Кіріспе

291–306 ж.ж. Қытайдың Цзинь әулетіндегі азаматтық соғыстар сериясы

Сегіз ханзаданың соғысы, Сегіз патшаның көтерілісі немесе Сегіз ханзаданың көтерілісі – 291 жылдан 306 жылға дейін Қытайдың Батыс Цзинь әулетінің патшалары/ханзадалары (қытайша: 王 王) арасындағы төңкерістер мен азаматтық соғыстар сериясы. Бұл қақтығыстардың негізгі мәселесі – дамуы шектеулі Император Хуэйдің тұсында империя билігі үшін күрес болды. Қақтығыс атауы "Жің кітабының" 59-тарауында жиналған сегіз ханзаданың өмірбаяндарынан алынған. "Сегіз ханзада соғысы" деген атау толыққанды дұрыс емес: бұл бір үздіксіз қақтығыс емес, Сегіз ханзада соғысындағы бейбітшілік кезеңдері қысқа да қатал қақтығыстармен алмасып отырды. Қақтығыстың ешбір кезеңінде сегіз ханзаданың барлығы бір жақта болған жоқ (мысалы, Жеті мемлекет көтерілісінен өзгеше). 301 жылы Сима Лунға қарсы коалицияға дейінгі алғашқы қақтығыстарды соғыс деп қарастыруға болмайды, олар саяси интригалар мен төңкерістер сериясы еді. Сөзбе-сөз қытайша аудармадағы "Сегіз патшаның тәртіпсіздігі" деген мағына осы ретте көбірек сәйкес келеді. Бастапқы қақтығыстар салыстырмалы түрде шағын болған және императорлық астана Луоян мен оның төңірегімен шектелген, бірақ соғыс ауқымы күреске қосылған әрбір жаңа ханзадамен бірге кеңейе берді. Азаматтық соғыстар империяны көтерілістерге, әсіресе Орталық жазыққа қоныс аударған тайпалық топтардың көтерілісіне есік ашты. Соғыс аяқталғанда, солтүстік Қытайдағы Цзинь елінің орталық аймақтары қирады, соның нәтижесінде Солтүстік Қытайда Он алты патшалық дәуірі басталды. Солтүстіктегі көптеген, қысқа ғұмырлы әулеттер мен оңтүстіктегі Шығыс Цзинь әулеттері арасында ғасырлар бойы соғыс жүрді.

Өмірбаян

Сима И, Үш патшалық дәуірінде Цао Вэй мемлекетінің шенеунігі, генералы және регенті, 249 жылдың басында өзінің әріптес регенті Цао Шуанға қарсы сәтті төңкеріс ұйымдастырғаннан кейін Вэйді тиімді түрде басып алды. Сима И және оның екі ұлы – Сима Ши мен Сима Чжао Вэйдің де-факто билеушілеріне айналды. 266 жылы Сима Чжаоның үлкен ұлы Сима Ян, сондай-ақ Цзинь императоры Ву атанған, Вэй императоры Цао Хуанды тақтан түсіріп, Цзинь әулетін құрды. Сима Ян Цао Вэйдің құлауына әкелген қателіктерден сабақ алуға тырысты. Бұрын Вэй режимі ханзадаларын мемлекеттік және әскери лауазымдарға тағайындаудан аулақ болған, оларды өз феодалдық иеліктерінде өмір сүруге жіберген. Осылайша, Сима И, күшті ақсүйек руларының қолдауымен, Вэй үкіметін минималды қарсылықпен бақылауға ала алды. Осы мәселені анықтаған Сима Ян өзінің туыстарын, немерелерін және ұлдарын феодалдық дәрежеге көтеріп, Сима руының күшін арттырды. Ірі феодалдық иеліктерге бес мыңдық әскер, орташа феодалдық иеліктерге үш мыңдық әскер, ал кіші феодалдық иеліктерге бір мың бес жүздік әскер берілді. Уақыт өте келе, осы ханзадалар мен герцогтарға өз жерлерін басқару өкілеттігі берілді, сондай-ақ оларға салық жинауға және орталық шенеуніктерді жұмысқа алуға рұхсат етілді. Император Вудың билігі оның мұрагері Сима Чжунның дамуындағы кемшіліктерге байланысты мұрагерлік дағдарыспен қиындыққа толы болды. Кейбір министрлер Вудың қабілетті бауыры Сима Юдың Чжунның орнына тақ мұрагері болуын қалады, бірақ Ву дәстүрлі мұрагерлік заңды сақтауға бекінді. Чжун Вудың бірінші император қызы Ян Яньның ұлы және Цзя Наньфэнге үйленгендіктен, ықпалды Ян және Цзя руларының күшті қолдауын алды. Чжунды таңдаудың тағы бір себебі – Ву оның немересі Сима Юда үлкен әлеует көріп, егер ол Чжунның орнын басса, жақсы басшы бола алады деп ойлады. Ханзадаларды күшейте отырып, Император Ву олардың өзінің билігіндегі рулардың шектен шығуына қарсы сақшы болып қызмет етуін көздеді, әсіресе Сима Чжунның мүмкіндігі шектеулі екенін ескере отырып. Ву отбасы мүшелерінің туыстық байланыстары арқасында бір-бірімен ынтымақтасып, әулеттерінің мүддесін қорғайды деп үміттенді. Алайда, Чжун таққа отырғаннан кейін тек номиналды фигураға айналды, ал ханзадалар кейіннен өзімшілдікке бой алдырып, империяны бақылау үшін бір-бірін құлдыратуға дайын екенін көрсетті. Сегіз ханның соғысы "Бес варвардың" көтерілісімен бірге жүрді; Шығыс Хань әулетінің кезеңінде Қытайдың ішкі аймақтарына қоныс аударған тайпалық халықтар. Ханзадалардың өзара соғысы мен мемлекетті дұрыс басқаруы Цзиньді бүліктерге осал етті. 304 жылы Ба Ди Ченг Ханды, ал Сюнну Чжао Ханды құрып, Цзиньнен бөлініп шықты, осылайша Он алты патшалық дәуірі басталды. Оңтүстікте 303-304 жылдары ман көшбасшысы Чжан Чан мен 305-307 жылдары хан қытайлық генералы Чэнь Миннің көтерілістері болды. Алайда, Ба Ди мен Сюнну замандастарынан айырмашылығы, олар ақыры басылды.

Император Хуэйдің билікке көтерілуі

289 жылдың соңында У императоры қауіпті дертке шалдығып, қайын атасы Ян Цзюньді және інісі Рунан князі Сима Лянды Сима Чжунның регенті етіп тағайындауды ойлады. Императордың денсаулығы нашарлаған сайын, Ян Цзюнь туысқан ретінде Чжунның билігін өз қолына алуға тырысты, бірінші кезекте Сима Лянгты Сючанға жіберіп, содан кейін өзінің сарайдағы қарсыласы Вэй Гуанды зейнетке шығарды. Ян Цзюнь императордың оны және Сима Лянгты бірдей регенттер етіп тағайындаған соңғы жарлығын жасырды, ал оның қызы, император ханшайымы Ян Чжи, әкесін жалғыз регент етіп тағы бір жарлық шығарды. Император У Ян Цзюньнің амалдарынан хабардар болды, бірақ оны тоқтатуға күші жетпеді. 290 жылдың 16 мамырында У императоры қайтыс болды, ал Сима Чжун, кейіннен Цзинь императоры Хуэй деп танылды, таққа отырды. Ян Цзюнь оның регенті болып бекітілді, ал Ян Чжи – жесір император атына ие болды. Дегенмен, Ян Цзюньді министрлер жақсы қабылдамады, өйткені ол билікті шоғырландыруға тырысып, кеңеске құлақ қоймады. Ол Сима Лянгты өлтіруге әрекет етті, бірақ сәттілікке жете алмады және онымен ынтымақтастыққа келу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Сонымен қатар, жаңа император Цзя Наньфэнь Ян Цзюнь мен жесір императордың салдарынан мемлекеттік істерге аз үлес қоса алатындығына наразы болды.

Ян кланының құлдырауы

Императрица Цзя Ян Цзюньді құлату үшін Сима Лян мен Чу патшасы Сима Вэйдің көмегіне жүгінді. Лян оған көмектесуге тартынды, бірақ Вэй келісіп, әскерлерімен бірге астана Луоянға аттанды. 291 жылдың 23 сәуір түнінде императрица Цзя және оның одақтастары Ян Цзюньді тақтан түсіру туралы императорлық бұйрық шығарып, оның резиденциясына апаратын қақпаларды басып алды. Ян Цзюнь дайындықсыз шабуылға ұшырап, не істеу керегін білмей қалды. Императрица шеше Ян Чжи сарбаздарды императрица Цзяға қарсы қоюға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталып, өзі де іске араласты. Көп ұзамай сарбаздар шабуылдап, резиденцияны өртеп жіберді. Ян Цзюньнің әскері жеңіліп, ол қашуға тырысқанда қаза тапты. Оның бауырлары, қолдаушылары мен олардың отбасылары тұтқындалып, толық құрылыспен жазаланды. Ян Чжи тірі қалды, бірақ үй қамауына алынды және 292 жылға дейін сол жерде тұрды.

Рунанның князі Сима Лян (291)

291 жылы 4 мамырда Сима Лян және Вэй Гуан Хуэй императорының жаңа регенттері болып тағайындалды. Билікке келгеннен кейін Лян қолдау жинау үшін 1081-ге жуық адамға жаңа лауазымдар мен атақтарды еркін түрде таратты. Сонымен қатар, императрица Цзя өзінің туыстары мен жақтастарын билік орындарына орналастыра бастады. Лян мен Вэй Гуан Сима Вэйден сақтанды. Янг тайпасының жеңілісіне қатысқан болса да, Сима Вэй қатыгез мінезімен белгілі болды. Олар оның әскери билігін алып, оны Цзинь провинциясындағы иелігіне қайтаруға тырысты, бірақ Вэй императрица Цзямен оларды тақтан құлату үшін сөз байласып, олар оны құлатуды жоспарлап отырғанын айтты. Көп ұзамай императрица Цзя Лян мен Вэй Гуанды қызметтен шеттету туралы императордың жарлығын жариялады. Бірақ Вэй алғашқы жарлықтың мазмұнына риза болмады, себебі ол әскер жинауға міндеттелген ханзадалардың тізіміне енбеген еді. Императрицаның білмеуімен, Вэй өзінің барлық әскери күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалғанын және операцияны толық бақылауға алғанын көрсететін жарлықты жасады. 291 жылы 26 шілдеде ол өзінің бағыныштыларын және сарбаздарын Луоянға Лян мен Вэй Гуанды қамауға жіберді. Екеуі де қарсылық көрсетпеді және өлім жазасына кесілді.

Чу ханзадасы Сима Вэй (291)

Бұл бұйрық Сима Вейдің әскери биліктің үлкен бөлігін бақылауына мүмкіндік берді. Сима Лян мен Вэй Гуань қайтыс болғаннан кейін, оған әскери билігін қолданып, Императрица Цзяның қуатты туыстары Цзя Ми мен Гуо Чжанды жазалауға кеңес берілді. Бірақ Вэй осы ұсынысты қабылдауға тартынды. Императрица Цзяның жақтастарының арасындағы министр Чжан Хуа оны императордың регенттерін өлтіргені үшін Вэйді жазалауға шақырды. Лиангтың өлімінен бір күн өткен соң, Императрица Цзя әскерін Вэйге қарсы жіберіп, оның сарбаздары арасында бұйрықтың нақтылығына күмән тудырды. Ізбасарларынан қол үзген Вэй тұтқындалып, өлім жазасына кесілді.

Тақтың артындағы билік

Келесі тоғыз жыл бойы император Цзя, император атынан Цзинь мемлекетін басқарды және билікті өзінің жақын туыстарына, ең бастысы Цзя Ми мен Гуо Чжанға сеніп тапсырды. Осы кезден бастап, мемлекеттік жүйе мынадай болды: барлық мәселелер бірінші кезекте императорға баяндалды, содан кейін императордың тағайындаған адамдары барлық маңызды немесе ұсақ шешімдерді қабылдады, одан кейін шешімдерді қабылдау не қабылдамау үшін императорға жіберілді, және ол император атынан жарлықтар шығарды. Чжан Хуа мен Пэй Вэй сияқты министрлердің мемлекеттік басқаруды қолдауға жасаған күш-жігеріне қарамастан, Цзя әулетінің билігінде кең таралған жемқорлық пен парақорлық орнады. Император Цзяның жеке өмірдегі рассаздауы мен зұлым мінез-құлқы туралы әңгімелер тарады, бұл он жылдықтың соңында туындаған наразылықтың тұқымын септі. Император Цзя сонымен қатар, Сегіз ханзада соғысының келесі кезеңіне әсер ететін бірқатар тағайындамалар жасады. 296 жылы Цинь және Юн провинцияларында Чжао ханзадасы Сима Лунның қадағалауымен Ци Ваньнян бастаған ірі тайпалық көтеріліс болды. Көтерілісті басуға сәтсіз болғандықтан, Лун Луоянға қайта шақырылды. Кейін Чэнду ханзадасы Сима Ин, Цзя Мимен тәж мұрагері Сима Юға қатысты әрекеттеріне байланысты қызу даудан кейін Еге жіберілді. Хэцзянь ханзадасы Сима Ён, әулеттің ықпалды отбасыларының қолдауымен Гуанчжунға гарнизонмен орналастырылды. Цинь және Юн провинцияларындағы көтеріліс аштық пен обамен бірге болды, және ол 299 жылы толыққанмен басылғанмен, оңтүстікке қарай И провинциясына қашқан босқындардың көптеуіне себеп болды. Сондай-ақ, 296 жылы Ди тайпасының басшысы Ян Маосу Тяньшуйдің оңтүстігінде Чжоучи мемлекетін құрды.

Сима Лунның төңкерісі

Императрица Цзя ханзада Сима Юді таққа отырса, оның билігіне қауіп төндіретін адам деп санады, себебі ол оның туған баласы емес еді. 299 жылы ол оны мас күйінде Хуэй императорының тақтан бас тартып, оның пайдасына иелік етуі туралы мәтінді көшіруге көндіріп, тұтқындауға әкеп соқты. Императрица Цзя көшірілген мәтінді Хуэй императорына ұсынды, ол ханзаданы үй қамауына алуға шешім қабылдады. Сима Лун сол кезде ханзаданың тәрбиешісі болған және Луоянда болған кезінде императрица Цзяның жақын шеңберіне енген. Ол сондай-ақ оң армияның генералы ретінде астанадағы әскерлерге басшылық етті және "ашкөз және өтірікші" және "надан және ақымақ" ретінде танымал болды, ол тек Сунь Сяудың кеңесіне құлақ қойды. Юдің тұтқындалуы көптеген шенеуніктердің наразылығын тудырды, олардың кейбіреулері Лунға императрица Цзяны құлату үшін оның әскери күшін сұрады. Лун бұрыннан-ақ императрицаға опасыздық жасауды қалаған, бірақ Сунь Сяу оны Ю жолынан кетуіне дейін күтуге көндірді, Лунның императрицаға деген адалдығының қадірленуінен, Лунның әрекеттері Юдың таққа отыруына және оның Луннан кек алуына әкеледі деп уәждеді. Лунның ынтасымен императрица Юді өлтірді. Содан кейін Лун Хуэй императорының оны қызметтен алу туралы жарлығын жариялады. 300 жылдың 7 мамырында ол императрица Цзяны тұтқындап, үй қамауына алды, кейіннен оны алтын қосылған шарап ішіп, өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. Ол сондай-ақ оның көптеген жақтастарын, соның ішінде Цзя Ми, Чжан Хуа және Пэй Вэйді де атқылады.

Тақты басып алу

Сима Лун Хуэй императорының регенттігін қабылдады, бірақ өкіметінің көп бөлігін Сунь Сиуға жүктеді. Лун мен Сунь Ся Цзинь әулетінің құрылған кезіндегі үлгіні ұстандырып, таққа отыруды жоспарлады. Олар отбасы мүшелері мен жақтастарына жоғары лауазымдар мен құрметті атақтар берді, Сима Ю-ды қаза болғаннан кейін ардақтады және халықтың қолдауын алу үшін танымал адамдарды әкімшілікке тартты. Сунь Сяоның алыс туысы Ян Сяньроң Хуэй императорының жаңа патшайымы болып тағайындалды. 300 жылдың күзінде Лунь әскери билігін алуға тырысқаннан кейін Хуайнань князі Сима Юн Луоян қаласында 700 адаммен Луньға қарсы көтерілді. Лунь шайқаста дерлік қаза тапты, бірақ оның бір қолдаушысы Юнға көшкендей болып, оны өлтіріп, көтеріліске тоқ нүкте қойды. Бұл көтеріліс Лун мен Сунь Сиуға соттағы қарсыластарын тазалауға сылтау болды. Сонымен қатар, Цы князі Сима Цзюнь, император Цзяның тұтқындалуына елеулі үлес қосқан, Лунь басқаруында алған лауазымдарына наразы болды. Оның наразылығын сезінген Лунь Цзюньді Чучанға жіберді. Юнның көтерілісінен кейін Луньға Тоғыз сыйлық берілді. Келесі жылы ол баяндамасында әкесі Сима И-дің рухы оған Хуэй императорының резиденциясы – Батыс сарайына (西宮) көшуді бұйырғанын мәлімдеді. Одан кейін ол Хуэй императорының өз еркімен тақтан бас тарғанын жариялайтын жарлық жасады және 301 жылдың 3 ақпанында тақты басып алды. Лунь регенттігі кезінде И провинциясының инспекторы Чжао Син, император Цзяның туысы, өз провинциясында көтеріліс жасады. 301 жылдың басында оның көтерілісі оның бағыныштысы, Ба Ди босқындарының көшбасшысы Ли Те оны сатқаннан және Чэндудан қуғаннан кейін басылды.

Үш ханзаданың одақтастығы

Сима Цзюнь көтеріліс жасап, Сима Лунға қарсы науқан жариялады. Оның шақыруын қабыл алған ең маңызды тұлға – Сима Ин болды. Ин әдемі, бірақ ақылы кем, кітап оқымайтын адам ретінде сипатталды, алайда кеңесшісі Лу Чжидің кеңесімен халықты өзінің ісіне біріктірді. Осылайша, 200 000-ға жуық әскер, соның ішінде Чаншань ханзадасы (кейін Чанша ханзадасы) Сима Айдың әскерлері, оның базасы жанында жиналды. Чанъаньда Сима Ён бастапқыда Лунға қолдау көрсету үшін әскер жіберді, бірақ олардың саны көп екенін білген соң коалицияға қосылды. Стратегиялық базалары мен үлкен әскерлерге билік еткендіктен, Цзюнь, Ин және Ён жазбаларда «Үш ханзада» (三王) деп аталды. Коалицияның тағы бір көрнекті қатысушысы – Синье герцогы Сима Син. Лун 24 000 әскермен Чжан Хунды (張泓) және Сун Фуды (孫輔) жолдарды күзетуге жіберді, ал 30 000 әскер Сун Хуэйдің (孫會) басшылығымен Инге қарсы күресуге жіберілді. Чжан Хун Яндиде (陽翟, қазіргі Ючжоу, Хэнань) Цзюньмен шайқасып, Цзюнь кері шегінгенге дейін бірнеше рет жеңіске жетті. Цзюнь Иньиньде (潁陰; қазіргі Сючан, Хэнань) лагерь құрды. Бірақ бір түні Сун Фу лагерінде тәртіпсіздік болды, ол Луоянға қашып, Чжан Хун жеңілді деп мәлімдеді. Лун әскерінің бір бөлігін Луоянды қорғауға шақырды, бірақ Чжан Хунның жеңістері туралы хабар келген соң, оларды Сима Инге қарсы шабуылға жіберді. Алайда, Цзюнь бұрынғы жеңілістерін өтеді және Чжан Хунды лагеріне қайтарды. Сун Хуэй Хуанцзяода (黃橋, қазіргі Уэнь округі, Хэнань) Инге қарсы бас әскерді жетектеп, ханзаданың алғы шебін жеңіп, 10 000 әскерді өлтірді. Ин Жогеге (趙戈) шегінуді жоспарлады, бірақ Лу Чжи таңертең күтпеген шабуыл жасауды кеңес берді. Сун Хуэй мен оның замандастары жаңа жеңіске ие болғандықтан, қорғанысқа дайындық жасамады. Ин әскерін жинап, қарсы шабуыл жасап, Сары өзеннің солтүстігінде Хуэй әскерін талқандады. Иннің әскері бірінші болып өзеннен өтіп, Луоянға қарай жорыққа шықты. Коалициялық күштер жақындағанда, астанадағы шенеуніктер мен генералдар Лун мен Сунь Сиудың жоғалтуларын жасыруға тырысқанына қарамастан, оларға қарсы шыға бастады. Хуанцзяодағы жеңіліс Сунь Сиудың лагерін қатты алаңдатты, олар жауап беру үшін жоспар жасауға тырысты. 301 жылдың 30 мамырында сол жақ гвардиясының генералы әскерді сарайға кіргізіп, Лунды тұтқындады. Сунь Сиу мен Лунның көптеген жақтастары тұтқындалып, жазаланды. Лун бірнеше күн бойы өз іс-әрекетін айыптады, содан кейін өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Император Хуэй билікке қайта оралды және бес күн бойы тоқтаусыз ішімдік ішіп мерекеледі. Ин 1 маусымда бірінші болып астанаға жетті, содан кейін 7 маусымда Ён келді. Цзюнь әлі де Чжан Хунның әскерімен шайқасып жатқандықтан, Ин оған көмектесу үшін әскер жіберді. Чжан Хун мен оның әріптестері басылып қойғаннан кейін, Цзюнь 23 шілдеде «бірнеше жүз мың қарулы әскермен астанаға кірді, олардың алдында астана қорқыныштан дірілдеді».

Регенттік

301 жылдың 11 тамызында Сима Цзюнь Тоғыз сыйлықты алып, Хуэй императорының регенті аталды. Цзюнь өзінің регенттігін Сима Инмен бөлісуді ниеттендірген, бірақ Лу Чжидің кеңесімен Ин анасының ауруына күтім көрсету үшін Йе қаласына көшіп, барлық маңызды жауапкершілікті Цзюньге жүктеді. Йеде Ин халықтың ықыласын жеңіп алу үшін көптеген тиімді саясаттарды жүзеге асырды. Ол соғыс салдарынан апатқа ұшыраған Янди аймағына аштықтан зардап шеккендерге азық-түлік жеткізілуін ұйымдастырды. Содан кейін соғыста қаза тапқандар мен Сима Лунның 14 мыңнан астам әскерлерін жерлеу үшін 8 мыңнан астам табыт жасалды. Бұлардың бәрі Лу Чжидің идеялары еді. 302 жылдың ортасында Сима Ю әулетінің соңғы өкілі қайтыс болды, бұл мұрагерлік мәселесін күмәнді жағдайға түсірді. Сима Цзюнь императордың жүрегінен туған немересі Сима Танды мұрагер ханзада етіп тағайындады. Сонымен қатар, Орталық хатшылыққа Донгхай ханзадасы Сима Юэ тағайындалды. Цзюнь регенттік кезінде өзінің мақтаншақтығы мен ысырапшылдығынан көптеген министрлерін алшақтатып алды. Ол сирек императорға барып, сот отырыстарына қатысты, және оны өзгертуге жасалған көптеген әрекеттерге қарамастан, жақтастарының кеңестерін орындауға құлшынбады. Министр Ван Бао ханзадалардың әскери күшіне алаңдады, олардың бір күні бұрынғылары сияқты Цзюньге қарсы оны қолданады деп сенді. Ван Бао Цзюньге жазған хатында ханзадаларды олардың иеліктеріне қайтаруды және мемлекеттік билікті оның және Сима Иннің арасында бөлуді ұсынды. Цзюнь бастапқыда көнді, бірақ Чанша ханзадасы Сима Ай жоспарды білген соң, Цзюньді одан бас тартуға және Ван Баоны өлімге кесуге итермеледі. 301 жылы Лунның жеңілісінен кейін көп ұзамай, сот И провинциясындағы босқындарға солтүстікке оралу туралы жарлық шығарды. Алайда, олардың көпшілігі, соның ішінде Ли Те де жарлыққа бағынудан бас тартты. 301 жылдың қысында провинциялық инспектор Ло Шан Ли Теге қарсы соғыс жариялады.

Цзюньге қарсы құлық жасау

Цзюнь Сима Ённың штаб бастығы Ли Ханды Дайындық армиясының полковнигі етіп тағайындауды жоспарлады. Бірақ Ли Хан Хуанфу Шанмен араздас болғандықтан, Цзюньнің кеңесшісінің бірімен болған дұшмандығынан қорқып, тағайындауды қабылдауға батына алмады. Ли Хан Юнға қашып барып, онымен бірге Цзюньге қарсы көтеріліс жасауға сөз берді. Юнға Сима Инге одақтасуды, оған халықтың қолдауымен Мұрагер ханзада лауазымын ұсынуды бұйырды. Сондай-ақ, Луоянгтағы Сима Айды күштеп оларға қосылуға мәжбүр етуді, осылайша Цзюнь оны өлтіріп, оны құлатуға себеп болатынын айтты. 303 жылдың қаңтар айында Юн көтеріліс бастады, ал Ин Лу Цзидің қарсылығына қарамастан, оған қосылуға құлық танытты. Юн Ли Хан мен Чжан Фанды Цзюньге қарсы жорыққа жіберді, олар Айға Цзюньге шабуыл жасау туралы жарлық таратты. Айдың іске қатысқандығына сенген Цзюнь оны өлтіру үшін әскер жіберді, бірақ Ай император сарайына қашып, қорғанысқа кірісті. Ол жерде императорлық гвардия мен жеке әскерлерін пайдаланып, Ай үш күн бойы Цзюньден сарайды қорғады, император Хуэйді де өзімен бірге алып жүрді. 27 қаңтарда Цзюньдің өзінің офицерлері оған сатқындық жасады, оны тұтқындап, өлтірді.

Император сарайын басқару

Сима Ай астананы басып алды, бірақ билікті інісі Сима Инге жүктеді. Қайыршылықтың нәтижесі Сима Ён мен Иннің жоспарларын тоқтатты, бұл екеуінің де көңілін өшірді. Әсіресе Ин, Аймен билікті бөліскендіктен мемлекеттің ісіндегі шектеулі өкілеттігіне наразы болды, соның салдарынан ағайындылардың арақатынасы уақыт өте келе нашарлады. Айдың басқаруы империядағы көтерілісшіл қозғалыстарды басуда сәтсіз аяқталды. Оңтүстік-батыста Ли Тэ қайтыс болғанмен, бүлік жалғасты. Чанцзян бойында босқындар мен әскерден қашқандардан құралған көтерілісшілер, Ман тайпасының басшысы Чжан Чан жетекшілігінде қару көтерді. Сот Сима Ёнға Чжан Чанға қарсы жорыққа шығуды бұйырғанда, ол әскерін қозғаудан бас тартты. Кейін, Синье ханзадасы Сима Син әскер жіберуге рұқсат сұрағанда, Ай оның Инмен сөз байласып, бүлік ұйымдастыруға тырысып жатқанын ойлап, өтінішін қабылдамады. Син көтерілісшілермен шайқаста қаза тапты, ал Чжан Чанның бүлігі оңтүстік провинцияларға тарады. Ай Хуанфу Шанды да кеңесші етіп тағайындады, бұл Ли Ханды алаңдатты. Шанның ағасы Хуанфу Чжун Цин провинциясының инспекторы болды, бұл оған Гуанчжуңдағы Сима Ённың тылына қауіп төндіруге мүмкіндік берді. Ён мен Ли Хан оны тұтқындауға сәлемдесті, бірақ ол олардың ниеттерін біліп, әскерін Ли Ханға қарсы шабуылға жіберді. Ай жағдайды басып қалдыру үшін Ли Ханды Луоянға шақырып алып, Чжунға әскерін таратуға бұйрық берді, бірақ Чжун бас тартты. Соңында Ён Ли Ханға Айды өлтіруді жасырын тапсырды. Хуанфу Шан олардың сөздерін естіп, Айға хабарлады, соның салдарынан ханзада Ли Ханды өлімге кесті.

Луоянды қоршау

Ол өлтіруге талпыныстан кейін Юн әскерін соғысқа дайындады. Сол кезде Сима Ин Чжан Чанның бүліктерін басуға әзірленген еді, бірақ Луоян мен Гуанчжун қалаларындағы жағдайды естіген соң, ол әскерін Юнға қосып, Лу Чжидің кеңесін қайтадан елемеді. 303 жылдың күзінде Юн Цзян Фан бастаған 70 мыңдық әскерін астанаға шабуылдау үшін жіберді. Ин де Лу Цзи басқаруымен 200 мыңдық әскерді астанаға қарсы аттандырды. Император Хуэй өз әскерін Сима Айға Луоянды қорғауға көмектесу үшін жіберді. 303 жылдың 21 қыркүйегінде Ай Хуанфу Шан басқаратын 10 мың сарбазды Чжан Фанға қарсы жіберді, бірақ ол күтпеген шабуылда жеңіліске ұшырады. Чжан Фан бір сәтте қала қабырғасын бұзып, кері шегінгенге дейін жаппай тонау жасады. Осы уақытта император Хуэй 22 қазан күні Гушиде (緱氏; қазіргі Хэнань провинциясының Яньши ауданы) Иннің әскерін жеңгенге дейін үнемі қозғалып, базасын ауыстырып отырды. Бірақ Ши Чао Гушидегі оның орнына қауіп келтіргенде, ол бірнеше күннен кейін сарайға оралды. 2 қарашада Айдың әскері Луоянның сыртында Иннің әскерін тағы да жеңді. Келесі күні Ай өзімен бірге император Хуэйді алып келіп, қала қақпаларында Лу Цзидің әскерімен бетпе-бет кездесті. Айдың офицерлері екі ұшты найзамен қаруланған бірнеше мың атты әскерін Лу Цзидің күштеріне шабуылдатып, оларды ауыр жеңіліске ұшыратты. Көптеген офицерлер қаза тапты, ал оның жағындағы өлгендер үйіліп, өзенді бітеді деп хабарланды. Лу Цзи қашып құтыла алды, бірақ Иннің бұйрығымен тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Менг Цзю (孟玖) оның орнына әскери операциялардың басшысы болып тағайындалды. Ай батысқа қарай Чжан Фанға қарсы жорыққа шықты. Императордың қатысуы Чжан Фанның әскерінде үрей тудырды, сондықтан ол ауыр жеңіліске ұшырады және 5000 сарбазын жоғалтты. Чжан Фан өзінің қолбасшыларының шегіну туралы кеңесін қабылдамай, түнде жасырын қамалдар салды. Ай Чжан Фанның жеңілгенін ойлады, бірақ қамалдар аяқталғанын түсінгеннен кейін, оларға сәтсіз шабуыл жасады. Айдың шенеуніктері екеуі де туыс болғандықтан, Инмен келісімге келуге тырысты. Бірақ Ин патшалықты екеуге бөлісу туралы ұсыныстан бас тартты. Ай Инге оны көндіру үшін хат жазды, бірақ Ин тек қана Ай Хуанфу Шанды өлім жазасына кескен жағдайда ғана оны қабылдайтынын айтты, бірақ Ай бұған келіспеді. Чжан Фан Цянцзин бөгетін (千金堨) бұзып, Луоянның сумен жабдықталуын тоқтатты. Жауабында Ай Юн провинциясының инспекторы Лю Ченді Юнның жағынан шығып, Чанъанға шабуыл жасауға көндірді. Ол сондай-ақ Хуанфу Шанды императордың бұйрығымен Хуанфу Чжунға шабуыл жасаған генералдарды таратуға жіберді, осылайша оған Луоянға күшейткіштер жіберуге мүмкіндік берді. Бірақ жол бойы Хуанфу Шан тұтқындалып, өлтірілді. Ай Луоянды 304 жылдың наурызына дейін қорғады, осы уақытқа дейін Чжан Фан Луоянды басып алу үмітін жоғалтып, кері шегінуді жоспарлады. Осыған қарамастан, Құрылыс министрі Сима Юэй Айдің ұзақ мерзімде табысқа жете алмайтынынан қорқып, оның үмітін жоғалтты. 17 наурызда ол және бір топ шенеуніктер Айды ұрлап, үй қамауына алды. Келесі күні олар қақпаларды ашып, жау әскеріне берілді. Бірақ қарсылас әскердің қаншалықты азайғанын көрген астана әскерлері берілуіне өкініп, Айды азат ету үшін жасырын жоспар құрды. Ай қашып кетсе, оның салдарынан қорқып, Юэй Айды Чжан Фанға жіберді, ол Айды өртеді. Ай жеңілгенімен, Юн Лю Ченнің қатеріне тап болды, ал Хуанфу Чжун өзінің Чиченг қаласында (冀城; қазіргі Ганьсу провинциясының Гангу ауданы) қарсылық көрсетуді жалғастырды. Юн Чжан Фанды Чанъанға бара жатқанда өзіне бағынышты әскерді жеңген Лю Ченмен күресуге шақырды. Қайтып келе жатқанда Чжан Фан Луояннан 10 мыңнан астам құл әйелді тұтқынға алып, оларды өз әскеріне тамақ ретінде кесіп жіберді. Лю Чен Юнға қатарынан жеңіліс сыйлады, және оның 5000 сарбазы Чанъанға кіре алды. Бірақ ол өзінің табысын пайдалануға асықпады, және Чанъандағы сарбаздар ақырында өлтірілді, ал Чжан Фан оларды жеңіп, тұтқындауға уақытында келді.

Тақ мұрагері

Сима Ай қайтыс болғаннан кейін Сима Инг өзін премьер-министр етіп тағайындады және Сима Юеді Мемлекеттік хатшылық президенті етіп қойды. Жаңа лауазымына қарамастан, Инг император Хуэйді Луоян қаласында қалдырды, Ши Чао басқаруында 50 000 сарбазды қалдырып, өзі Йедегі өзінің базасына қайтты. 304 жылдың 30 сәуірінде ол император ханшайымы Ян Сяньронгты түрмеге қамап, өзінің жүйесі Сима Танды мұрагер ханзада лауазымынан шеттетуге бұйрық берді. 1 мамырда Инг мұрагер ханзада болып жарияланды, ал оның билігі Хан әулетінің соңындағы Цао Цаоның билігімен теңестірілді. Сима Ён да Ұлы губернатор және Ұлы қолбасшы болып тағайындалды. Мұрагер ханзада ретінде Инг өзінің іс-әрекеттерінде одан да бетер намысты және ысырапшыл болып, жақын туыстарды жоғары қоюға бейімділік танытты, бұл оның қолдаушыларының құрметін жоғалтты.

Даньин шайқасы

304 жылы 17 тамызда Сима Юэ Луоян қаласында көтеріліс ұйымдастырып, Ян Сяньронг пен Сима Танды бұрынғы лауазымдарына қайтарды, ал Ши Чао және оның жақтастары Е қаласына қашып кетті. Ол Аньян қаласында 100 мыңнан астам әскер жинап, император Хуэйді алып, Ин астанасына жорық жасады. Жолда Юеге Йедегі әскерлер шашырап кеткені туралы жаңылыс хабар жетті, сондықтан ол жауға қарсы тиісті қорғаныс шараларын қабылдамады. 9 қыркүйекте Ши Чао Юемен шайқасып, Данъин шайқасында оны ауыр жеңіліске ұшыратты. Император шайқаста жараланып, Ши Чаоның қолына түсті. Юэ Сяпиге, содан кейін Донхай билігіне қашты, ал Юэдің одақтастары Сима Танмен бірге Луоянға қайтып келді.

Е-е-е-е-е-е

Юэ жеңілгеннен кейін Инь Ю провинциясының инспекторы Ван Цзюньді жоюды жоспарлады, ол императрица Цзяның бұрынғы жақтасы болған және Сима Лунға қарсы коалицияға қосылудан бас тартқан еді. Инь оны өлтіру үшін генерал жіберді, бірақ құйрық ашылғанда Ван Цзюнь көтеріліс жасап, Сима Юэдің бауыры, Бинг провинциясының инспекторы Сима Тенгпен одақтасты. Ван Цзюнь әскерінің құрамында көптеген Сяньбей және Ухуан сарбаздары болды, себебі оның көрші тайпалармен, әсіресе Дуань Сяньбеймен байланыстары жақсы болған. Оған жауап ретінде Инь оған қарсы генералдарды жіберді. Юн Чжан Фанды Сима Инге көмектесуге жіберді, бірақ император Хуэй Йеде екенін білген соң, Чжан Фанға Луоянды басып алуға бұйырды. Сима Тан әлі де астананы ұстап тұрды, бірақ нақты билік оның генералы Шангуан Сиде (上官巳) тиесілі болды. Чжан Фан Шангуан Симен шайқасып, оны ауыр жеңіліске ұшыратып, қалаға қайтаруға мәжбүр етті. Бір түні Тан әскерін бастап Шангуан Сиге шабуыл жасап, оны Луояннан қуды. Содан кейін ол Чжан Фанды Луоянға қабылдады, бірақ Чжан Фан оны және Ян Сяньронгты тез арада орнынан түсірді. Иньде синьхуадан шыққан Лю Юань деген генерал болды, ол Бинг провинциясының Сюньну халқын Ван Цзюнь күштеріне қарсы тұру үшін біріктіру туралы ұсыныс жасады. Алайда, оған Бингке оралуға рұқсат бергеннен кейін Лю Юань өзін «Хан патшасы» деп жариялап, Хан әулетінің заңды мұрагері ретінде императорлық таққа талапкер болды. Кейінгі Цао Вэй немесе ерте Цзинь дәуірінде Оңтүстік Сюньну тайпалары некелік одақ (хэцинь) арқылы Хан әулетімен туыс екенін мәлімдеді, онда Хан әулетінің көптеген ханшайымдары Сюньнудың көптеген шаньюйлеріне (Сюньну билеушілері) үйленді және осылайша өздерінің тегін Лю деп өзгертті, бұл Хан императорлық тегімен бірдей еді. Оңтүстік Сюньну халқының саны 20 мыңнан аз болғандықтан, Лю Юань оларды өзіне қосылып, ата-бабаларының мұрасын қайтаруға көндірді. Көп ұзамай оның әскері 50 мыңнан асты. Ван Цзюнь мен Сима Тенг Йеге жол тартқанда бірнеше жеңіске жетті. Олар қала сыртына келгенде, Йе халқы қорқып, қашуға басталды. Лу Чжи Иньге қалған 15 мың қарулы әскерін Цзинь императоры Хуэйді Луоянға эскорттап әкелуге шақырды, бірақ олар кеткен күні таңертең әскерлер дезертирлік жасады. Аттар мен жүк тасушылар болмағандықтан, Инь мен император Хуэй бұзаулар тарқан арбалармен қашуға мәжбүр болды. Ван Цзюнь әскері Йеге кіріп, қаланы тонады. Оның Сяньбей әскерлері кең ауқымда тонау жасап, қаладан көптеген әйелдерді ұрлап әкетті. Қытайдың оңтүстік-батысында Ли Тэдің ұлы Ли Сюнь 304 жылы Чэн Ханның Ба Ди мемлекетін құрды. Чанцзянның оңтүстігінде, оның көтерілісі бірнеше провинцияларға тарағанмен, Цзинь күштері Чжан Чанды жеңіп, тұтқынға ала алды.

Луоян қаласында тұтқындық

Инь партиясы Луоянға жетуге үлкерді, бірақ азаған әскерімен Чжан Фан оны басып алып, Хуэй императорын ұстады. Чжан Фан қысқа мерзімге мемлекеттік істерді басқарды. Ол Луоян қаласында тағы бірнеше ай қалды, бірақ әскерлері көңілсіздікке толып, императорды Чанъанға көшіруді ұсынды. 304 жылдың 14 желтоқсанында Чжан Фан Хуэй императорын Сима Аймен соғыс кезінде салған қамалдарда ұстап тұрды. Император кеткен соң, Чжан Фанның әскері астанадағы сарайларды тонады. Ол оларды өртеп жіберуді де жоспарлаған, бірақ Лу Чжи оны бұған көндірмейді. Үш күннен кейін Чжан Фан Хуэй императорын, Ин мен басқаларын Чанъанға әкелді. Юн императорды құрметпен қарсы алып, оны өзінің қамқорлығына алды. 305 жылдың 4 ақпанында Юн Иннің тәжді ханзадалық лауазымынан шеттету туралы жарлық шығарды және осы лауазымды Ючжан ханзадасы Сима Чиге тапсырды.

Бас қолбасшы

Кейін Сима Ён Сима Юэді Ұлы ұстаз етіп тағайындап, екі жақтың арасындағы қақтығысты шешуге үміттенді. Ён Юэдің бауырлары Сима Луэ мен Сима Моға Луоян және Цзи провинцияларында әскери басшылықты берді. Юэ лауазымын қабылдаудан бас тартты, бірақ екі тарап уақытша келісімге келгендей болды. Ван Джун Йеден кеткен соң, Юэ Моны қаланы күзетуге жіберді, ал Луэ Цин провинциясының қолбасшысы лауазымында қалды. Империяның көптеген аймақтары соғыстар мен бүліктерден қирағандарын көріп, Ён бейбітшілік орнатуға шақыратын жарлық шығарды. Тағы бір жарлықта ол өзін империялық әскердің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Император Хуэй қазір Чанъаньда болса да, ықпалды министрлер Сун Фан, Лю Тун және Чжоу Фу Луоянда жеке сот жүргізу үшін қалды. Осылайша, империяны екі сот басқарды: Чанъань «Батыс сот» (西臺) деп, ал Луоян «Шығыс сот» (東臺) деп аталды. Шығыс сот Ян Сяньронгты император ретінде қайта орнатты, бірақ келесі жылы оны Чжан Фан тақтан түсірді. 303 жылдан бастап Хуанфу Чжун Сима Ай өлімге кесілгеннен кейін де Сима Ёнға қарсы тұрды. Осы кезде ол ұлы Хуанфу Чанды Сима Юэмен кездесуге және күш сұрауға жіберді. Юэ оның өтінішін қабылдамады, өйткені ол Ёнмен ғана келісімге келген еді. Сондықтан Чан Юэден жасалма жарлық алып, Луоянға Ёнға қарсы науқан ұйымдастыруға тырысты. Ян Сяньронгты императорлық таққа қайта отырғызғаннан кейін, ол Луоян шенеуніктеріне Чжан Фанға шабуыл жасап, императорды ескі астанаға қайтаруға бұйрық бергенін мәлімдеді. Олар бастапқыда қатысуға дайын болды, бірақ жарлықтың жалған екенін білген соң Чанды өлтірді. Біраз уақыттан соң, Цычэн халқы Хуанфу Чжунды тапсыру алдында өлтірді, ал Ян Сяньронг тағы да тақтан түсірілді.

Шығыс әскерінің коалициясы

305 жылдың күзінде Сима Юэ Лоянның шығысындағы аймақтарға Юнға қарсы жорыққа шақыру жариялады. Ол Чжан Фанның император Хуйді Чанъанға күштеп көшіргенін және оны Луоянға қайтаруды көздегенін мәлімдеді. Оның бауырлары мен Ван Цзюнь және Сима Сяо сияқты бірнеше көрнекті әкімдер оған қосылды, бұл Юнның хал-ахуалын қатты ойсыратты. Юэ императордың келісімінсіз одақтастарына жаңа лауазымдар тағайындауды бастады, бірақ Ю провинциясының инспекторы Лю Цзяо мен Ян провинциясының инспекторы Сима Маоды ауыстыруға тырысқанда, олар Юэнің билігін асыра пайдаланғанын айтып, Лю Цзяомен бірге Юэге қарсы шықты. Хэбэй аймағында Сима Ин әлі де құрметті тұлға саналғандықтан, халық Юнның оны биліктен шеттету шешіміне наразылық білдірді. Иннің қолбасшысы, Гунши Фан, олардың наразылығын пайдаланып, көтеріліс ұйымдастырды. Оған қосылғандардың арасында қойшы Джи Санг және бұрынғы цзе құлы Ши Ле болды. Көтерілісті басу үшін Юн Сима Ин мен Лу Чжиді 1000 әскермен Йеге жіберді. Лю Цзяо өз әскерін Юэнің батысқа жылжуына кедергі келтіру үшін Сяо округіне жіберді. 20 қарашада Юн Чжан Фанды 100 000 әскердің қолбасшысы етіп тағайындады және оны Лю Цзяоға көмекке жіберді. Біраз уақыттан кейін Лю Цзяо Сима Сяодан Сючанды басып алып, оны Джи провинциясына қашуға мәжбүр етті. Бастапқы сәтсіздіктерге байланысты Юэнің генералы Чэнь Мин шығысқа барып, қосымша әскер жинауға рұқсат алды. Алайда, ол жерге келгеннен кейін Чэнь Мин көтеріліс жасап, Цзяннань аймағын бақылауына алды. Луоян қаласында тағы бір көтеріліс болды, нәтижесінде Ян Сяньроң императрица ретінде қайта орнатылды, бірақ ол тез жеңіліске ұшырап, тағы да тақтан түсірілді. Оның саяси құрал ретінде пайдаланылып жатқанын сезінген Юн, императордан шығыс сарайына оны өлім жазасына кесу туралы бұйрық беруді сұрады. Алайда, Лю Тун және Луояндағы басқалары оған қарсы болды, және Лю Тунды ұстай алмағаннан кейін ол шешімінен бас тартты. Джи провинциясында Сима Сяо Ван Цзюньден Сианьбей және Ухуан атты әскерлерінің элиталық бөлімдерін алды. Олардың көмегімен Сяо және оның генералы Лю Кун Юн мен Лю Цзяоның әскерлеріне қарсы сәтті қарсы шабуыл жасады. Сяоның әскері Сима Маоны Линцюде (廩丘, қазіргі Пуян, Хэнань) талқандап, оны Дунпинге қашуға мәжбүр етті. Содан кейін олар Лю Цзяоға қарсы үлкен жеңіске жетіп, оның әскерін күйретіп жіберді. 306 жылдың басында әкімші Лю Боген (劉柏根) өзін Цзянь герцогы деп жариялап, қысқа мерзімге Цин провинциясын басып алды. Ол тез жеңіліске ұшырады, бірақ оның ізбасарларының бірі Ван Ми Чжангуан тауына (長廣山; қазіргі Пингду, Шандонг) қашып, қарақшы болып, көптеген ізбасарларды жинады. Лю Цзяо жеңілгеннен кейін Юн Юэмен бейбіт келісімге келуге тырысты, бірақ Чжан Фан оған күресуді жалғастыруды кеңес берді. Жауап ретінде Юн Чжан Фанды өлімге кесіп, оның басын Юэге бейбіт ұсыныс ретінде жіберді. Юэ бұған мән бермей, баспен Юнның басқа да генералдарын бағынуға көндірді. Содан кейін ол генералдарын Ван Цзюньнің Сианьбей әскерлерімен бірге Чанъанға жіберді. Оларды тоқтатуға күші жетпеген Юн Тайбай тауына жалғыз қашып кетті, ал Сианьбей сарбаздары қаланы тонап, шамамен 20 000 адамды өлтірді. 306 жылдың 11 маусымында император Хуэй Луоянға қайтарылып, 28 маусымда келді. Юн көп ұзамай қайтып оралып, Чанъанды қайта басып алды, бірақ сол кезде қала оның бақылауындағы жалғыз бекініс болып қалды.

Император Хуэйдің өлімі

Сима Юэ – император сарайының билігін қолға алған, соңғы «Сегіз ханзада» болды. Император Хуэйді қабылдағаннан кейін Юэ, жазу шеберлерінің ісі жөніндегі бас ұстаз және іс басқарушы болып тағайындалды. 307 жылдың 8 қаңтарында император Хуэй уланған нан жеп қайтыс болды. Оның өліміне Юэ қатысы бар-жоғы әлі белгісіз. Император Хуэйден кейін оның інісі Сима Чи таққа отырды, кейін ол Хуай императоры ретінде танылды. Хуай императоры – зиялы адам ретінде есептелді, Хуэй императорына қарағанда, ол мемлекеттік істерді шешуде көбірек ықпалға ие және белсенді болды. Юэ, Хуайдың таққа отыруын қолдады, оның орнын бала Сима Танмен алмастыру туралы ұсыныстарды қабылдамады, тіпті Танды өлімге кесуге дейін барды. Дегенмен, Юэ жаңа императордың қабілеттеріне күдікпен қарады және соңғы жылдары алдыңғыларының құлауына себеп болған түрлі төңкерістер мен азамат соғыстарының салдарынан өзінің орнына сенімсіздікпен қарады. Хуай таққа отырғаннан кейін Юэ көп ұзамай астананы тастап кетіп, 308 жылдың 5 ақпанында премьер-министр болды.

Сима Иннің өлімі

Бұрын Сима Инге Гонши Фанның бүлікшілерін басу үшін Е қаласына гарнизонмен жіберу бұйрығы берілген еді. Бірақ, ол Юэ әскерлерінің кедергісінен Луоянға өте алмай, Чанъанға қайтуға шешім қабылдады. Юэнь жеңілгеннен кейін, Юэ Сима Инге қамауға алу жарлығын шығарды. Сима Ин мен Лу Чжи оңтүстікке қашып кетуге тырысты, бірақ тоқтатылды. Олар Гонши Фанға қосылуды жоспарлады, алайда Сима Сяо принсті Е қаласында ұстап алды. Шамамен 306 жылдың қараша не желтоқсан айларында Сима Сяо табиғи себептерден қайтыс болды. Сяоның кеңесшісі Лю Ю оның өлімінің Йе халқын Сима Иннің басшылығымен көтеріліске итермелейтінінен қорқады. Сондықтан ол Сима Инды өлімге кесу туралы жалған жарлық жасап, оны түнгі уақытта өлтірді. Лу Чжи Сима Инды жерлеп, Сима Юеге кеңесші болып кірді. Гонши Фан да Юэдің генералы Гоу Сиден жеңіліп қайтыс болды, бірақ оның қол астындағылары Цзи Санг пен Ши Ле қашып құтылды.

Сима Ён қайтыс болды

Сима Ён 306 жылдың желтоқсанына немесе 307 жылдың қаңтарына дейін Чанъань қаласында бекініп тұрды. Осы шамада Юэ бітімдік іздеп, Сима Ёнға Халықты Басқару Министрі лауазымын беру туралы жарлық шығарды. Ён Юэдің ниетінің шынайы екеніне сеніп, Чанъаньден Луоянға аттанды. Бірақ жол жүрісінде оны Синьаньда Сима Моның әскербасы тоқтап, көлігінде тұншықтырып өлтірді.

Салдары

Сима Юэдің жеңісі ұзаққа созылмады, себебі ол империяның түкпір-түкпірінде болып жатқан көтерілістермен күресуге мәжбүр болды. Чэнь Мин Цзяннанның ақсүйек руларымен құлатылып, олар аймақты Джиннің қолына тез қайтарды. 307 жылы Цзи Санг пен Ши Ле Йе қаласын шапты, ал Ван Ми Солтүстік Қытай жазығында қиындықтар тудырып, 308 жылы Сючан қаласын басып алып, Луоянды қоршауға алды. Юэ соңынан олардың көтерілісін басып, бірақ Ши Ле мен Ван Ми қалған күштерін Лю Юаньның Хан мемлекетіне қосылды. Бірлесіп, олар Сары өзеннің солтүстігіндегі көптеген жерлерді жаулап алды. Сычуаньда Джин әскерлері Ли Сюньнің Чэн мемлекетін жоюға үлкермеді. 309 жылы Сима Юэ Луоянға оралды, сол кезде ол билікті нығайту үшін шаралар қабылдады. Ол 3000 қарулы әскерді Джин императоры Хуайдың жақын сарайлықтарын тұтқындау және өлім жазасын орындау үшін жіберді. Содан кейін ол бұрынғы төңкерістерге қатысқан сарай күзетшілерін қызметтен босатып, олардың орнына өз иелігінен келген әскерлерді тағайындады. Осы кезде Луоянға қатысты ашаршылық келді және Хан екі рет шабуыл жасады. Луоянның тым осал екенін санаған Юэ, император Хуайдың қарсылығына қарамастан, 40 000 әскермен Сиан округіне (項縣; қазіргі Шэньцю округі, Хэнань) жорыққа шықты, Ханға қарсы күресу үшін лагерь құрды. Император да Юэ таңдаған адал адамдарының бақылауында астанада қалды. Бұл шешім олардың қарым-қатынасындағы бұрылыс болды, Хуай Юэні тақтан түсіруді жоспарлай бастады. Ол Юэнің оң қолы Гу Симен байланысқа түсті, ол да ханзадамен келіспеген еді, бірақ олардың жоспарлары ашыққа шықты. Юэ Гу Сиге шабуыл жасағысы келді, бірақ стрестен қатты шаршап, ауырып, 311 жылдың 23 сәуірінде қайтыс болды. 100 000 әскерден тұратын император әскері не істеу керектігін білмей қалды. Олар Юэнің уәзірі Ван Янды уақытша басшы етіп тағайындап, ханзаданың жерлеуін оның иелігінде өткізуге келісті. Бірақ жерлеу процессиясын Ши Ле ұстап алып, Нинпин шайқасында жеңіліске ұшыратты. Император әскері талқандалды, шенеуніктер мен сарбаздардың денелері бір-біріне үйіліп қалды, ешкім қашып құтыла алмады. Солтүстіктегі Джин әскерлерінің жойылуымен, Хан әскерлері нашар қорғалған және ашаршылыққа ұшыраған Луоянға шабуыл жасап, қаланы тонады және 311 жылдың 13 шілдесінде император Хуайды тұтқынға алды. Гу Си де Мэнчэн округінде Ши Леден жеңіліп, тұтқынға алынды. Бұл оқиға "Йончжа апаты" деп танылды. Батыс Джин әулеті тағы бес жыл өмір сүрді, Хуай тұтқынға алынғаннан кейін Чанъаньда Джин императоры Мин (Хуайдың сіңлісінің ұлы) басқарған императорлық билікті қайта орнату жоспары іске асырылды. Бірақ ол да 316 жылдың соңында құлап, Сима руы оңтүстік Қытайдағы Цзянькангте Шығыс Джин әулетін қайта құрды. Сегіз ханның соғысында жеңіске жеткеннен кейін төрт жыл өткен соң, Сима Юэ көтерілістер мен сарай саясатының салдарынан қайтыс болды. Оның қайтысынан бес жыл өткен соң, Чанъань мен Луоянның астаналары жоғалып, Солтүстік Қытайдың көп бөлігі "Он алты патшалық" деп аталатын көптеген қысқа мерзімді мемлекеттердің билігіне көшті.