Кіріспе

Ұлыбританияда жолаушылар көлігі басшылары (ПТЭ) – ірі қалалық аймақтардағы қоғамдық көліктің жұмысын ұйымдастыруға жауапты жергілікті өкімет органдары. Олар 2011-2016 жылдар аралығында құрылған және бірыңғай көлік органдарының (ITAs) қызметін алған біріктірілген органдарға есеп береді. ПТЭ-лер бірігіп, Қалалық көлік тобын (2016 жылға дейін Жолаушылар көлігі атқарушы тобы (PTEG) деп аталған) құрды, оған Transport for London және Strathclyde Partnership for Transport та қатысады.

1970 жылдардағы жергілікті басқару реформасы

Англиядағы жергілікті басқару 1972 жылғы Жергілікті басқару туралы заңмен 1974 жылы қайта ұйымдастырылды. Бұл қайта ұйымдастыру алты метрополитендік графтықтарды құрды, ал бұрынғы төрт ағылшын ПТЭ жаңа графтықтардың шекараларымен сәйкес келу үшін қайта аталды және кеңейтілді (мысалы, Вест-Мидлендс ПТЭ Ковентриді қосып кеңейтілді, ал Тайнсайд ПТЭ Садерлендті қосып, Тайн және Уэр ПТЭ аталды). Бұған қоса, жаңадан құрылған Оңтүстік Йоркшир және Батыс Йоркшир графтықтары үшін екі жаңа ПТЭ құрылды. 1974 жылғы қайта ұйымдастыру сонымен қатар Жоспарлау Транспорттық Агенттіктерді (ЖТА) жойды, ал олардың функцияларын Метрополитендік графтық кеңестер (МГК) иеленді. Бірақ, МГК 1986 жылы таратылғанда, ЖТА қайта құрылды. Шотландиядағы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастыру 1975 жылы Стратклайд аймағын құрды, ал бұрынғы Гласгоудың үлкен ПТЭ жаңа аймаққа сәйкес аталды және оны қамтыды.

Жергілікті басқару туралы 1985 жылғы заң

PTA-лар 1985 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заңмен қайта құрылды, осы заң метрополитендік округтік кеңестерді таратуға байланысты болды. 1994 жылғы Жергілікті Өкімет және басқа да мәселелер (Шотландия) заңы Стрэтклайд аймағында да осындай әсер етті.

Көлік туралы 1985 жылғы заң

1980 жылдардың ортасына дейін PTE өз аймақтарында автобус тасымалдарын жүзеге асырды, бірақ 1985 жылғы Көлік заңы автобус тасымалдарын дерегуляциялауға мәжбүр етті, осының салдарынан олар автобус операцияларын тәуелсіз жаңа компанияларға бөлуге келісті. Бұл компаниялар PTC деп аталды және 1990 жылдардың ортасына дейін толығымен сатылды. PTE-лер жеке автобус операторларының бағасын және кестесін реттеу құқығынан да айырылды.

Жергілікті көлік туралы 2008 жылғы заң

Жергілікті көлік туралы 2008 жылғы заң бойынша PTE/As-қа бірқатар өзгерістер енгізілді. Негізгі өзгерістер: жолаушылар тасымалы органдары (ЖТҚ) интеграцияланған көлік органдары (ІТА) болып қайта аталды, бірақ ЖТҚ өздерінің ағымдағы атауларын сақтап қалды. Заң жобасында жаңа ЖТҚ құру және қолданыстағы ЖТҚ-ның аумақтарын өзгерту мүмкіндігі қарастырылған. Заң жобасы ЖТҚ/ІТА-ның автобус тасымалын реттеу өкілеттіктерін күшейтті және ІТА-ны өз аймақтарындағы көлік жоспарлаудың жалғыз органы етіп белгіледі. 2008 жылдан бастап интеграцияланған көлік органдары (ІТА) атқарушы органдарды басқаратын органдар болып табылады; олар ЖТҚ қызмет көрсететін аймақтарды ұсынушы кеңесшілерден құралған. Олар ЖТҚ-ны қаржыландыруға және ЖТҚ өздерінің атынан іске асыратын саясатты қалыптастыруға жауапты. ЖТҚ ІТА атынан қызметтерді ұсынып тұрса, оларға төлемді ІТА жүзеге асырады. Алты метрополитендік округте кеңесшілер ІТА-ға немесе біріктірілген билік органдарының көлік комитеттеріне метрополитендік округтер тағайындайды, ал Стратклайд жағдайында – аймақтағы он екі бірлік әкімшілік кеңес тағайындайды. ІТА «алдын ала төлем алушы орган» емес, сондықтан олар қызмет көрсететін аудандардағы жергілікті билік органдары жинаған жер салығына қолданылатын «леви» туралы жыл сайын келісуге тиіс. Әдетте атқарушы орган бюджет сұранысын ұсынады, ал ІТА-дағы кеңес өкілдері осы негізде келіссөздер жүргізеді. Есте ұстаған жөн, ЖТҚ-ның формальды түрде ешқандай меншігі жоқ – олардың міндеті, ІТА ұсынып отырған ресурстарды пайдалана отырып, қызметтер көрсету болып табылады.

Функциялар

ИТА-лар енді пайда табуға тиімсіз, бірақ әлеуметтік тұрғыдан қажетті автобус қызметтерін субсидиялауға жауапты, ал PTE-лер олардың тапсырмасы бойынша осы рөлді ұйымдастырады. Олар автобус аялдамалары мен станцияларын қамтамасыз етуге де жауапты. Көптеген PTE-лер қоғамдық көлік қызметтерін іске қоспайды. Ливерпуль қалалық аймағының Merseytravel компаниясы, ерекше құқықтық мәртебесі бар орган ретінде, өздерінің Merseyrail мемлекеттік темір жол қызметін жүргізуге франшизаны жалға алады, Tyne and Wear PTE Tyne and Wear Metro-ны, ал Strathclyde Passenger Transport Glasgow метрополитенін басқарады. Ливерпуль қалалық аймағында, Стратклайдта және Тайн-энд-Уэрде кейбір паромдық қызметтерді PTE-лер жүргізеді. PTE-лер ИТА-ның тапсырмасы бойынша жергілікті пойыз қызметтеріне қатысты кеңірек өкілеттіктерді сақтайды, оларды іске қоспаса да, бағаларын және кестелерін белгілеуге жауапты. PTE-лер сонымен қатар жеңіл теміржол жүйелері және жаңа станциялар сияқты жаңа қоғамдық көлік инфрақұрылымасын жоспарлауға және қаржыландыруға жауапты. Олар қарттар мен мүгедектерге арналған жеңілдікпен саяхаттау схемаларын, соның ішінде тегін жоладамдар мен «Диал-э-Райд» қызметін қаржыландырады. Олар көлік қызметтері туралы ақпарат таратуға да жауапты. 2000 жылғы Көлік туралы заң сол кездегі PTA-ны (қазіргі ИТА) және метрополитендік округтерді өз аймақтарында жергілікті көлік жоспарларын жасауға бірлесіп жауапты етті. Соңғы жылдары PTE және ИТА лондондық автобустар сияқты жергілікті автобус қызметтерін реттеуге көбірек өкілеттік беру үшін үгіт жүргізіп келеді.

Қалалық көлік тобы

Жолаушылар көлігі атқарушы тобы (PTEG) – Англиядағы алты ПТЭ-нің мүдделерін біріктіру және ілгерілету мақсатында Лидсте құрылған федеративтік ұйым. Сондай-ақ, құрамына Стратклайд көліктік серіктестігі, Лондон көлігі, Ноттингем қалалық кеңесі және Бристоль мен Батыс Англия да кірді. PTEG-тің басты міндеттері – ПТЭ желісінде білім мен жақсы тәжірибе алмасуды жеңілдету, қалалық аймақтардағы көлік мәселелері мен ПТЭ-лер жүзеге асырып жатқан қоғамдық көлік шешімдері туралы ұлттық деңгейде хабардарлықты арттыру болды. PTEG-тің стратегиясы мен саясатын ПТЭ-лердің бас директорлары әр тоқсан сайын өткізілетін жиналыстарда анықтайтын. Ол нақты саясат салаларына шоғырлану және тәжірибе алмасу үшін PTEG желісінің мамандарын біріктіретін бірнеше мамандандырылған жұмыс топтарын басқарды. Лидсте орналасқан PTEG қолдау бөлімі ұйымның қызметін үйлестіріп, орталық байланыс нүктесі қызметін атқарды. PTEG 2018 жылы Urban Transport Group болып қайта құрылды.

Ұлыбритания

Шотландияда, Strathclyde Partnership for Transport, бұрын Greater Glasgow Passenger Transport Executive, Strathclyde Passenger Transport Executive және Strathclyde Passenger Transport Authority деп аталатын ұйым, бұрынғы Strathclyde аймағын қамтиды, оған Глазго қаласының айналасындағы қалалық аймақ кіреді. Қазіргі таңда Шотландияның барлық аймағы көлік саласындағы серіктестік аймақтарына бөлінген. Ұлы Лондонда Transport for London деген ұқсас ұйым бар. Ал шаирлік округтерде осы функцияларды округтік кеңестер жүзеге асырады.

Басқа елдер

Транзит ауданы – АҚШ-тағы ұқсас ұйым. Чехияда көлік шарттары мен тарифтік құрылымды аймақтағы қоғамдық көлік қызметін атқаратын әртүрлі компаниялар арасында бірізділендіруді жеңілдету үшін көптеген өңірлер біріктірілген қоғамдық көлік жүйелерін құрды. Германияда ірі қалалар мен айналасындағы аудандар үшін Verkehrsverbund деп аталатын ұқсас ұйымдар бар. Олар автобус және теміржол көлігін басқарады. Швецияда Trafikhuvudman (көлікке жауапты) деп аталатын ұқсас ұйымдар бар. Әр округте кем дегенде біреуі болуы керек. Барлығы автобус көлігімен, ал көпшілігі – пойыз көлігімен, кейде қайық көлігімен де айналысады. Кейбір округтерде бірнеше округті қамтитын пойыз көлігі үшін жеке ұйымдар бар. Норвегияда жергілікті көлікті ұйымдастыруға әр округ жауапты. Бұл жұмыс бөлім (9) немесе екі округті қамтитын компаниялар (8) арқылы жүзеге асырылады. Бұл әрқашан автобус көлігін, ал көбінесе қайық көлігін де қамтиды. Көлік құралдарын жеке компаниялар ЖҚҚ (мемлекеттік-жеке серіктестік) келісімшарттары арқылы пайдаланады. Трамвай және метро көлігін кейбір қалалар басқарады, бірақ билет жүйесі тұрғысынан округ әкімдігіне бағынады. Теміржол көлігін Норвегия теміржол дирекциясы ұстап тұрады, бірақ кейде округ әкімдігі сататын айлық билеттерге де қосылады. Францияда өңірлер немесе жергілікті билік органдары (коммуналар, агломерациялар, қалалық немесе метрополиялар) Autorités d'Organisation de la Mobilité ретінде көлікке жауапты.