Кіріспе

Нидерланды провинциясы
Голландия провинциясы

Солтүстік Голландия (Noord Holland, ) – Нидерландының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан провинция. Ол Солтүстік теңізде, Оңтүстік Голландия және Утрехттен солтүстікке қарай, Фризеланд пен Флеволандтан батысқа қарай жатыр. 2023 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, халқы шамамен 2,952,000 адамды құрайды, жалпы ауданы – 1,05 млн км², оның ішінде су жамылған жер 1,05 млн км². 9-16 ғасырларда бұл аймақ Голландия графтығының ажырамас бөлігі болды. Осы кезеңде Батыс Фризеландия қосылды. 17-18 ғасырларда аймақ Голландия провинциясының бір бөлігі болып, көбінесе Noorderkwartier (ағылшын тілінде "Солтүстік тоқсан") деп аталды. 1840 жылы Голландия провинциясы екіге бөлініп, Солтүстік Голландия және Оңтүстік Голландия провинциялары құрылды. 1855 жылы Хаарлеммермеер кептіріліп, құрлыққа айналды. Провинцияның әкімшілік орталығы – Харлем қаласы (халқы 161,265 адам). Провинцияның ең ірі қаласы және сонымен қатар Нидерландыдағы ең ірі қала – Нидерланды астанасы Амстердам, 2019 жылғы қараша айының мәліметі бойынша халқы 862,965 адамды құрайды. Солтүстік Голландияның корольдік комиссары – Артур ван Дайк, ол 2019 жылдан бері қызмет етеді. Провинцияда 45 муниципалитет және үш су басқармасы (оның ішінде бір бөлігі) бар. Нидерландыдағы ең қызылған әуежай және Еуропадағы үшінші ең қызылған әуежай – Амстердамның Схипхол әуежайы Солтүстік Голландияда орналасқан.

Жаңа провинцияның пайда болуы (1795-1840 жж.)

Қазіргі Солтүстік Голландия провинциясының бастауы 1795 жылдан 1813 жылға дейінгі француз үкімшілігі кезеңімен байланысты. Бұл голландиялық провинциялар жүйесінде сан алуан өзгерістер болған уақыт еді. 1795 жылы бұрынғы тәртіп жойылып, Батавия Республикасы құрылды. 1798 жылғы 23 сәуірде қабылданған Конституцияда ескі шекаралар түбегейлі өзгертілді. Республика шамамен тең халық санына ие сегіз департаментке (département) қайта ұйымдастырылды. Голландия "Тексель", "Амстель", "Дельф", "Шелде және Маас" және "Райн" деп аталатын бес департаментке бөлінді. Олардың алғашқы үшеуі бұрынғы Голландияның шекарасында орналасқан, ал соңғы екеуі басқа провинциялардың бөліктерінен құралған. 1801 жылы Голландия департаменті құрылған кезде ескі шекаралар қалпына келтірілді. Бұл қайта ұйымдастырудың мерзімі қысқа болды, бірақ ол Голландияны бөлу және оны әлсірету идеясын тудырды. 1807 жылы Голландия қайта ұйымдастырылды. Бұл жолы екі департамент "Амстелланд" (қазіргі Солтүстік Голландия провинциясына сәйкес) және "Маасланд" (қазіргі Оңтүстік Голландия провинциясына сәйкес) деп аталды. Бұл да ұзаққа созылмады. 1810 жылы Голландияның барлық провинциялары француз империясына біріктірілді. Амстелланд пен Утрехт "Zuiderzee" (француз тілінде Zuyderzée) департаменті ретінде біріктірілді, ал Маасланд "Monden van de Maas" (француз тілінде Bouches de la Meuse) деп аталды. 1813 жылы француздар жеңілгеннен кейін бұл ұйым шамамен бір жыл бойы өзгеріссіз қалды. 1814 жылғы Конституция қабылданған кезде ел провинциялар мен аймақтарға (landschappen) қайта ұйымдастырылды. Зюдерзее мен Монден ван де Маас "Голландия" провинциясы ретінде қайта біріктірілді. Конституциялық комитеттегі министрлердің бірі (ван Маанен) сол аймақтың халқының сезімін ескере отырып, "Голландия және Батыс Фризия" атауын қайта енгізуді ұсынды. Бұл ұсыныс қабылданбады. Дегенмен, бұрынғы бөліну толығымен жойылған жоқ. 1814 жылы Голландия провинциясы қайта құрылғанда, оған екі губернатор тағайындалды: біреуі бұрынғы Амстелланд департаменті үшін (қазіргі Солтүстік Голландия), екіншісі бұрынғы Маасланд департаменті үшін (қазіргі Оңтүстік Голландия). Провинция қайта біріктірілгенімен, екі аймаққа да әлдебір жағынан әртүрлі қарастырылды және Голландияны бөлу туралы идея әлі де сақталды. Осы қайта ұйымдастыру кезінде Влиланд және Тершеллинг аралдары Голландияға қайтарылды, ал "Голландия Брабантының" бөлігі (оның ішінде "Альтена жері") Солтүстік Брабантқа қосылды. Утрехт және Гелдерландпен шекара 1820 жылы нақты белгіленді. 1840 жылы конституциялық түзетулер енгізілген кезде Голландияны тағы бір рет, бұл жолы "Солтүстік Голландия" және "Оңтүстік Голландия" деп аталатын екі провинцияға бөлу туралы шешім қабылданды. Бұл қажеттілік Оңтүстік Голландияда немесе Батыс Фризияда (Амстердамның үстемдігінен қорқып) сезілмеді. Бұл бастама негізінен Амстердамнан келді, ол 1838 жылы апелляциялық сотты Гаагаға (Оңтүстік Голландия) көшіруге наразылық білдірді.

Қалаландыру және экономикалық өсу (1840 жылдан бүгінгі күнге дейін)

1855 жылы Хаарлеммермер кептіріліп, егіс жеріне айналғаннан кейін, ол Солтүстік Голландияның құрамына кірді. Ал, 1864 жылы Оңтүстік Голландия Леймуиден муниципалитетінің басым бөлігін алды. 1942 жылы Влиланд және Тершеллинг аралдары Фрисландия провинциясына қайтарылды. 1950 жылы бұрынғы Урк аралы Оверийссель провинциясына берілді. 2011 жылдың ақпанында Солтүстік Голландия, Утрехт және Флеволанд провинциялары үш провинцияны біріктірудің мүмкіндігін зерттеу ниетін білдірді. Бұл Бірінші Рютте кабинеті тарапынан қолдау тапты, себебі Рандстад провинциясын құру туралы коалициялық келісімде бұрыннан айтылған еді. Рандстад қалалық аймағының бір бөлігі болып табылатын Оңтүстік Голландия провинциясы, Рандстад провинциясының құрамына кіруді көздеді және бір провинцияға бірігу идеясын ынталы түрде қолдады. Оңтүстік Голландиямен бірге немесе одан без, егер құрылса, жаңа провинция Нидерландыда аумағы және халқы бойынша ең ірісі болар еді.

География

Солтүстік Голландия Нидерландының солтүстік-батысында орналасқан. Солтүстік-шығысында Фризеланд провинциясы, шығысында Флеволанд провинциясы, оңтүстік-шығысында Утрехт провинциясы, оңтүстік-батысында Оңтүстік Голландия провинциясы, ал батысында Солтүстік теңіз жатыр. Солтүстік Голландия көбінесе Солтүстік теңіз, Вадден теңізі, Эйсселмер және Маркермер арасында орналасқан кең жарты аралы. Облыстың жартысынан астамы теңіз деңгейінен төмен жатқан, қайта құрылған полидерден тұрады. Батыс Фризия аралдарының Ноордерхакс және Тексель аралдары да осы провинцияның құрамына кіреді. Солтүстік Голландия Халықаралық стандарттау ұйымының әлемдік аймақ кодтары жүйесінде жеке аймақ ретінде қарастырылады және ISO 3166 2:NL NH кодына ие.

Халықтың көптігі

Солтүстік Голландиядағы голландықтардың шамамен алтыдан бірі тұрады, нәтижесінде 2004 жылғы мәліметтер бойынша, Еуропадағы орташа көрсеткіштен сегіз еседен астам халық тығыздығы пайда болды.

Солтүстік Голландияда орналасқан ұйымдар мен компаниялар

Amnesty International сияқты бірнеше халықаралық ұйымдар Нидерландыдағы филиалдарын осы провинцияда, әсіресе Амстердамда орналастырды; Greenpeace ұйымының халықаралық бас кеңсесі осы қалада орналасқан. Нидерланды астанасында Akzo Nobel, Heineken International, ING Group, ABN AMRO, TomTom, Delta Lloyd Group, Booking.com және Philips сияқты компаниялар да орналасқан. Randstad Holding компаниясының бас кеңсесі Дименде, ал KPMG және KLM Амстельвеннен жұмыс істейді. Солтүстік Голландияда Milieudefensie, ұлттық "Вегетариандар одағы", "Vissenbescherming" (Балықтарды қорғау қоры) және Жануарлар партиясы сияқты бірнеше ұлттық, табиғатты қорғайтын ұйымдардың бас кеңселерi орналасқан.