Денис Картузский: Өмір және діни көзқарастары

Кіріспе

Теолог Денис Картузиан (1402–1471), сондай-ақ Денис ван Леувен, Денис Райкель, Дионисий ван Рийкель, Денис ле Шартр (немесе осы терминдердің басқа комбинациялары) деп те белгілі, Рим католик теологы және мистик болған.

Өмір

Денис 1402 жылы қазіргі Бельгияның Лимбург провинциясының, бұрын Хесбай графтығына кіретін аймағында дүниеге келді. Оның туған жері Рийкель, Синт-Трюиденнен бірнеше шақырым қашықтықтағы шағын ауыл. Сондықтан ежелгі жазушылар оны жиі «Рикель» немесе «Рийкельдік» деп атаған. Ол алғаш рет Синт-Трюиденде білім алды. 1415 жылы Цвольдегі (Оверайссель) басқа мектепке оқуға түсті. Бұл мектеп сол кезде зор даңққа ие болды және Германияның әртүрлі аймақтарынан көптеген студенттерді тартты. Денис онда философияны оқуға кірісіп, ректор Джон Селе өзі үйреткен діни өмірдің қағидаларымен және тәжірибесімен танысты. Ректордың қайтысынан кейін көп ұзамай (1417) Денис үйіне оралды. 18 жасқа келгенде монах болуға бекінді. Рермондтағы картузиан монастырына өтініш білдірді, бірақ оған 20 жасқа толғанша қабылдана алмайтыны хабарланды. Рермондтағы приоры оны Кельн университетінде екі жыл философия мен теологияны оқуға шақырды. Магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1424 жылы Рермондтағы (Голландия Лимбургы) картузиан монастырына қабылданды. Өмірдің ең жоғары нүсқасы – ойлану мен іс-қимылдың үйлесімі деп сенген Денис күнін екіге бөліп, бірінші бөлігін дұғаға, екінші бөлігін оқу мен жазуға арнады. Осы үлгіні ол шамамен 50 жыл бойы сақтады. Ол күніне сегіз сағат дұға оқып, қасиетті жаралы қабылдап, түнде үш сағат ғана ұйықтады. Денис Рермондтан екі рет қана ұзақ уақытқа кетіп қалды. 1451 жылы жеті ай бойы Германиядағы шіркеуді реформалау және түріктерге қарсы крест жорығын уағыздау үшін кардинал Николай Кузанскийге ілесіп жүрді. 1466 жылдың шілде айында Гертогенбоштағы монастырь құрылысын қадағалауға тағайындалды. Жаңа негіздің қиындықтарымен үш жылдық күрес оның денсаулығын, бұрыннан жұмыс пен қиындықтардан нашарлаған денсаулығын сырқатқа ұшыратты. Сондықтан ол 1469 жылы Рермондқа оралуға мәжбүр болды. Кейінгі ұрпақ оны «Экстаздық Доктор» деп атады. Денис Картузианның ілімінің негізі – оның ойлану туралы теориясы. Ол өмір мен даналықты үш бөлікке бөлуді ұсынады. Тазару сатысында христиан күнәдан арылып, ізгілікке ұмтылады. Бұл сатыны ол «табиғи даналық» деп атайды, ол табиғи жолмен қол жеткізіледі. Ағарту сатысында христианның санасы құдайлық нәрселерді ойлаумен айналысады. Ағарту сатысы Денистің «табиғаттан тыс даналық» деп атаған нәрсесімен байланысты, ол да табиғи жолмен қол жеткізіледі, сонымен қатар схоластикалық теология деп аталады. Бірлік сатысында ол құдайлық туралы ойлаудан туған құлшынысты махаббатты сезінеді. Мұндай тәжірибе тек табиғаттан тыс даналықтан, сый ретінде табиғаттан тыс берілу арқылы ғана мүмкін. Картузиан Денисі Бірлік сатысына жеткендігі айтылады, ол сағаттап созылатын құдайлық экстаздық тәжірибелерге ие болды. Жаңадан келген кезінде оның экстаздары екі-үш сағатқа созылса, кейін олар кейде жеті сағатқа және одан да көпке созылды. Экстаздарында оған көп нәрсе ашылды, ол оны басқаларға пайдасы тиген кезде ғана жеткізді, және осыған ұқсас нәрселерді тазару орнындағы жандардан алған білімі туралы да айтуға болады, олар оған жиі көрінді. Дене шынықтырумен айналысуда оған мықты дене бітімі көмектесті, өйткені ол денелі және «темір бас және қола ішек» деп айтқандай, күшті еді. Өмірінің соңғы екі жылында ол паралич, бүйрек тасы және басқа да аурулардан қатты зардап шекті. Ол қырық сегіз жыл монах болып, алпыс тоғыз жасында қайтыс болды. Оның денесі жерленгеннен бір жүз отыз жеті жыл өткен соң (1608 жылдың 12 наурызы), күн сайын қазылғанда, оның бас сүйегі тәтті хош иіс шығарды және оң қолындағы ең көп пайдаланған саусақтары, яғни бас бармағы мен меңзеуші саусағы толық сақталған күйде табылған. Денистің қасиеттілікке жатқызылуының себебі Картузиан дәстүріне сәйкес мұндай мойындауды іздемеуге байланысты әлі күнге дейін қарастырылмаған болса да, әулие Франциск де Сейлс, әулие Альфонс Лигуори және басқа жазушылар оны «Бақытты» деп атайды. Оның өмірі Болландистердің «Acta Sanctorum» (12 наурыз) кітабында жарияланған, ал оның есімі көптеген мартирологияларда кездеседі.

Denis was born in 1402 in that part of the present day Belgian Province of Limburg which was formerly comprised in the County of Hesbaye. His birthplace was Rijkel, a small village a few miles from Sint Truiden, whence ancient writers have often surnamed him "Ryckel" or "à Ryckel". He first attended school at Sint Truiden. In 1415 he went to another school at Zwolle (Overijssel), which was then of great repute and attracted many students from various parts of Germany. He there entered upon the study of philosophy and became acquainted with the principles and practice of religious life, which the rector, John Cele, himself taught. Shortly after the rector's death (1417) Denis returned home. By the age of 18 he had decided to become a monk. He applied to the Carthusian monastery at Roermond only to be told he could not be admitted until he reached the minimum age of 20. The Prior at Roermond urged him to enter the University of Cologne to study philosophy and theology for the next two years. Having earned his Master of Arts degree, he entered the Carthusian monastery at Roermond (Dutch Limburg) in 1424. Believing that the most perfect life was a blend of contemplation and action, he divided his day into two, devoting the first part to prayer and the second to study and writing, and this remained his pattern for almost 50 years. He is said to have devoted eight hours a day to reciting prayer and receiving mass, while only allotting three hours each night for sleep. Denis only twice left Roermond for a significant amount of time. For seven months in 1451 Denis accompanied Cardinal Nicholas of Cusa in an attempt to reform the Church in Germany and to preach a crusade against the Turks. In July 1466, was appointed to superintend the building of a monastery at Hertogenbosch. A three year struggle against the difficulties of the new foundation broke down his health, already impaired by work and privations, and he was obliged to return to Roermond in 1469. Posterity has surnamed him Doctor ecstaticus. Fundamental to Denis the Carthusian's teachings is his theory on contemplation. He proposes a division of life and wisdom into three parts. In the purgative stage the Christian is occupied with overcoming sin and growing in virtue. This stage is associated with what he calls natural wisdom, naturally acquired. In the illuminative stage the Christian's mind is occupied with the contemplation of divine things. The illuminative stage concerns what Denis calls supernatural wisdom, naturally acquired, also known as scholastic theology. In the Unitive stage he experiences a vehement love from his contemplation of the divine. This type of experience can only come from supernatural wisdom, supernaturally bestowed. Denis the Carthusian was said to have reached the Unitive stage, being privileged to divine ecstatic experiences lasting hours at a time. While still a novice he had ecstasies which lasted two or three hours, and later on they lasted sometimes seven hours and more. During his ecstasies many things were revealed to him which he made known only when it could profit others, and the same may be said of what he learnt from the souls in purgatory, who appeared to him very frequently. In physical austerities, he was assisted by a strong constitution, for he was a man of athletic build and had, as he said, "an iron head and a brazen stomach". During the last two years of his life he suffered intensely from paralysis, the stone, and other infirmities. He had been a monk for forty eight years when he died at the age of sixty nine. Upon his remains being disinterred one hundred and thirty seven years after, day for day (12 March 1608), his skull was said to have emitted a sweet perfume and the fingers he had most used in writing, i. e. the thumb and forefinger of the right hand, were apparently found in a perfect state of preservation. Although the cause of his beatification has never yet been introduced in accordance with the Carthusian tradition of not seeking such recognition, St. Francis de Sales, St. Alphonsus Liguori, and other writers style him "Blessed"; his life is in the Acta Sanctorum of the Bollandists (12 March), and his name is to be found in many martyrologies.

Шығармалары

Картуздық Денистің ең басты еңбегі – рухани өмірге қатысты барлық бұрынғы ілімдерді жинақтап, содан кейін түрлі тұжырымдарды бағалау болды. Ол 150-ден астам еңбек жазды, қазір олар 43 томдық жинақ түрінде сақталған. 1434 жылы Забурларға түсіндірме жазудан бастап, кейін Ескі және Жаңа Ғиядаттың толық жинағына түсіндірме берді. Оның бір түсіндірмесін көрген Папа Евгений IV: «Ана шіркеу мұндай ұлы ұлға ие болғанына қуансын!» – деп айқайлады. Ол Боэций, Петр Ломбард, Иоанн Климактың және Псевдо-Дионисий Ареопагиттің еңбектеріне де түсіндірме жазды. Сондай-ақ, Кассианның аудармасын оңайырақ латын тіліне аударды. Ол теологиялық трактаттар, мысалы, «Summa Fidei Orthodoxæ», «Compendium Theologicum», «De Lumine Christianæ Theoriæ», «De Laudibus B. V. Mariæ» және «De Præconio B. V. Mariæ» (осы екі трактатта да ол Пәк Көңіл туралы ілімді қолдайды), «De quatuor Novissimis» және тағы да басқаларын жазды. Философиялық трактаттар, мысалы, «Compendium philosophicum», «De venustate mundi et pulchritudine Dei» (өте керемет эстетикалық зерттеме), «De ente et essentia» және т.б.; моральға, аскетизмге, шіркеу тәртібіне, литургияға және т.б. қатысты көптеген трактаттар; жыл бойындағы барлық жексенбілік күндер мен мерекелерге арналған уағыздар мен проповедьдер және т.б. Ол теолог және философ ретінде ешқандай нақты мектепке жатпайды. Аристотель мен Тома Аквинскийге құрмет көрсеніңіз де, ол әдеттегі мағынада аристотельшіл де, томист те емес, бірақ Псевдо-Дионисий Ареопагиттің, Әулие Августин мен Әулие Бонавентураның христиандық платонизміне бейімделген сияқты көрінеді. Мистикалық жазушы ретінде ол Хью және Ричард Сент-Викторлықтарға, Әулие Бонавентураға және Виндесхайм мектебінің жазушыларына жақын, ал оның трактаттарында Чиркөй Әкелерінің, әсіресе Псевдо-Дионисий Ареопагиттің, Мейстер Экхарт, Генрих Сузо, Иоанн ван Руйсбрук және неміс және фламанд мектептерінің басқа жазушыларының ілімдері жинақталған. Оны соңғы схоластиктердің бірі деп атайды. Ол соңғы маңызды схоластикалық жазушы, және оның еңбектерін орта ғасырлардағы схоластикалық ілімнің толық жиынтығы, үлкен энциклопедия деп санауға болады; осы – олардың негізгі ерекшелігі және басты артықшылығы. Оған түрлі әлеуметтік топтардан, епископтар мен князьдерден бастап, одан төменгілерге дейін адамдар кеңес сұрап келді; олар оның келмесіне жиналатын, Нидерланды мен Германияның түкпір-түкпірінен хаттар келіп түсетін. Мұндай хаттардың тақырыбы көбінесе Еуропадағы шіркеудің қиын жағдайы, яғни мораль мен тәртіптің төмендеуінен және исламның шабуылынан туындаған жамандықтар болатын. Константинополь құлағаннан кейін (1453 ж.), Құдай оған мәсіхшілік әлемді қорқынышты апаттар күтіп тұрғаны туралы аян бергендіктен, ол Еуропаның барлық князьдеріне хат жазып, оларды өмірлерін түзетуге, келіспеушіліктерін тоқтатуға және ортақ жауы – түріктерге қарсы соғысқа қосылуға шақырды. Оның пікірінше, жалпы кеңес – маңызды реформаны жүзеге асырудың жалғыз жолы, сондықтан ол барлық прелаттар мен басқаларды оны жүзеге асыру үшін күш-жігерін біріктіруге шақырды. Ол сондай-ақ, әр түрлі дәрежедегі және кәсіптегі шіркеу қызметкерлері мен діндар емес адамдарға арналған христиандық өмір салтының ережелерін белгілейтін бірнеше трактаттарды жазды. «De doctrina et regulis vitæ Christianæ» трактаты, осы трактаттардың ең маңыздысы, францискандық уағыздаушы Иоанн Брюгманның өтініші бойынша және пайдалану үшін жазылды. Осы және осыған ұқсас басқа да жазбалары, сол кездегі жамандықтар мен заңсыздықтарға қарсы, жалпы реформаның қажеттілігін атап, оны қалай жүзеге асыру керектігін көрсетіп, сол кезеңнің әдет-ғұрыптары, қоғамның жағдайы және шіркеу өмірі туралы мәлімет береді. Оның 1469 жылы жазған «Ой-толғаныс» (De Meditatione) атты еңбегі – соңғы еңбегі болды.

The main contribution of Denis the Carthusian was to synthesize all previous doctrine on the spiritual life and then to make an evaluation of the various conclusions. He wrote over 150 works, now presented as 43 volumes, which include commentaries on the entire Bible and over 900 sermons. He began by commenting on the Psalms in 1434 and then went on to comment on the whole of the Old and the New Testament. After seeing one of his commentaries Pope Eugene IV exclaimed: "Let Mother Church rejoice to have such a son!" He commented on also the works of Boethius, Peter Lombard, John Climacus, as well as those of, or attributed to, Pseudo Dionysius the Areopagite. He also translated Cassian into easier Latin. He wrote theological treatises, such as his "Summa Fidei Orthodoxæ"; "Compendium Theologicum", "De Lumine Christianæ Theoriæ", "De Laudibus B. V. Mariæ", and "De Præconio B. V. Mariæ" (in both of which treatises he upholds the doctrine of the Immaculate Conception), "De quatuor Novissimis", etc. ; philosophical treatises, such as his "Compendium philosophicum", "De venustate mundi et pulchritudine Dei" (a most remarkable æsthetic dissertation), "De ente et essentia", etc. ; a great many treatises relating to morals, asceticism, church discipline, liturgy, etc. ; sermons and homilies for all the Sundays and festivals of the year, etc. As a theologian and a philosopher he belongs to no particular school. Although an admirer of Aristotle and Thomas Aquinas, he is neither an Aristotelian nor a Thomist in the usual sense of the words, but seems inclined rather to the Christian Platonism of Pseudo Dionysius the Areopagite, St. Augustine, and St. Bonaventure. As a mystical writer he is akin to Hugh and Richard of St. Victor, St. Bonaventure, and the writers of the Windesheim School, and in his treatises may be found summed up the doctrine of the Fathers of the Church, especially of Pseudo Dionysius the Areopagite, and of Meister Eckhart, Henry Suso, John van Ruysbroeck, and other writers of the German and Flemish Schools. He has been called the last of the Schoolmen. He is so in the sense that he is the last important Scholastic writer, and that his works may be considered to form a vast encyclopedia, a complete summary of the Scholastic teaching of the Middle Ages; this is their primary characteristic and their chief merit. He was consulted as an oracle by men of different social standing, from bishops and princes downwards; they flocked to his cell, and letters came to him from all parts of the Netherlands and Germany. The topic of such correspondence was often the grievous state of the Church in Europe, i. e. the evils ensuing from relaxed morals and discipline and from the invasion of Islam. Soon after the Fall of Constantinople (1453), impressed by revelations God made to him concerning the terrific woes threatening Christendom, he wrote a letter to all the princes of Europe, urging them to amend their lives, to cease their dissensions, and to join in war against their common enemy, the Turks. A general council being in his eyes the only means of procuring serious reform, he exhorted all prelates and others to unite their efforts to bring it about. He wrote also a series of treatises, laying down rules of Christian living for churchmen and for laymen of every rank and profession. "De doctrina et regulis vitæ Christianæ", the most important of these treatises, was written at the request, and for the use, of the Franciscan preacher John Brugman. These and others which he wrote of a similar import, inveighing against the vices and abuses of the time, insisting on the need of a general reform, and showing how it was to be effected, give an insight into the customs, the state of society, and ecclesiastical life of that period. His treatise De Meditatione was the last that he wrote, in 1469.