді монополиялау үшін когнитивтік дағдыларды дамытуға эволюциялық қысым жасады, немесе ет маймылдың үлкен және калорияға талапты асқазанның көлемін азайтуға мүмкіндік берді, бұл энергияны мидың өсуіне жұмсауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ертедегі Homo құрғақ климатта, азық-түлік шектеулі болған кезде, негізінен жер астындағы сақтау мүшелеріне (мысалы, түйнектерге) және азық-түлікпен бөлісуге сүйенген, бұл еркек және әйел топ мүшелері арасындағы әлеуметтік байланысты нығайтқан. Алайда, H. ergaster және кейінірек Homo үшін болжанатыннан айырмашылығы, бойы аласа ертедегі Homo шыдамдылықпен жүгіруге және аң аулауға қабілетсіз деп есептеледі, ал H. habilis-тің ұзын және австралопитектерге ұқсас алдыңғы қолы ертедегі Homo әлі де белгілі бір дәрежеде ағаштарда өмір сүргенін көрсетеді. Ұйымдасқан аң аулау мен жинау H. ergaster-де пайда болды деп саналады. Дегенмен, үлкен мидың өсуін түсіндіруге ұсынылған азық-түлік жинау модельдері күнделікті жол қашықтығын ұлғайтуды талап етеді. Сонымен қатар, H. habilis-тің қазіргі заманғы адамға ұқсас ұзын аяқтары болған және ұзақ қашықтыққа тиімді саяхаттауға толық қабілетті болған, бірақ әлі де ішінара ағаштарда өмір сүргені де айтылады. Олдован алғаш рет 1934 жылы тіркелген, бірақ 1960 жылдары ғана ол 1.8 миллион жыл бұрын пайда болған және H. habilis жасаған ең ерте мәдениет ретінде кеңінен қабылданды. Содан бері көптеген жаңа жаңалықтар материалдық мәдениеттің пайда болуын уақыт бойынша едәуір артқа жылжытты. Австралопитектер де құралдар жасағаны белгілі, мысалы, 3.3 миллион жыл бұрынғы Lomekwi тас құралдары өнеркәсібі, сондай-ақ 3.4 миллион жыл бұрынғы қасапшылыққа қатысты кейбір дәлелдер бар. Дегенмен, салыстырмалы түрде өткір жиектері бар Олдован мәдениеті австралопитек технологиясының маңызды жаңалығы болды және ол әртүрлі тамақтану стратегияларына және тағамдардың кең ауқымын өңдеуге мүмкіндік берді, бұл сол кездегі климаттың өзгеруіне тиімді болды. 1.75 миллион жыл бұрын жасалған, ол ертедегі Homo түріне жатады және сәулет өнерінің ең көне дәлелі болып саналады.