Кіріспе

Американдық романист (1945–2016)

Дональд Патрик Конрой (26 қазан 1945 – 4 наурыз 2016) – бірнеше мақтауға толы роман мен мемуар жазған американдық жазушы. Оның "Су кең", "Тәлімгерлер", "Төңкеріс ханзадасы" және "Ұлы Сантини" кітаптары фильмдерге түсірілді, соңғы екеуі "Оскар" сыйлығына ие болды. Ол 20 ғасырдың соңындағы Оңтүстік әдебиетінің көрнекті өкілі ретінде танылады.

Ерте өмір

Атланта, Джорджия штатында дүниеге келген Патрик "Пэт" Конрой, Чикаго, Иллинойс штатынан шыққан теңіз полковнигі Дональд Конрой мен Алабама штатының бұрынғы Франсис "Пегги" Пик отбасындағы жеті баланың (бес ұл және екі қыз) үлкені болды. Оның әкесі Теңіз жауынгерлік корпусының ұшқышы болғандықтан, Конрой жастығынан жиі көшіп-қонып, 15 жасқа дейін 11 мектепке қатысты. Ол отбасы Оңтүстік Каролина штатының Бофорт қаласына қонысқанға дейін туған жері болған жоқ, сонда орта мектепті бітірді. Жоғары мектепте оқыған жылдары ол Энн Хедтің шәкірті болды, ол оның болашақ жазуына үлкен әсер етті. Оның білім алған орны – Чарльстон қаласындағы Оңтүстік Каролина Әскери колледжі, The Citadel, оны ағылшын тілі мамандығы бойынша курсанттар корпусынан бітірді. Конрой өзінің шығармаларына әскери балалық шағының зор әсер еткенін, әсіресе, АҚШ Теңіз жауынгерлік корпусының ұшқышы болған әкесімен болған қиындықтардың, оның балаларына физикалық және эмоционалдық зорлық көрсеткенін айтқан. Қатал ортада өскен жастың күйреуі Конройдың романдарынан көрінеді, олар автобиографиялық материалдарды пайдаланады, әсіресе "Ұлы Сантини" және "Толқынның ханзадасы" кітаптарында. Флорида штатының Орландо қаласында тұрғанда, Конройдың бесінші сынып баскетбол командасы алтыншы сынып оқушыларынан жеңіске жетіп, осы спортты оннан астам жыл бойы жиналған эмоцияларын шығарудың негізгі жолына айналдырды. Конрой сондай-ақ отбасының жиі әскери қызметке байланысты көшіп-қонуын және әскери мәдениетке толыққанды енуін өміріндегі маңызды факторлар (оң және теріс) ретінде атап өтеді. Ол баскетбол ойнау үшін The Citadel-ге шақырылды; 2002 жылы жарық көрген "My Losing Season" кітабында жоғары сыныпта ойнаған тәжірибесі туралы айтылады, ал "Discipline Lords" кітабы сияқты, оның курсант жылдарына арналған естелік ретінде қызмет етеді.

Жазушылық мансап

Цитадель кадеттер корпусының түлегі ретінде, оның Цитадельдегі тәжірибесі ең танымал екі туындысы – «Тәлімгерлер» романы мен «Менің жеңіліс маусымым» мемуарының негізі болды. Соңғысы мектептің баскетбол командасының соңғы жылында, 1967 жылы қарсыласы Вирджиния әскери институтына қарсы Оңтүстік конференциясының баскетбол тарихындағы ең ұзақ ойынды төрт еселенген қосымша уақытта жеңіп алған оқиғаны баяндайды. Оның «Бу» атты алғашқы кітабында Лейтенант полковник Томас Нюгент Курвузидің 1961 жылдан 1968 жылға дейін Цитадельде кадеттер командирінің көмекшісі болып қызмет еткен кезіндегі курсант өміріне қатысты анекдоттар жинағы жазылған; Курвузи – «Тәлімгерлердегі» полковник Томас Беррино, ә. ә. «Аю» кейіпкерінің прототипі болды. Конрой бұл кітапты 1968 жылы полковник Курвузи лауазымынан алынып, қоймада жұмыс істеуге жіберілгенін білгеннен кейін жазды. Ол кітапты өз қаражатымен басып шығарды, ақшаны банк несиесімен алды. Цитадельді бітіргеннен кейін Конрой Оңтүстік Каролина штатының Бофорт қаласында ағылшын тілінен сабақ берді. Сол жерде ол Вьетнам соғысының жесірі, екінші баласына жүкті Барбара Джонсқа үйленді. Содан кейін ол Оңтүстік Каролина штатының Дауфуски аралындағы бір бөлмелі мектепте сабақ берді. Конрой аралдағы жұмысының бірінші жылы аяқталғаннан кейін, оқушыларға дене жазасын қолданудан бас тартқаны және мектеп әкімшілігіне құрметсіздік танытқаны үшін жұмыстан босатылды. Кейіннен ол мұғалімдік тәжірибесіне сүйене отырып, «Су кең» атты кітап жазды. Бұл кітап Конройға Ұлттық білім беру қауымдастығының гуманитарлық сыйлығын және Анисфилд-Вольф кітап сыйлығын жеңіп алды. 1974 жылы ол Джон Войттың қатысуымен түсірілген «Конрак» көркем фильміне негіз болды. Hallmark 2006 жылы кітаптың теледидарлық нұсқасын шығарды. 1976 жылы Конрой «Ұлы Сантини» романын жариялады. Романның басты кейіпкері – теңіз жауынгерлік ұшқышы полковник «Булл» Мичем, ол отбасына үстемдік етеді және қорқытады. Булл Мичем өзінің жасөспірім ұлы Бенді психологиялық тұрғыдан да зорлық-зомбылыққа ұшыратады. Кейіпкер Конройдың әкесі Дональдқа негізделген. («Менің жеңіліс маусымымда» Дональд Конрой Сантиниде бейнеленген кейіпкерден де нашар болған.) «Ұлы Сантини» Конрой отбасы ішінде шиеленіске себеп болды, олар ол әкесі туралы жазып, отбасылық құпияларды сатқан деп ойлады. Конройдың айтуынша, оның анасының туыстары кітаптарына қол қоюға қарсы пикетке шығып, романды сатып алмауды өтінген жарнамалық парақтарды таратқан. Бұл оның алғашқы некесінің бұзылуына ықпал етті. Алайда, бұл кітап Конройдың әкесімен қарым-қатынасын жақсартуға көмектесті, содан кейін екеуі жақын дос болды. Әкесі кітаптағы кейіпкерге ұқсамайтынын көрсету үшін мінез-құлқын түбегейлі өзгертті. Конройдың айтуынша, әкесі ұлының романдарына жиі қол қоятын: «Менің ұлымның соңғы туындысын ұнатып оқисыз деп үміттенемін». Ол «фантастика» сөзін бес-алты рет сызып түсетін. «Осы ұлымның қиялына шек жоқ. Ескі сүйкімді, жақсы полковник Дон Конрой, АҚШ теңіз корпусы (қызметтен шыққан), Ұлы Сантини». Роман 1979 жылы Роберт Дюваллдың қатысуымен сол атпен фильмге айналды. 1980 жылы «Тәлімгерлер» кітабының жарық көруі Цитадельдің көптеген түлектерін ренжітті, олар оның кампус өмірін бейнелеуі өте жағымсыз деп санады. Роман 1983 жылы Дэвид Кит Уилл Маклин және Роберт Проски полковник «Аю» Беррино рөлінде ойнаған сол аттас фильмнің сценарийіне бейімделді. 2000 жылы Конройға құрметті диплом табыс етілді және келесі жылы ашылу салтанатында сөз сөйлеуге шақырылды. 1986 жылы Конрой Том Винго туралы «Ауызсудың ханзадасы» романын жариялады, Оңтүстік Каролинаның жұмыссыз мұғалімі, өзіне-өзі қол жұмсауға тырысқан поэзиямен айналысатын қарындасы Саваннаға көмектесу үшін Нью-Йоркке барады. Роман 1991 жылы сол атпен фильмге айналдырылды. Барбра Стрейзанд режиссерлік еткен фильм жеті «Оскар» сыйлығына, соның ішінде үздік фильм номинациясына ие болды. 1995 жылы Конрой Римде тұратын америкалық экспатрианттың анасының өлімі туралы хабарды естіп, Оңтүстік Каролинаға оралу туралы «Жеті музыка» романын жариялады. Оқиға оның жеке ішкі күресін көрсетеді, оның ішінде әйелінің өзіне-өзі қол жұмсауы, қызын асырап алу үшін қайын жұртымен күресі және Вьетнам соғысы кезінде бұзылған ескі достық қарым-қатынасты жандандыруға тырысқан кино режиссер досының әрекеттері бар. 2002 жылы Пат Конрой «Менің жеңіліс маусымым» мемуарын жариялады, онда ол Цитадель Буллдогтарының басқарушысы және қақпашысы ретінде өткен соңғы баскетбол маусымын баяндайды. 2004 жылы жарық көрген «Пат Конройдың ас кітабы» – өмірінен алынған әңгімелермен бірге оның сүйікті рецепттерінің жинағы, соның ішінде Оңтүстік Каролинада өскен кезінен алынған көптеген әңгімелер бар. 2009 жылы Конрой «Оңтүстікке қарай» романын жариялады, ол Чарльстонның таныс аясында газетші Лео Кингтің бауырының өзіне-өзі қол жұмсауынан кейін жазылған. Оқиға 1969 және 1989 жылдары әртүрлі достар тобының баяндамаларын ұсынады. 2013 жылдың мамырында Конрой Оңтүстік Каролина университетінің баспасының жаңа құрылған көркем әдебиет бөлімі – Story River Books редакторы болып тағайындалды. 2013 жылдың қазанында, алғашқы жарияланғанынан төрт жыл өткен соң, Конрой 1998 жылы әкесінің өліміне дейін олардың қарым-қатынасын баяндайтын «Сантинидің өлімі» атты мемуарын жариялады. Конрой 2009 жылдың 18 наурызында Оңтүстік Каролина Даңқ залына енгізілді.

Әскери балалардың мәдени болмысы мен саналылық қозғалысы

Конрой журналист Мэри Эдвардс Вертчтің америкалық әскерилердің балаларының – мансаптық әскери отбасыларда өсіп, үнемі көшіп-қонып, әскери өмірге толыққанды еніп, соғыстың салдарына жеке дерлік тап болатын жасырын субмәдениетін анықтауға арналған зерттеу және жазу жұмыстарын күшпен қолдады.

Конройдың әскери балалық шағы туралы очергі

1991 жылы Вертш өзінің "Әскери балалар: Бекіністің ішіндегі балалық шақтың мұрасы" атты кітабы арқылы "әскери балалардың мәдени ерекшелігі үшін күресті" бастады. Кітабын зерттеу барысында Вертш 80-нен астам әскери отбасы балаларынан сұхбат алып, олардың арасындағы ортақ тақырыптарды анықтады, соның ішінде американдық "әскери балалардың" ерекше қиындықтары, артықшылықтары және бірегей субмәдениеті. Бұл кітап ғылыми еңбек болмаса да, кейінгі зерттеулер оның көптеген нәтижелерін растады.

Браттар: біздің үйге саяхаттағы Конройдың рөлі

Конрой сондай-ақ өзінің жұмысының Дона Мусил режиссерлік еткен, жүлделі «Brats: Our Journey Home» деректі фильмінде пайдалануына рұқсат берді. Бұл фильм әскери балалардың жасырын мәдениетін кең жұртшылыққа таныстыруға, сондай-ақ әскери балалардың өзіне-өзі көзқарасын қалыптастыруға және қолдау көрсетуге бағытталған. Деректі фильм Конройдың әскери балалар мәдениетінің американдық қоғам үшін көрінбейтіні туралы ойымен аяқталады. Джоунз Конройдың Оңтүстік Каролина штатындағы Бофорт қаласындағы көршісі болған. Джоунстың Джессика есімді қызы бар еді, ал күйеуі қайтыс болған кезде ол екінші баласы Мелиссаға жүкті болған. Ол анасына үйленгеннен кейін екі қызды да асырап алды, содан кейін олардың Меган есімді қызы дүниеге келді. Олар 1977 жылы ажырасып кетті. Конрой 1981 жылы Ленор (құрмет аты – Гуревиц) Флейшерге үйленді, және 2010 жылғы «Менің оқу өмірім» кітабын оған арнады: «Бұл кітап жоғалған қызым Сузанна Ансли Конройға арналған. Біліңдер: мен сендерді жүрегіммен жақсы көремін және әрқашан жақсы көретін боламын. Сендердің өміріме оралуың – мен елестете алатын ең бақытты сәттердің бірі болар еді». Конрой мен Флейшер 1995 жылғы 26 қазанда, Конройдың 50 жылдығында ажырасты. 1998 жылғы мамыр айында Конрой үшінші әйелі, жазушы Кассандра Кингке үйленді. Конройдың досы, саяси карикатурашы Даг Марлетт 2007 жылғы шілдеде автокөлік апатында қаза тапты. Конрой мен Джо Клейн Марлетттің қоштасу рәсімінде сөз сөйледі. Барлығы 10 қоштасу сөз айтылды, Конрой Марлеттті өзінің ең жақын досы деп атады және былай деді: «Дагтың өлімі туралы естігенде алғашқы жылаған адам – Құдай». Конрой қайтыс болғанға дейін Бофортта әйелі Кассандрамен бірге тұрды. 2007 жылы ол оның өзінен гөрі әлдеқайда бақытты жазушы екенін айтты: «Мен оның қызықты жолдарға күліп, шақыратынын естимін. Мен ешқашан өзім жазған бірде-бір сөзімнен күлімсіремедім. Олардың ешқайсысы маған ләззат сыйлаған жоқ. Ол қуанышпен, ынтамен жазады, ал мен қараңғылықта отырамын». Ересек болғаннан кейін Конрой депрессияға ұшырады, бірнеше рет күйзеліске түсті және өзін-өзі өлтіруді ойлады. Ол 1970 жылдардың ортасында «Ұлы Сантини» романын жазып жатқанда өзін-өзі өлтіруге тырысты.

Өлім

2016 жылдың 15 ақпанында Конрой өзінің Facebook парақшасында өкілдіксіз бездің қатерлі ісігімен емделіп жатқанын хабарлады. Ол 2016 жылдың 4 наурызында 70 жасында қайтыс болды. Пат Конрой Сент-Хелена мемориалдық бақшасы зиратында (Эрнест драйв, Сент-Хелена аралы 29920) Пенн орталығының жанында жерленген. Пенн орталығы – Азамат соғысынан кейін босатылған гулла құлдарына білім беру мүмкіндіктерін ұсынған және афроамерикалықтардың мәдени және білім беру орталығы болып қала беретін Ұлттық тарихи ескерткіш.

Мұра

Оңтүстік Каролина штатының Бофорт қаласында орналасқан Пат Конрой әдеби орталығы 2016 жылдың 19 наурызында коммерциялық емес 501(c)(3) ұйым ретінде тіркелді. Конройға арналған естелік заттар жинағы бар орталық, оның әңгімелері басталган және одан әрі дамыған керемет жағалау ландшафтында оның мұрасын жалғастыруға және Пат Конройдың адам дауысының күшіне деген шексіз құштарлығын көрсететін жандағы әдеби қауымдастықты қолдауға ұмтылады. 2017 жылы Пат Конрой әдеби орталығы Америка кітапханалар қауымдастығы тарапынан әдебиеттік маңызды орын деп танылды. Сол жылы ол Оңтүстік Каролинадағы алғашқы нысан болып, Америка жазушылары мұражайының серіктес мекемесі ретінде таңдалды. Пат Конрой әдеби орталығы жыл сайынғы әдеби фестиваль сияқты көптеген білім беру және мәдени шараларды ұйымдастырады. 2018 жылы Цитадель әр маусымда "Булдогс" баскетбол командасының ойыншысына берілетін Пат Конройдың жазушылық резидентура бағдарламасын жариялады.