Кіріспе

Бүтін сандардың қалдықпен бөлінуі
Бүтін сандардың бөлінуі

Арифметикада Евклидтік бөлу – немесе қалдықпен бөлу – бір бүтін санды (бөлшектің) екіншісіне (бөлгішке) бөлу процесі болып табылады, оның нәтижесінде бүтін санның бөліндісі және бөлгіштің абсолюттік мәнінен кіші табиғи санның қалдығы шығады. Негізгі қасиет – бөлінді мен қалдық белгілі бір шарттарда болады және бірегей болады. Осы бірегейлігінің арқасында Евклидтік бөлу көбінесе есептеудің нақты әдісіне сілтеме жасамай және бөлінді мен қалдықты нақты есептемей қарастырылады. Есептеу әдістері бүтін санды бөлу алгоритмдері деп аталады, олардың ең танымал әдісі – бағанмен бөлу. Евклидтік бөлу және оны есептеу алгоритмдері бүтін сандарға қатысты көптеген мәселелер үшін маңызды, мысалы, екі бүтін санның ең үлкен ортақ бөлгішін табу үшін Евклидтік алгоритмі және модульдік арифметика, онда тек қалдықтар қарастырылады. Тек қалдықты есептеуден тұратын операция модульдік операция деп аталады және математика мен компьютерлік ғылымда жиі қолданылады.

Тарих

"Евклидтік бөлу" Евклидтің есімімен аталғанымен, оның бар болу және бірегейлік теоремасын білмегендігі сезіледі, ал ол білген жалғыз есептеу әдісі – қайталап шығару арқылы бөлу еді. 13 ғасырда Фибоначчи Еуропаға енгізген индус-араб сандар жүйесі ашылғанға дейін бөлу өте қиын болды, және оны тек ең білікті математиктер ғана орындай алатын. Қазіргі кезде көптеген бөлу алгоритмдері, соның ішінде ұзын бөлу, осы жазу тәсіліне немесе оның екілік сандар сияқты түрлеріне негізделген. Бірақ Ньютон-Рафсон бөлінісі – ерекше жағдай, ол кез келген сандар жүйесіне тәуелсіз. "Евклидтік бөлу" термині 20 ғасырда "Евклидтік сақиналардың бөлінуі" деген ұғымды қысқарту үшін пайда болды. Математиктер осы бөлуді сандарды бөлудің басқа түрлерінен ажырату мақсатында оны жылдам қабылдады.

Интуитивті мысал

Бір пирогтың 9 кесегі бар, оларды 4 адамға тең бөліп беруге болады. Евклидтік бөлуді пайдаланып, 9-ды 4-ке бөлгенде 2 бүтін, қалдығы 1 болады. Яғни, әр адам 2 кесектен пирог алады, ал 1 кесек қалады. Бұл көбейту арқылы, бөлудің кері амалымен растауға болады: егер 4 адамның әрқайсысы 2 кесек алса, онда барлығы 4 × 2 = 8 кесек берілген болады. Қалған 1 кесекті қоссақ, нәтижесі 9 кесекке тең болады. Қорыта айтқанда: 9 = 4 × 2 + 1. Жалпы, егер кесектер санымен белгіленсе, ал адамдар санымен белгіленсе, онда пирогты адамдар арасында тең бөліп беруге болады, мұнда әр адам кесек алады (бөлінді), ал қалған кесектер саны (қалдық) болады. Осы жағдайда теңдеуі орындалады. Егер 9 кесек 4 емес, 3 адамға бөлінсе, онда әрқайсысы 3 кесек алады және ешқандай кесек қалмайды, яғни қалдық 0-ге тең болады, соның салдарынан 3 саны 9-ды қалдықсыз бөледі, немесе 3 саны 9-ға бөлінеді деуге болады. Евклидтік бөлуді теріс бөлшектің (немесе теріс бөлгіштің) жағдайында да сол формуланы қолдану арқылы кеңейтуге болады; мысалы, −9 = 4 × (−3) + 3, яғни −9-ды 4-ке бөлгенде −3 бүтін, қалдығы 3 болады.

Мысалдар

Егер a = 7 және b = 3 болса, онда q = 2 және r = 1, себебі 7 = 3 × 2 + 1. Егер a = 7 және b = −3 болса, онда q = −2 және r = 1, себебі 7 = −3 × (−2) + 1. Егер a = −7 және b = 3 болса, онда q = −3 және r = 2, себебі −7 = 3 × (−3) + 2. Егер a = −7 және b = −3 болса, онда q = 3 және r = 2, себебі −7 = −3 × 3 + 2.

Дәлел

Бөлу теоремасының келесі дәлелі теріс емес бүтін сандардың кеміту тізбегінің әрдайым тоқтауына негізделген. Ол екі бөлікке бөлінеді: бірі – бар екенін көрсету үшін, екіншісі – бірегейлігін көрсету үшін. Басқа дәлелдемелер жақсы реттелгендік принципін (яғни, теріс емес бүтін сандардың бос емес кез келген жиынында ең кішкентай элемент болады деген тұжырым) қолданып, ойды жеңілдетуге тырысады, бірақ бөлуді шешуге тікелей алгоритм ұсынбау кемшілігіне ие (толығырақ ақпарат алу үшін қараңыз).