Кіріспе

Машина жасаумен айналысатын қолөнерші немесе кәсіпкер. Тегінші – фабрикаларда, электр станцияларында және құрылыс алаңдарында машиналарды орнатумен, демонтаждаумен, күтіп ұстаумен, жөндеумен, қайта құрастырумен және жылжытумен айналысатын білікті маман. "Тегінші" (индустриялық механик деп те аталады) термині негізінен АҚШ, Канада және Оңтүстік Африкада осы кәсіптің өкілдерін сипаттау үшін қолданылады. Басқа елдерде ұқсас жұмыспен айналысатын мамандарды атау үшін басқа терминдер пайдаланылады. Машина жасаушылар, механиктер және механикалық монтажшылар – бұлмен байланысты, бірақ ерекше кәсіптер. Аты айтқандай, тегіншілердің бастапқы қызметі – су немесе жел қуатымен жұмыс істейтін ұн диірмендерін, арақ диірмендерін, қағаз және толық диірмендерін салу болған, олар көбінесе металл бөлшектерінің саны шектеулі ағаштан жасалған. Осы құрылымдарды пайдалану ежелгі заманнан бастап кеткендіктен, тегіншілік кәсібі ең көне инженерлік кәсіптердің бірі және қазіргі заманғы машина жасаудың алға басушысы деп санауға болады. Қазіргі заманда тегінші машиналарды монтаждаумен айналысады. Бұл машиналарды негізге немесе тақтаға орнату, деңгейлеу, дұрыс бағыттау, электр моторларын немесе турбиналар сияқты басқа да қуат көздерін жабдықпен орнату, деңгейлеу және дұрыс бағыттау сияқты міндеттерді қамтиды, ал тегіншілер оларды әдетте біраз типті жалғауыш арқылы қосады.

Қазіргі заманға дейін

Бастапқыда диірменшілер диірмендерді толықтай жобалап, құрастыратын мамандандырылған ағаш шеберлері болған. Қозғалтқыш біліктері, подшипниктер, тісті дөңгелектер және механикалық белбеулер туралы білімі бар болғандықтан, олар осы диірмендерді салу кезінде барлық типтегі инженерлік операцияларды орындады. Су дөңгелектерінің жоспарларын жасап, олардың тісті механизмдерін ойып, соңында диірмен машиналарын орнатты. Ежелгі грек дәуірінде грек диірменшілері су диірмендерінің екі негізгі бөлігін – су дөңгелегі мен тісті дөңгелектерді ойлап тапты. Гректер, римдіктермен бірге, алғашқы болып төменнен, үстінен және ортадан соққы беретін су дөңгелекті диірмендерді пайдаланды. Мұсылман диірменшілері грек су диірмендерінің технологиясын Византия империясынан қабылдады, онда ол мұсылмандар бағындырған провинцияларда ғасырлар бойы қолданылып келді. Су диірмендерінен максималды өнім алу үшін олар бірнеше шешімдер қолданды, мысалы, ағынның күшеюін пайдалану үшін оларды көпірлердің тіректеріне орнату немесе кеме диірменін пайдалану, яғни кемелерге орнатылған су дөңгелектерімен жұмыс істейтін диірмен. Орта ғасырлық Еуропада диірменшілер су қуатын жаңа және инновациялық түрде пайдаланған алғашқы өнеркәсіптік диірмендерді салды. Адам Роберт Лукас Батыс Еуропаға енгізілген түрлерді зерттеді. Қытайда 14 ғасырдың соңында диірменшілер «цзян» және «кун» (шебер-инженерлерді білдіретін арнайы термин) деп аталды және ерте заманда пайда болды. Олар өздерінің кәсібін шеберханада, тәлімгерлік жүйесі арқылы үйренді. 19 ғасырдың соңындағы диірменші Сэр Уильям Фэрберн өзінің «Диірмендер мен диірмен жұмыстары туралы трактатында» былай деп жазды: «Соңғы ғасырлардағы диірменші – жоғары беделге ие, көшпелі инженер және механик. Ол балтаны, балғаны және жобаны бірдей шеберлік және дәлдікпен қолдана алды, тіпті диірмен тасының жоғасын диірменшінің өзінен де жақсы кесе алатын еді».

Қазіргі заман

Бу машинасының енгізілуі және темір мен болаттың маңыздылығының артуы жаһандық өнеркәсіптік ландшафтыны өзгертіп, мамандануға және жаңа мамандықтардың (токарлар, монтажшылар, машина жасаушылар және механикалық инженерлер) пайда болуына әкелді. Бұл сондай-ақ диірменшінің дәстүрлі жұмысын да өзгертті. Джеймс Ф. Хобарт өзінің "Диірменшілік" кітабында: «Ескі үлгідегі диірменші жоқ болды. Ол ескі заманның ағаш шебері мен қолданыстан шыққан аяқ киім жасаушымен бірге кетті – біріншісі 500 фунт салмақтағы қалыптау және ағаш өңдеу құралдарымен, екіншісі тек қана қадалау және тігіс құралдарымен, балға және пышақпен жұмыс істейтін» деп жазды.

20-шы ғасыр бойында мамандық өзгеріске бейімделді. Қазіргі заманғы диірменшілер болат және басқа материалдармен жұмыс істейді және өнеркәсіптік жабдықты сәтті орнату немесе дайын бөлшектерден машиналарды құрастыру үшін басқа механикалық мамандықтардың біліктіліктерін біріктіруі керек. Қазіргі заманғы диірменшілер күрделі жүйелерді салуға көмектесу үшін жобалар мен басқа да сызбаларды оқи білуі тиіс. Диірменшілер көбінесе кәсіподақтарға бірігеді, АҚШ-та олардың саны шамамен 45% құрайды.

Мамандандырылған салалар

Кәсіби міндеттеріне байланысты монтаждаушылар құрылыс/демонтаж жұмыстарының көптеген саласын жақсы білуі тиіс. Олар бір аптада әуежайда конвейер жүйесін орнатып, келесі аптада өнеркәсіптік сарғыш суларды тазартатын қабылдағышта жұмыс істей беруі мүмкін.

Энергетика саласы

Электр энергиясын өндіру саласындағы жұмысшылар турбиналарды немесе роторларды құрастырып, орнатып, реттеп, теңгерімдей алады, сондай-ақ сорғыларды, клапандарды, крандарды, желдеткіштерді және жылжымалы экрандарды орнатады. Жұмысшылар ірі компоненттерді көтеру жұмыстарын да жүзеге асырады, оларды 0,005 дюймге (5 мыңнан бір бөлік дюймге) дейін дәлдікпен көтеру қажет. Олардың білімі мен тәжірибесінің арқасында, жұмысшылар көбінесе ауыр машиналарды орнату және жылжытумен байланысты жұмыстарға таңдалады.

Білім беру және оқыту

Диірменшілер кәсіптік білім беру бағдарламаларында оқытушылар ретінде де қажетті, жоғары сыныптарда да, орта білімнен кейінгі білім беру орталықтарында да. Көптеген орта мектептерде металл өңдеуді қамтитын шеберлік сабақтары бар, онда тәжірибелі диірменшінің білімі аса құнды. Көбінесе, мұндай диірменшілерге олардың далалық тәжірибесіне байланысты қосымша төлем жасалады.