Кіріспе
Қытайдың Он Алты Патшалық дәуіріндегі мемлекет. Тарихи жазбаларда Солтүстік Ян (; 407 немесе 409–436), Шығыс Ян немесе Хуанлоң деп белгілі Ян – Қытайдың Он Алты Патшалық дәуіріндегі династиялық мемлекет. Кейбір тарихшылар Гогурё патшалық отбасының мүшесі Гао Юньді Солтүстік Янның бірінші монархы деп есептейді, ал басқалары Хань ұлтынан шыққан Фэн Баны негізін қалаушы деп санайды.
Yan, known in historiography as the Northern Yan (; 407 or 409–436), Eastern Yan or Huanglong , was a dynastic state of China during the era of Sixteen Kingdoms. Some historians consider Gao Yun, a member of the Goguryeo royal family, to be the first Northern Yan monarch, while others consider Feng Ba of Han ethnicity to be the founder.
Өмірбаян
Гао Юн – Гогурё патшалығының ұрпағы. 342 жылы Бұрынғы Ян Гогурё астанасы Хвандоны басып алғанда, патша отбасының бірнеше мүшесі де тұтқындалды және олар Циншаньға (青山, қазіргі Циньчжоу, Ляонин) көшірілді. Гао Юн осы жерде дүниеге келіп, кейіннен Кейінгі Янның кіші генералы болды. 397 жылы Гао Юн Ян императоры Муронг Баоның ұлы Муронг Хуэйдің көтерілісін басуға көмектесті. Алған сыйлық ретінде Бао оны өз ұлы ретінде асырап алып, есімін Муронг Юн деп өзгертті. Осы шамада Муронг Юн генерал Фэн Бамен дос болады. Фэн Ба – ханьзу, оның әулеті бастапқыда Чанле округінен шыққан, ал атасы Фэн Хэ (馮和) Йонгцзя апаты кезінде Шандаңға көшіп келген. Баның әкесі Фэн Ань (馮安) Батыс Янның әскери генералы қызметін атқарған. Кейінгі Ян 394 жылы Батыс Янды жаулап алғаннан кейін, Фэн әулеті Лончжэнге қоныс аударды. Фэн Баның Сяньбэй мәдениетінің күшті ықпалында өскені байқалады, өйткені оның лақап аты Цижифа (乞直伐) Сяньбэй тегін көрсетеді. 401 жылы Муронг Юнның асырап алған інісі Муронг Си билікке келді, ол деректерде қатыгез және өз қалауынша билейтін адам ретінде сипатталған. Фэн Ба мен оның бауыры Фэн Суфу Сиге қарсы қылмыс жасады деген айып тағылып, оларды оны құлатуға ниеттенген елге қашуға мәжбүр етті. 407 жылы Муронг Си Фу императрицасының қорымдық рәсімін өткізіп жатқанда, Фэн Ба және оның серіктері астана Лончжэнге басып кіріп, Муронг Юнды өздерінің жетекшісі деп жариялады. Си бастапқыда Лончжэнге шабуыл жасады, бірақ содан кейін үрейлене қашып кетті. Оның әскері жеңілгеннен кейін, Сиді Юн тауып өлтірді.
Гао Юн мен Фэн Баның билігі
Солтүстік Янның құрылған жылы күмәнді; кейбір тарихшылар Фэн Баны Солтүстік Янның алғашқы билеушісі деп есептейді, ал басқалары Гао Юн деп санайды. Себебі Гао Юн Муронг Баоның асырап алған ұлы ретінде Кейінгі Ян императорлық отбасының мүшесі болғандықтан, оны Кейінгі Янның соңғы билеушісі деп қарастыру қажет. Алайда, ол этникалық жағынан Когурёлық болды және билікке келгеннен кейін көп ұзамай бұрынғы отбасылық атына қайта оралды. Осылайша, Солтүстік Янның құрылған жылы 407 немесе 409 жылдардың бірі болуы мүмкін. Гао Юн "Аспан патшасы" атағын алды. Кейінгі Ян бұрын Когурёмен соғысқан, бірақ Юн олардың және Солтүстік Ян арасындағы достық қарым-қатынасты орнатуға қол жеткізді. Дегенмен, Ю провинциясының Ян инспекторы Муронг И (慕容懿) Вэйге өткеннен кейін Солтүстік Вэймен де қақтығыс басталды. Өзінің беделінің нашарлығынан қауіптенген Юн өзін қорғау үшін жақындарына сенім артты, бірақ 409 жылы олардың екеуі, Ли Бан (離班) және Тао Рен (桃仁) оны өлтірді. Фэн Баның адалдары оларды өлтіріп, оны жаңа Аспан патшасы деп жариялады. Солтүстік Ян Солтүстік Вэйге қарағанда әлсіз болғандықтан, Фэн Ба Шығыс Цзинь, Ху Ся, Роуран, Хитан және Кумо Симен жақсы қарым-қатынас орнатты. Ол саясатқа белсенді қатысып, егіншілікті дамытуға және салық жүктемесін азайтуға ықпал етіп, халқының қолдауын жеңіп алды. Алайда, ол өзінің жақындарына жоғары лауазымдар беруден де сақтанды, бұл 410 жылы оның туыстарының көтерілісіне әкелді. Фэн Ба екі рет Вэй елшілерін ұстап алды. 416 және 418 жылдары Вэй Янмен қақтығысқа түсті, бірақ Ху Ся сияқты күшті көршілердің қысымы салдарынан Фэн Ба билігінің кезеңінде маңызды әскери науқандар жүргізе алмады. Солтүстік Ян сонымен қатар Кейінгі Янның хан қытайлары мен "ху" халқы арасындағы екіталай басқару жүйесін сақтап қалды, себебі Фэн Ба өзінің тақ мұрагерін тайпаларды бақылау үшін Ұлы Чаню қызметіне тағайындады және Ұлы Чанюға көмектесу үшін басқа да лауазымдар енгізді.
Төмендеу және құлдырау
430 жылы Фэн Ба ауыр сырқатқа шалдықты. Оның тақ мұрагері Фэн И (馮翼) мен сүйікті әйелі Консорт Сонг (宋夫人) арасында қақтығыс туды, Консорт Сонг өзінің ұлының таққа отыруын қалады. Жағдай тез арада Фэн Баның ағасы, премьер-министр Фэн Хонға жетті, ол әскерін басқарып, астананы басып алды. Фэн Ба көп ұзамай қайтыс болды, ал Фэн Хонг Фэн Баның барлық ұлдарын, соның ішінде Фэн Иді өлтіріп, тақты өзіне иеленді. Осы кезде Вэй батыстағы Ху Ся қаупін жойысып, Солтүстік Янды бағындыруға күш салды. 432 жылдан бастап Ян Вэйдің үнемі шабуылдарына ұшырады. 433 жылы Фэн Хонгтың ұлдары Лиокси округін Вэйге өткізіп берді. Фэн Хонг бас иесіздік танытпай, Лиу Сун әулетімен одақтасып, өзінің беделін нығайтуға тырысты, тіпті 435 жылы олардың қарауында болды, бірақ Вэй шабуылдарын тоқтатпады. Соңында, 436 жылы Вэйдің ірі шабуылы Фэн Хонгты Гогурёға қашуға мәжбүр етті, осылайша Солтүстік Ян құлады. Фэн Хонг 438 жылға дейін Гогурёде болды. Гогурё патшасы Чансу бастапқыда оны Вэйге тапсырудан бас тартса да, Фэн Хонг оны жиі ренжітіп, Лиу Сунға қашып кетуге тырысты, нәтижесінде Чансу оны және оның ұлдарын өлімге кесті. Солтүстік Вэйде Фэн Баның немересі император жесір Фэн болып өсті, ол Вэй тарихындағы маңызды тұлғаға айналды. 1965 жылы Ляонин провинциясының Бейпао қаласында Фэн Суфудың қабірі табылды, онда екі қабатты тіреудің ең ерте мысалы және қаз пішіндес әйнек бұйымдары кездесті.