Кіріспе

Ломе – Тогоның астанасы, бас порты және ең ірі қаласы. Қаланың тұрғындары 837 437 адамды құрайды, ал 2022 жылғы халық санауы бойынша агломерациялық аймақта 2 188 376 тұрақты тұрғын бар. Гвинея шығанағында, елдің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Ломе, батыс шекарасы Гананың Вольта аймағының шығыс жиегімен өтеді. Қала – елдің әкімшілік және өнеркәсіптік орталығы, мұнда мұнай өңдеу зауыты бар. Бұл елдің басты порты, одан кофе, какао, копра және пальма ядросы экспортталады. Қала шекарасы Ганамен шекараға дейін созылады, ол қала орталығынан батысқа қарай бірнеше жүз метр қашықтықта, Гананың Афлао қаласы мен қала орналасқан Оңтүстік Кету ауданына дейін жетеді, онда 2010 жылы 160 756 адам тұрды. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Ломе орталығы болып табылатын трансшекаралық агломерацияда шамамен 2 миллион адам тұрады.

Этимология

"Ломе" атауы Ало(ти)ме немесе (қысқасы) Аломеден келген. Эве тілінде бұл сөз тікелей "ало ағаштарының арасында" немесе "ало ағаштары ішінде" деген мағынаны білдіреді, яғни қарапайым ғана ало орманын көрсету үшін қолданылған.

Тарих

Қала Эве тайпасымен құрылған, ал 19 ғасырда неміс, британдық және африкалық саудагерлер тарапынан кеңейтіліп, 1897 жылы Тоголандтың астанасы болды. 19 ғасырдың соңында Ұлыбританияның импортталған тауарларға (әсіресе алкоголь мен темекіге) салған кедендік баждары өте ауыр болды. Ұлыбританияның Алтын жағалауындағы Афлао мен Кета аралығындағы аймақтағы, негізінен теңіз Эве немесе Анло саудагерлері британдық кеден қызметкерлерінен қашып, жүк түсіруге балама орын іздеді, сондықтан жақын орналасқан Ломэнің жағалауын таңдады. Кедендік баждардан қашу және салықтан жалтартудың осы коммерциялық жағдайы 1880 жылдар шамасында Ломэнің кеңеюіне ықпал етті. Тыныш және сирек қоныстанған Ломэ жағалауы тез арада халыққа толып кетті. Эве тайпасына көп ұзамай еуропалық, британдық және әсіресе неміс компаниялары, сондай-ақ ішкі аймақтардан келген көшпелі саудагерлер, мысалы, кола жолдарынан келген Хауса керуендері қосылды. Көптеген адамдар Ломэ ұсынып тұрған жаңа экономикалық орталыққа тартылды. Қаланың қарқынды өсуі күшейді, және Ломэ жақсы бизнес жасалатын орын ретінде тез танылды.

Колониялық кезең

Бұл көрші Алтын жағалаудағы (қазіргі Гана) британдықтардың қауіп-қатері болды, бұл Ломе олардың колониясы үшін туындаған бәсекелестікті тоқтатты, содан кейін Германиядан қорғаныс сұрауы туды. 1884 жылғы 5 шілдеде Гюстав Нахтигал мен король Фр. Ломе арасында қол қойылған Тоговилль шарты арқылы Тоголанд Германияның отарлық империясының құқықтық бірлігі ретінде құрылды. Ломе импорт орталығы ретінде еркін дамып, сол кездегі басты ену осі Волта аңғары болған Солтүстікке негізгі қақпаға айналды; оған қол жеткізу үшін 1892 жылдан бастап елдегі алғашқы нақты жол – Ломе-Кпалиме жолының құрылысы басталды. Осы маңызды экономикалық рөл Германия әкімшілігін аумақтың астанасын 2000-нан астам тұрғыны бар қалаға көшіруге итермеледі. 1904 жылдан бастап Ломе Тогоның жалғыз теңіз байланыс нүктесі болған порттан пайдаланды, бұл оның бәсекелесі Анегоны құртты, ол сол кезге дейін әлдеқайда маңызды болған. Осы дамудан теміржол желісі пайда болды: 1905 жылы Анегоға, 1907 жылы Кпалимеге және 1909 жылы Атакпамеге дейін. «Пайдалы Того» енді Ломе төңірегіндегі қысыңқы құрылым ретінде ұйымдастырылды, оның Того қалалық желісінде басымдығы толық бекітілді және өсуі қамтамасыз етілді. 1914 жылы қалада 8000 адам тұрды. Бірақ немістердің 1890 жылы пошта кеңсесі, 1894 жылы телефон, 1904 жылы собор, 1906 жылы банк және 1913 жылы континентаралық телеграф сияқты инфрақұрылымы баршаға пайдалы болса, дискриминациялық патенттер мен лицензиялар жүйесі африкалық саудагерлерді ең табысты қызметтен – саудадан немесе импорт-экспорт қызметінен біртіндеп ығыстырды. Бай Октавиано Олимпиодан басқа, оның ірі шаруа қожалығы, қаладағы алғашқы, мал шаруашылығы, кірпіш зауыты және құрылыс компаниясы болған, көптеген тоголық саудагерлер шетелдік фирмалардың қызметіне басқа қалаларда олардың агенттіктерінің басқарушылары ретінде немесе ішкі аймақта ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алушылар ретінде көбірек дербестікке ие болуға мәжбүр болды. Ал кішілері ірі зауыттарда (шетелдегі сауда компаниясы кеңселерінің бас кеңсесі) кеңсе қызметкерлері ретінде көптеп жұмысқа орналасты. Африканың басқа аймақтарындағы фирмалар Тогоға қызғанышпен қарады, онда білікті жұмыс күші мол, ал басқа жерлерде барлық лауазымдарды шетелдіктерге сеніп тапсыру қажет болды, бұл жұмыс беруші үшін әлдеқайда қымбат еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс қаланы толығымен аман қалдырды, бірақ 1916 жылы ол неміс компанияларының шығарылуына әкелді, оларды біртіндеп британдық және француз фирмалары алмастырды. Көптеген тоголық саудагерлер Ломеге оралды. Олардың гүлденген бизнесі, кең кокос плантациялары, жер мүліктік иелігі оларды жаңа француз отаршылдық билігімен есептесуге тиіс буржуазияға айналдырды, бұл 1922 жылы құрылған (1925 жылдан бастап сайланатын) атақтылар кеңесінің мағынасын білдірді, бұл Ломеге француз тілді Африкадағы ерекше саяси өмірді сыйлады. Африка астанасының жергілікті буржуазиямен (француздардан шыққан) ерекшелігі, Ломедегі өте ерекше қала кеңістігінің өндіріс тәжірибесі және оның халықтық архитектурасының ерекшеліктері де ерекше. Француздар немістер қалдырған инфрақұрылымды жаңартты: теміржолдарды жөндеу, жолдарды көбейту, жаңа кемежай салу және т.б. Олар 1926 жылы электрмен қамтамасыз етуді және 1940 жылы ауыз сумен қамтамасыз етуді қосты, бұл олардың алдыңғыларына қол жеткізе алмады. Алайда, олар мектептерде неміс вербист миссионерлері кеткен кезде қалған бос орынды толтыру үшін бірнеше жыл жұмсады. 1945 жылы, профессор қайтыс болған кезде, студенттердің саны 1914 жылғы деңгейге жетті. 1920 жылдары жүйелі түрде төмен салық салу саясаты ұзақ уақыт бойы өркендеуге мүмкіндік берді. 1923 жылдың қаңтар айында Дуавоның екі басшысын тұтқындауға қарсы наразылық акциясы өтті, олардың босатылуына жол берілді. 1930 жылы Ломеде 15000 адам тұрды. Бірақ 1930 жылдардың басындағы дүниежүзілік экономикалық дағдарыс қатал рецессияға әкелді. Көптеген коммерциялық фирмалар жабылып, немесе біріктірілуге мәжбүр болды. Инвестициялар тоқтады, соның ішінде солтүстік теміржолы 1934 жылы Блиттада тоқтатылды. Халықтың қаражаты азайып бара жатқан кезде салықты күрт көтеру жоспары 1933 жылдың қаңтар айында Того тарихындағы маңызды саяси үзіліс болған көтерілістерге әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана, он жылдық экономикалық тоқыраудан кейін, Ломеде өсім қайта жанданды, онда бәрі өмірмен толы болды.

Тәуелсіздік

Қала халқы ХХ ғасырдың екінші жартысында қарқынды өсті. 1950 жылы Тогода 30 000 адам ғана тұрды, ал 1960 жылы, Того тәуелсіздік алған жылы, бұл көрсеткіш 80 000-ға жетті. Он жыл өткен соң, 1970 жылы халық саны 200 мыңға жетті. Екі онжылдық ішінде Ломэ халқы жеті есеге артты. Қалада, жалпы елдегідей, экспорттық тауарлардың жоғары бағасы нарықтың қозғаушы күші болды, ал отарлық әкімшіліктің маңызды инвестициялары ("FIDES" жоспары көптеген жолдар, көпірлер, мектептер, ауруханалар салғаннан кейін) толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз етті. Салыныс қарқынды түрде кеңейді, ескі кокос плантацияларының орнына жаңа құрылыстар бой көтерді, әркім жақын арада өркендеуге үміттенді. 1970-ші жылдардың ортасынан бастап инвестициялар көлемі арта түсті, бірақ олардың барлығы да тиімді бағытталмады. Кішкентай, ашық ел және көрші елдер арасындағы сауда орталығы болған Тогоның ірі өнеркәсіптер үшін қажетті қорғалған нарығы болмады, сондай-ақ, салынып жатқан сәнді қонақүйлер үшін тұрақты туристік әлеуеті де жеткіліксіз болды. Сонымен қатар, теміржол инфрақұрылымының күйреуіне жол берілді, бұл қаланың шеткі аудандарына қызмет көрсетуде маңызды рөл атқарды. Бірақ Африка қалаларының экономикалық белсенділігі тек ірі компаниялар, банктер мен фабрикалардың жиынтығы емес. Бұл халықтың көпшілігінің күнкөрісін қамтамасыз ететін және олардың қарапайым ресурстарына сәйкес қызметтерге қол жеткізудің жалғыз жолы болып табылатын өндіріс, айырбас, қызмет көрсету, жөндеу сияқты көптеген халықтық шаруашылық қызметтерін де қамтиды. Экономистердің статистикалық құралдарымен түсіну қиын болғанымен, бейресми сектор Африка қалаларының тұрғындарының нақты экономикалық өміріне үлкен әсер етеді. Сонымен қатар, жұмыссыздықтың өсуіне байланысты қала маңындағы бау-бақша шаруашылығы дамыды, бұл ауылдан қалаға көшуді және көкөністерге сұраныстың артуын тудырды. Бау-бақша шаруашылығы алдымен солтүстікке қарай кеңейді, бірақ негізінен жағажай аймағында орналасқан (құмның тұздылығы төмен болғандықтан), қорғаныш жолақтары отырғызылды. Қала жер нарығына қатысты түрлі зерттеулер көрсетіп тұрғандай, аудандар салыстырмалы түрде әртүрлі, қаланың әлеуметтік және кеңістіктік бөлінісі жоқ, сәнді виллалар мен қарапайым тұрғын үйлер қатар орналасқан. Бұл ломяндықтардың өз жерлеріне және оларды "үй" деп атайтын жерлеріне деген қатты байланысымен түсіндіріледі. Осының салдарынан жер нарығында белгілі бір тоңу байқалды. Алайда, қала әлеуметтік жағынан бөлінген қала болмаса да, Ломэде тұрмыстық қалдықтарды жинау және қалалық санитарияны жақсарту мәселелері күрделеніп барады, бұл қала мен оның тұрғындары үшін басымдыққа айналды.

Климат

Дагомея сағасындағы орналасуына байланысты, Ломе экваторға жақын болғанына қарамастан, тропикалық саванна климатына (Кёппен климаттық жіктелімі Aw) ие. Того астанасы салыстырмалы түрде құрғақ, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері және жылына орташа есеппен 59 жаңбырлы күн тіркеледі. Осыған қарамастан, қалада жылдың көп бөлігінде Бенгела ағысының солтүстікке қарай созылуынан қатты тұман байқалады және жылына жалпы 2330 сағат күн сәулесі түседі. Бамако немесе Кано сияқты Батыс Африканың салыстырмалы түрде құрғақ қалалары жылына 2900-ден 3000 сағатқа дейін күн сәулесін алады. Жылдық орташа температура шамамен, бірақ температура тұрақты, себебі айлық орташа температура жылдың ең суық айы шілдедегіден бастап, ең ыстық айлары ақпан мен сәуірдегідейін өзгереді.

Ломэ конвенциясы

Ломэ конвенциясы – Еуропалық Одақ (ЕО) пен Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхиты (АКТ) елдерінің 71 елі арасындағы сауда және көмек туралы келісім. Ол алғаш рет 1975 жылғы 28 ақпанда Ломе қаласында қол қойылған. 2018 жылғы сәуірде Францияда Боллоре тобына екі контейнер терминалын беруге байланысты Винсент Боллоре ұсталды және оған айып тағылды. Қала құрылыс материалдарын, оның ішінде неміс HeidelbergCement тобынан цемент шығарады. Дегенмен, 1990 жылдары басталып, бүгінге дейін жалғасып келе жатқан саяси тұрақсыздық елдің туризм саласына елеулі зиян келтірді. 2003 жылы елге 57 539 келуші келді, бұл 2002 жылмен салыстырғанда 1 процентке көп. Туристердің 22 пайызы Франциядан, 10 пайызы Буркина-Фасодан және 9 пайызы Бениннен келген.

Мәдениет

Того ұлттық мұражайы Конгресс сарайында орналасқан. Мұражайда зергерлік бұйымдар, музыкалық аспаптар, қуыршақтар, қыш ыдыстар, қару-жарақ және өнер мен дәстүрді көрсететін көптеген басқа да заттар жинақталған.

Сәулет

Қала орталығы ХХ ғасырдың басына қарай салынған. Немец неоготика стиліндегі Губернаторлар сарайы немесе Қасиетті Жүрек соборы сияқты отаршылдық сәулеттің қалдықтарын көруге болады. Сонымен қатар, Батыс Африка мемлекеттерінің орталық банкінің (BCEAO), Батыс Африка даму банкінің (BOAD), Того сауда және өнеркәсіп банкінің (BTCI), Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының (ECoWAS) бас кеңселері сияқты көптеген заманауи ғимараттар бар, сондай-ақ Hotel de la Paix, Mercure Sarakawa қонақ үйі, Palm Beach қонақ үйі және әйгілі Hotel du 2 Février де бар. Бұл ғимарат модернистік стильде салынған, бетон мен шыны панельдерді үйлестіреді, биіктігі 102 метр, 36 қабаттан тұрады және Тогодағы ең биік ғимарат болып табылады. Жақын жерде үш қабаттан тұратын Үлкен базар орналасқан. Мұнда қызыл бұрыш, лайм, құрғатылған балық, тарақ, саяхат сөмкелері және дәстүрлі емдік шөптер сатылады. Бірінші қабатта әйгілі "Нана Бенцтің" дүкені орналасқан, ол жергілікті, еуропалық және үнділік өндірістегі түрлі-түрлі маталарды сатады. Қаланың батысында теңізге қарап жатқан тұрғын аудан бар, онда Әділет сарайы және әртүрлі елшіліктер мен консулдықтар сияқты ресми ғимараттар орналасқан. Солтүстікке қарай, Тәуелсіздік монументінің жанында Того халқының біріккен партиясының (RPT) бас кеңсесі мен маңызды конгресс орталығы орналасқан. Қала орталығынан алыс, Fr ауданында үлкен базарға қарағанда әлдеқайда мамандандырылған нарық бар – фетиш нарығы. Мұнда фетиштер, гонгон, сұр заттарды табуға болады. Ломе порты Сахель аймағының теңізге шығу мүмкіндігі жоқ елдеріне қызмет көрсетеді, әсіресе Кот-д'Ивуардағы саяси мәселелер Абиджанды Мали және Буркина-Фасо сияқты елдер үшін экономикалық мүмкіндіктерден айырды. Сондықтан Ломе Кот-д'Ивуардағы қиын саяси жағдайды пайдаланып отыр.

Ғибадат орындары

Құдайға сиынатын орындардың ішінде, көбінесе христиан шіркеулері мен ғибадатханалары бар: Ломедегі Рим-католик архиепископиясы (католик шіркеуі), Того евангелистік пресвитериан шіркеуі (Реформацияланған шіркеулердің әлемдік қауымдастығы), Того баптистер конвенциясы (баптистердің әлемдік альянсы), «Тірі Сенім» шіркеуі, «Құтқарылған Христиан» шіркеуі, Құдайдың Ассамблеясы. Мұсылман мешіттері де кездеседі.

Білім

Ломе университеті (бұрын Бенин университеті деп аталған), Ломе Токоинде орналасқан, 1970 жылы құрылған. Қалада орналасқан мектептерге Ломедегі Америка халықаралық мектебі, Ломедегі британ мектебі, Ecole Internationale Arc en Ciel және Ломедегі француз лицейі кіреді.

Жол

Қалалық көлік үшін бірнеше такси бар, бірақ ең көп қолданылатыны мотоцикл таксилері (zémidjans).

Темір жол

1997 жылдан бері теміржол қызметі болмаған қалада 2014 жылдан бері пойыздар қайта іске қосылды, жаңа станция: француздың халықаралық Bolloré компаниясы салған Blueline Togo. 2014 жылдың 26 сәуіріндегі тұңғыш пойыз Ломеден Какавелиге дейін қысқа қашықтықта жүрді. Ломе – Котону желісінің құрылысы, Ломе, Котону, Ниамей, Уагадугу және Абиджан қалаларын байланыстыратын теміржол сақинасы жобасының аясында, 2024 жылға дейін аяқталуы күтілуде.

Ауа

Қалаға Ломе Токоин халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ол қала орталығынан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. ASKY Airlines, Ethiopian Airlines компаниясының еншілес компаниясы, сондай-ақ Ethiopian Airlines әуежайда жұмыс істейді.

Су

Қалада Тогоның жалғыз коммерциялық порты – Ломе порты орналасқан. Ол елдегі сауда және экспорт-импорт операцияларын жүзеге асырады. Бұдан өзге, мұнда жолаушыларға қызмет көрсететін круиздік терминал да бар.