Кіріспе
Ямайка көшелік бандасы үшін жаргондық термин Yardie (немесе Yaadi / Yawdie) – Кариб бассейніндегі және ямайкалық диаспорадағы адамдарды, ямайкалық тегін білдіру үшін жиі қолданылатын термин, бірақ оның нақты мағынасы контекстке қарай өзгереді. Бұл термин ямайкалық жаргонның «үй» немесе «аула» деген мағынасын беретін сөзінен шыққан. Бұл термин, әсіресе, Кингстондағы кедей ямайкалықтар тұратын, екі қабатты, мемлекеттік қаржыландырылатын бетон үйлердің «мемлекеттік аулаларынан» пайда болған болуы мүмкін, алайда «аула» ямайкалық жаргонда жалпы «үй» немесе «аймақ» дегенді де білдіре алады. Ямайкадан тыс жерлерде «yardie» термині көбінесе ямайкалық бандаларға, ұйымдасқан қылмыс топтарына және ямайкалық тегі, ұлты немесе этникалық тобы бойынша бандиттерге қатысты қолданылады. Осы мағынада, бұл термин кейде «posse» немесе «жамайкалық posse» терминімен алмастырылып, ямайкалық текті қылмыс топтарын білдіреді, «posse» термині Солтүстік Америкада жиірек, ал «Yardie» термині Ұлыбританияда жиірек қолданылады. Ямайканың «yardie» бандалары немесе «posse» топтары олардың орналасқан жеріне байланысты саяси жемқорлық, саяси зорлық-зомбылық және Ямайкадағы қастандықтардан бастап, АҚШ, Канада және Ұлыбританиядағы есірткі саудасы мен бандалық зорлық-зомбылыққа дейін әртүрлі қылмыстық әрекеттерге қатысады.
Yardie (or Yaadi/Yawdie) is a term often used, particularly within the Caribbean expatriate and Jamaican diaspora, to refer to people of Jamaican origin, though its exact meaning changes depending on context. The term is derived from the Jamaican patois for “home” or "yard". The term may have specifically originated from the crowded "government yards" of two storey government funded concrete homes found in Kingston and inhabited by poorer Jamaican residents, though "yard" can also refer to "home" or "turf" in general in Jamaican patois. Outside of Jamaica, "yardies" is often used to refer to Jamaican gangs or organized crime groups and gangsters of Jamaican origin, nationality, or ethnicity. In this sense, the term is sometimes used interchangeably with the term "posse" or "Jamaican posse" to refer to crime groups of Jamaican origin, with the term "posse" used more frequently in North America and "Yardies" being used more frequently in the United Kingdom. Yardie gangs or Jamaican "posses" are involved in a wide array of criminal activity depending on their location, ranging from political corruption, political violence, and assassination in Jamaica to drug trafficking and gang violence in the US, Canada, and UK.
Этимологиясы мен қолданылуы
Ямайкалық жаргоннан шыққан "ярди" термині мағынасы жағынан көпке бөлінеді, контекстке қарай әртүрлі түсініктемелерге ие. "Yard" сөзі ямайкалық жаргонда аумақ, жер немесе учаске деген мағынаны білдіргендіктен, "ярди" термині бандиттік немесе қылмыстық сипатқа ие болды, себебі ямайкалық бандиттер немесе қылмыскерлер белгілі бір "аумақтарды" немесе "жерді" өздерінікі деп жариялап, оларды "бақшалары" деп атады. 1970 және 1980 жылдары Ямайканың кедей аудандарында саяси зорлық-зомбылық, саяси байланысы бар ұйымдасқан қылмыс топтары мен көшелік бандалар көбейді. Көбінесе "дон" деп аталатын (Сицилиялық мафияның "дон" терминіне сілтеме жасай отырып) ересек басшылар басқарған бұл топтар саяси зорлық-зомбылық пен саяси қысым көрсетуден өзге, саяси емес есірткі саудасымен және рэкетпен айналысты. 1980 жылдары үкіметтік бюджеттің қысқартылуы саяси партиялардың қарулы қолдаушыларына төлейтін қаржыны азайтты. Осылайша, саяси "ярди" бандалары табыс табу үшін есірткі саудасы сияқты саяси емес қылмыстық әрекеттерге көшті. Шетелде "ярди" бандаларының пайда болуы Солтүстік Америка мен Ұлыбританияда крек-кокаиннің таралуымен бірге жүрді. Ямайкадан келген "ярди" және "Поссе" бандалары крек-кокаин және басқа да есірткілердің заңсыз саудасына, сондай-ақ заңсыз құмар ойындары мен басқа да қылмыстық іс-әрекеттерге қатысты. Бұл, сонымен қатар, Британ достастығының кез келген азаматына қалаған жағдайда Ұлыбританияға көшіп кетуге құқық берді. Кариб қоғамдастығында Ямайкадан келген жаңа қоныс аударушылар "ярди" деп аталды, себебі Ямайканы "үйге оралу" (немесе "арттағы бақша") деп атады. 1980 жылдары Ұлыбританияға ямайкалықтардың ішкі қалалардан көптеп көшіп келуі ямайкалықтар тарапынан жасалған бандалық зорлық-зомбылықтың өсуіне әкелді, бұл британдық қоғамда "ярди мәдениеті" деп белгілі болды, ал оның қатысушылары "ярди" деп аталды. "Ярди бандасы" немесе "ярди қарулы зорлық-зомбылығы" терминдері британдық БАҚ-та Лондонның қара терілі қауымдастығындағы зорлық-зомбылық қылмыстарды сипаттау үшін жиі қолданылды. Лондон бандалары Брикстон, Харлесден/Стонбридж, Хакни, Тоттенхэм, Пекхэм және Ноттинг Хилл аудандарында қызмет еткендігі белгілі. Абердин мен Оңтүстік Уэльсте (аудандық есірткі тасымалы) "ярди" әрекеттері туралы хабарлар келіп түсті. Ямайка туған британдық жазушы Виктор Хедли 1992 жылы "Ярди" атты бестселлер роман жазды. 2018 жылы британдық актер Идрис Эльба Хедлидің кітабы негізінде түсірілген "Ярди" атты толық метражды фильмімен режиссерлік дебютын жасады.
Қылмыстық іс-әрекет
Ярд бандиттері қару қылмысына және есірткі саудасына қатысы бар деп танымал, әсіресе Ұлыбританияда марихуана мен крек кокаиніне қатысты. 1993 жылы Ярд бандиттері полиция констебль Патрик Данннің өліміне кінәлі деп танылды, ол Клэпхемде патрульде жүргенде атып өлтірілді. 2006 жылы ямайкалық Ярд бандиті деп сипатталған Рохан Чунг, Ноэл Паттерсон және оның қыздары Конни мен Лорна Моррисонды өлтіргені үшін үш мәрте өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Британ полициясы британдық Ярд бандиттерін ұйымдасқан қылмыс деп жіктеуге тартыншақ, себебі оларда нақты құрылым немесе орталық басшылық жоқ сияқты; Ұлыбританиядағы түрлі Ярд бандиттері арасындағы байланыстарды ең жақсы жағдайда бос деп сипаттауға болады. Академиктер стереотиптер мен әлеуметтік түсініктерге байланысты қара британдық қылмыстың көбін "Ярд" деп дұрыс емес атауға бейім екенін атап өтті. Ярд бандиттерінің қару қылмысына қарсы күресу үшін бірнеше операциялар жүргізілді, оның ішінде Лондон аймағындағы "Трайдент" операциясы ең танымалдарының бірі. Ярд (немесе олардың үлгісімен) бандалары Бристоль, Бирмингем, Абердин, Эдинбург және Ноттингем қалаларында да белсенді болып көрінеді, бірақ олардың саны аз. Кейбіреулер осы "Ярд бандиттерінің" қоғамдағы ықпалы мен қолжетімділігі – аңыз ғана дейді.