Кіріспе

Англия мен Уэльстегі бірінші сыныптық крикет жарысы – округтік крикет чемпионаты.

Қамқорлық атымен қазіргі уақытта Vitality County Championship деп аталатын Округтік чемпионат – Англия мен Уэльстегі ішкі бірінші сыныптық крикет жарысы болып табылады және оны Англия және Уэльс крикет федерациясы (ECB) ұйымдастырады. Ол 1890 жылы ресми мәртебе алды. Жарысқа тарихи округтердің атынан және оларды ұсынып тұратын он сегіз клуб қатысады, он жетісі Англиядан, ал біреуі Уэльстен. Округтер арасындағы ең алғашқы матч 1709 жылы өткізілген. 1889 жылға дейін ресми емес округтік чемпионат тұжырымы болды, онда әртүрлі клубтар немесе олардың өкілдері «Чемпион округі» деген атаққа таластайтын, қазіргі кезде 1890 жылға дейінгі ресми емес атаққа үміткер деген мағына беретін архаикалық термин. Ал «Округ чемпиондары» деген термин ресми атақты жеңген командаға қолданылады. Ресми емес атаққа ие болудың ең көп таралған жолы – халықтың немесе баспасөздің жоғары бағалауы болды. Көп жағдайларда, талап немесе жариялау кері перспективада жасалған, көбінесе крикет жазушылары белгілі нәтижелерді зерттеу арқылы кері талдау жүргізген. 1889 жылға дейін бейресми атақ әр маусымда жарияланбады, себебі көп жағдайларда жеткілікті матчтар өткізілмеді немесе анық үміткер болған жоқ. Жеті жылдық соғыстың салдарынан қиындыққа тап болған округтік крикет, Наполеон соғыстары кезінде толығымен тоқтатылды және 1797 жылдан 1824 жылға дейін округтер аралық матчтар өткізілмеген кезең болды. Бейресми атақ тұжырымы қажет болған жағдайларда қолданылып, жеткілікті қызығушылық танытуға негізделді. Ресми Округтік чемпионат 1889 жылғы 10 желтоқсанда Лордс стадионында өткен және клуб хатшыларына 1890 жылғы матчтарды анықтауға мүмкіндік беру үшін шақырылған жиналыста құрылды. Осы уақытта сегіз жетекші округтік клубтың өкілдері болашақта округтік чемпионатты қалай шешу керектігін талқылау үшін жеке кездесу өткізді. Жаңа жарыс 1890 жылғы маусымда басталды және бастапқыда Глостершир, Кент, Ланкашир, Миддлсекс, Ноттингемшир, Суррей, Сассекс және Йоркшир сегіз жетекші клубты қамтыды. Кейіннен чемпионат Дербишир, Дурхэм, Эссекс, Гламморган, Гэмпшир, Лестершир, Нортгемптоншир, Сомерсет, Уорвикшир және Ворчестершир клубтарының қосылуымен 18 клубқа дейін кеңейтілді.

Тұжырымдаманың пайда болуы

Аудандық чемпионат идеясының қашан пайда болғанын анықтау қиын. Алғашқы матчтар көбінесе округтердің аттарымен аталатын командалар арасында өткен, бірақ олар бүгінгі клубтық командалар емес еді. Роуленд Боуэн өзінің тарихында "Аудандық чемпионат" терминінің алғаш рет 1837 жылы Кент және Ноттингем Крикет клубы арасындағы матчта қолданылғанын айтады, онда Ноттингемшир деп аталды. Бұл терминология дұрыс болуы мүмкін, бірақ дереккөздерді жақыннан зерттеу осы идеяның одан да ертерек айтылғанын көрсетеді. Белгілі ең алғашқы округтер аралық матч 1709 жылы Кент пен Суррей арасында өтті, бірақ матчтардың нәтижелері 1720 жылдарға дейін белгісіз болды. Бір округтің басымдығы туралы алғашқы дерек 1728 жылдың тамызында Кенттен Эдвин Стидтің XI және Сэр Уильям Гейдждің XI арасындағы матчта айтылды. Стидтің командасы белгісіз есеппен жеңіске жетті және дереккөз "Осы жазда үшінші рет Кенттіктер Сассекстіктерден шеберлік танытты" деп мәлімдеді. Келесі жылы Гейдж командасы "басымдыққа ие болды" және Стидтің командасын жеңді, бұл дереккөздің "бірнеше жыл бойы жеңіс көбінесе Кенттіктердің жағында болды" деп ескертуіне себеп болды. Бұл мәлімдемелер округтер аралық матчтардың көп жылдар бойы ойналғанын және әр команданың үстемдікке ұмтылып, қызу бәсекелестік болғанын көрсетеді.

Біліктілік ережелері

1873 жылы ойыншылардың біліктілігін анықтайтын ережелер күшіне енді, олар ойыншылардан әр маусымның басында туған жері немесе тұрғылықты жері үшін қайсысы үшін ойнайтынын таңдауды талап етті. Бұрын бір ойыншының бір маусымның ішінде екі округ үшін де ойнауы жиі кездесетін. Үш жиналыс өтті, ал соңғысы, 9 маусымда 1873 жылы Овалда өткізілді, онда келесі ережелер бекітілді:

"Кез келген крикетші, әуесқой немесе кәсіби болсын, бір маусымда бірден көп округ үшін ойнамайды". "Бір округте туған және басқа округте тұратын әрбір крикетші әр маусымның басында қай округ үшін ойнайтынын таңдауға құқылы, және сол маусым бойына тек сол округ үшін ғана ойнайды". "Крикетші өзі тұрып жатқан және соңғы екі жылдан бері тұрып жатқан округте ойнауға құқылы: немесе крикетші отбасылық үйі орналасқан округте ойнауды таңдауға құқылы, егер ол оған кейде тұруға болатын жер ретінде қолжетімді болса". "Тұрғылықты жерге қатысты кез келген сұрақ туындаса, ол Мэрилебон Крикет Клубының шешімімен қарастырылады".

Газеттер "лигалары"

1870 жылдары газеттер округтер аралық нәтижелер тізімін жариялай бастады, сосын өздері таңдаған өлшемдер бойынша чемпионды жариялады. Артур Хейгарттың «Есептер мен өмірбаяндар» кітабында чемпионды анықтау үшін «кем жеңілген матчтар» жиі айтылады. Бұл әдіс өзгертілген түрінде ресми чемпионатқа көшті, онда жеңіске бір ұпай берілсе, жеңіліске бір ұпай есептен алынды. 1909 жылдан кейін бұл әдіс тоқтатылды, себебі ол қанағаттандырмас деп танылды және 1910 жылы оны жеңіске шаққандағы ұпайлар әдісімен алмастырды. Дерек Бирли сияқты, газеттер біркелкі өлшемдерді қолданбағандықтан, титул «бөлінген» деп есептелетін бірнеше маусым болды, өйткені жалпы мойындалған жеңімпаз болған жоқ. Тұтасқандық болмағандықтан, бұл мәселе дау-жанжалдарға, қарсы пікірлерге және шатасуға әкелді, содан кейін 1889 жылғы желтоқсанда клуб хатшыларының отырысында ресми чемпионат құрылды. Рой Уэббердің «Аудандық крикет чемпионаты» кітабында чемпионаттың «көбінесе 1873 жылғы маусымда басталғаны қабылданған, бірақ бұл көп жылдар өткен соң шешілген ыңғайлы дата» екенін айтады, себебі 1873 жыл «округтік талаптар ережелері қолданылған алғашқы маусым» болды. Уэббер 1873 жылдан 1890 жылға дейін кейбір округтік клубтардың басқаларынан гөрі көп матчтар өткізген түрлі кестелерінен туындаған қиындықтарды мойындайды. Мысалы, 1874 жылы Дербиширдің титул жеңіп алғаны айтылса, олар тек төрт матч өткізді, ал Йоркшир он екі матч өткізді. Осы кезеңдегі чемпиондар тізімі субъективті болады және көптеген маусымдарда күшті талапкерлер болады. Жалпы алғанда, Грейс ағайындары бар Глостерширдің 1870-ші жылдардың көп бөлігінде ең күшті команда болғанын айтуға болады; Ноттингемшир шамамен 1879 жылдан 1886 жылға дейін көтеріліс көрсетті; содан кейін 1887 жылдан 1890 жылы ресми чемпионаттың басталуына дейін Суррей.

Бірінші ресми конкурс

1889 жылғы 10 желтоқсанда Лордс клубының хатшылары жыл сайынғы кездесуде 1890 жылғы маусымға арналған кесте жасауды мақсат етті. «Крикет: Ойынның апталық тізімінде» хабарланғандай: «Хатшылар ойын кестесін жасап жатқанда, сегіз жетекші графтықтың өкілдері – Ноттингемшир, Суррей, Ланкашир, Кент, Миддлсекс, Глостершир, Йоркшир және Сассекс – графтық чемпионат болашақта қалай анықталары туралы талқылау үшін жеке кездесу өткізді. Кездесу толық бірауыздан болмағанымен, көпшілігі тең ойындарды мүлдем ескермеуге және чемпионат мәселесін жеңіс-жеңіліс арқылы шешуге жақтас болды. Көпшіліктің пікіріне сүйенуге келісілгендіктен, бұл шешім соңғы деп қабылданды. Кейіннен төмендегі сегіз кіші графтықтың өкілдері – Дербишир, Уорвикшир, Лестершир, Гэмпшир, Сомерсетшир, Стаффордшир, Дарем және Эссекс – ұқсас жеке кездесу өткізіп, кіші графтық крикетіне де бірдей ережені қолдану туралы бірауыздан шешім қабылдады». 1890 жылғы 12 мамырда алғашқы ресми графтық чемпионат матчы басталды: Йоркшир Бристольде Глостерширді сегіз қақпамен жеңді. Джеймс Кранстон (Глостершир) бұл жарыстағы бірінші жүздікке қол жеткізді. 1890 жылғы соңғы орындар жеңістер саны мен жеңілістер санының айырмасына сүйеніп анықталды. Кейіннен ұпайлар жүйесі енгізілді, бірақ ол бірнеше рет өзгертілді.

Соңғы өзгерістер

1988 жылға дейінгі барлық матчтар үш күнге жоспарланған, әдетте әрқайсысы шамамен алты сағаттан, үзілістермен бірге, бірақ көбінесе алғашқы екі күн бір сағатқа дейін ұзартылып, соңғы күн қысқартылатын. Бұл, келесі күні басқа жерде матчтары бар командалардың қолайлы уақытта саяхаттауына мүмкіндік берді. 1919 жылғы маусымда екі күндік матчтар ұзақ сағаттар бойы, жаздың ортасында кешкі тоғызға дейін өткізілді. Бұл тәжірибе қайталанбады. 1988 жылдан 1992 жылға дейін кейбір матчтар төрт күнге жоспарланды, әр округ алты төрт күндік және он алты үш күндік ойын өткізді. 1993 жылдан бастап барлық матчтар төрт күнге жоспарланды. 2000 жылы чемпионат екі дивизиондық форматты қабылдады, әр маусымда командалар жоғары және төмен дивизионға өтіп отырды. 2017 жылдан бастап Бірінші дивизионда сегіз команда, Екінші дивизионда он команда болады деп ЕЦБ мәлімдеді, ал 2016 жылы Екінші дивизионнан бір команда ғана жоғары көтерілді. «Екі жоғары, екі төмен» жүйесі 2017 және 2018 жылдары қолданылды, бірақ 2020 жылдан бастап дивизиондардың мөлшерін кері өзгертуге шешім қабылданды, 2019 жылғы маусымның соңында үш команда жоғарылатылып, тек біреуі төмендеді. 2016 жылдан 2019 жылға дейін міндетті жеребе болған жоқ, қонақ командасы алдымен допты лақтыруға құқық алды. Егер қонақ команда допты лақтырудан бас тартса, жеребе тағы да өткізілді. Бұл ереже 2016 жылғы маусымда тәжірибелік негізде енгізілді, бірақ ойынды ұзаққа созу және спин-боулингті ынталандыру мақсатында табысты деп танылғаннан кейін 2017 жылдан 2019 жылға дейін сақталды. Міндетті жеребе 2020 жылғы маусымнан бастап қайта енгізілді, себебі ЕЦБ-ның пікірінше, питчтің жағдайына қатысты санкциялардың күшеюі және доптың тігісіне енгізілген өзгерістер шайба мен боулинг арасындағы тепе-теңдікті жақсартады. 2020 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан жарыс өткізілмеді, оның орнына Боб Уиллис Трофи деп аталатын қысқартылған жарыс ұйымдастырылды. 2021 жылы бір маусымға арналған чемпионат форматы қайта қарастырылды, мақсаты COVID-19 әсерін азайту болды. Бұл форматта алты командадан тұратын үш топқа бөлініп, әр команда өз тобындағы командалармен үйде және сыртта ойнады. Содан кейін соңғы үш дивизион анықталды, және командалар жаңа дивизионда ойнамаған төрт командамен үйде және сыртта кездесті. Маусым соңында бірінші дивизиондағы үздік команда чемпион атанды, ал бірінші дивизиондағы ең үздік екі команда Лордс стадионында бес күндік финалда Боб Уиллис Трофи үшін күресті.

Төлемдер

Кейде командадан ұпайлар алынуы мүмкін. Ұпайларды шегеруге себептер мынадай:

Тіркелмеген ойыншыны алаңға шығару: 1978 жылы Ланкашир мен Сассекс, ал 1981 жылы Миддлсекс командаларынан ұпайлар алынды. Әр жағдайда округ бір матчта тіркелмеген ойыншыны пайдаланды және сол матчтағы барлық ұпайлар шегерілді.

Нашар питчтер: Нашар питчтер үшін айыппұлдар бастапқыда 25 ұпаймен енгізілді (сол кездегі ең жоғары бонус ұпайлары бар жеңіске арналған ұпайдан бір артық). Нашар питч үшін ұпай жоғалтқан алғашқы команда 1989 жылы Эссекс болды, бұл олардың чемпионатта бірінші орынға ие болуына кедері келтірді. Кейінгі жылдары жазалар азайтылды. 2011 жылы Уорвикшир, Гэмпшир және Кент Эджбастон, Роуз-боул және Кентерберидегі нашар питчтер үшін 8 ұпайдан айырылды. 2019 жылы Сомерсетке 24 ұпай шегерілді, оның 12-сі 2021 жылғы жарыста қолданылды, ал 12-сі 2022 жылғы жарысқа дейін тоқтатылды, себебі Эссекспен өткен титул үшін шешуші ойында питч нашар болды.

Баяу оверлер: 2001 жылы кез келген матчта белгіленген оверлерден кем болған әрбір овер үшін 0,25 ұпай шегерілетін ереже енгізілді. 2004 жылы жаза бір овер үшін 0,5 ұпайға, ал 2008 жылы 1 ұпайға дейін артты.

Доппен манипуляция: Суррей 2005 жылы доппен манипуляция жасағаны үшін 8 ұпай жоғалтты және сол маусымның соңында төмендеді.

Жалақы төлемі шегін бұзу: Дархэм 2013 жылғы округтік чемпионатта 2,5 ұпай айыппұл төледі, сондай-ақ 2012 жылы жалақы төлемі шегін бұзғаны үшін шектеулі сайыстарда да айыппұл төледі. Осы жазаға қарамастан, Дархэм 2013 жылы Каунти Чемпионатын жеңіп алды.

Тәртіптік бұзушылықтар: Лестершир 2015 жылы "олардың ойыншылары 12 ай ішінде белгіленген жазаға тартылған бес немесе одан да көп жағдайға қатысты" деген себеппен 16 ұпай айыппұл төледі. 2017 жылы Лестерширге тағы бес тәртіптік бұзушылық үшін 16 ұпай айыппұл салынды.

Қаржылық мәселелер: Бірінші дивизионнан төмендеумен қатар, Дархэм 2017 жылғы Каунти Чемпионатында Екінші дивизионда 48 ұпай айыппұл төледі, сондай-ақ шектеулі сайыстарда да айыппұл салынды. Бұл ЕЦБ-дан қаржылық көмек сұрағандықтан болды. Миддлсекске 2023 жылдың қыркүйегінде ЕЦБ-ның қаржылық ережелерін бұзғаны үшін 2025 жылдың 31 қазанына дейін күшіне енбейтін, әр округтік жарыста бір жеңіске тең ұпай шегерім салынды.

Басқа: Йоркшир 2023 жылы Йоркшир округінің крикет клубындағы расизмдік дауды дұрыс шешпегені үшін Крикет тәртіптік комиссиясынан 48 ұпай шегерілді.

Тиісінше бұзатын құрылғылар

Егер кез келген команданың ұпайлары тең болса, теңдікті шешу келесі ретпен жүзеге асырылады: ең көп жеңіс, ең аз жеңіліс, тең ұпайлы командалардың арасындағы ойындарда ең көп ұпай жинаған команда, ең көп қақпа (викет) түсірген, ең көп ұпай жинаған ойыншы.

Ресми өлкелік чемпиондар

Йоркшир ең көп Каунти Чемпионатын жеңіп алды, 32 толық титул және біреуін бөлісіп жеңді. Қазіргі бірінші сыныптық үш округ (Глостершир, Нортгемптоншир және Сомерсет) ешқашан ресми титул жеңіп алған жоқ, бірақ Глостершир 1870 жылдары үш ресми емес титулға ие болған.