Кіріспе
Украинаның Киев облысындағы ішінара тасталған қала Чернобыль (/tʃ//ɜːr/'/n//oʊ//bəl/ churNOHbəl, /UKalso//tʃ//ɜːr/'/n//ɒ//bəl/ churNOBəl; Чернобыль, ) немесе Чорнобиль (Чорнобиль, ) – Украинаның солтүстігіндегі Киев облысының Вышгород ауданында орналасқан Чернобыльдің жабық аймағындағы ішінара тасталған қала. Чернобыль Киевтен шамамен солтүстікке қарай, ал Белоруссияның Гомель қаласынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Эвакуацияға дейін қалада 14 000-ға жуық тұрғын (іргелес Припять қаласынан әлдеқайда аз) тұрған. Бүгінде Чернобыльдің жабық аймағында тұру заңсыз болғамен, билік аз радиациялық ластанған аймақтарда тұруды таңдағандарға көз жұмады, және қазір Чернобыльде шамамен 1000 адам тұрады. 1193 жылы герцогтің аң аулау резиденциясы ретінде алғаш рет еске алынған қала тарих барысында бірнеше рет қолы ауысқан. 16 ғасырда еврейлер қалаға қоныс аударды, ал 1626 жылы аймақта қазір жұмыс істемейтін монастырь салынды. 18 ғасырдың соңында Чернобыль Тверский әулеті тұсында хасидтік иудаизмнің маңызды орталығы болды, бірақ 20 ғасырдың басында қалада погромдар болғаннан кейін олар Чернобыльден кетіп қалды. Еврей қауымы кейіннен Холокост кезінде құрылыққа түсті. 1972 жылы Чернобыль Украинаның алғашқы атом электр станциясының орны ретінде таңдалды, ол қаланың солтүстігінде салынды және 1977 жылы ашылды. Чернобыль 1986 жылдың 5 мамырында, стансадағы катастрофалық ядролық апаттан кейін, тоғыз күннен кейін эвакуацияланды, бұл тарихтағы ең ірі ядролық апат болды. Жақын маңдағы Припять қаласының тұрғындарымен бірге, станция қызметкерлері үшін салынған қала, халық жаңадан салынған Славутич қаласына көшірілді, және көптеген адамдар ешқашан қайтып оралмады. Қала 1923 жылдан бастап Чернобыль ауданының әкімшілік орталығы болды. Апаттан кейін, 1988 жылы аудан таратылды және әкімшілік көршілес Иванков ауданына берілді. 2020 жылдың 18 шілдесінде Украинаның әкімшілік реформасы аясында аудан жойылды, бұл Киев облысының аудандарының санын жетіге дейін азайтты. Иванков ауданының аумағы Вышгород ауданына біріктірілді. Бүгінде Чернобыль көбінесе қараусыз қалған қала, бірақ онда әлі де шағын топ адамдар тұрады, үйлерінде "Бұл үйдің иесі осында тұрады" деген жазулар бар, сонымен қатар қалада Чернобыльдің жабық аймағының күзетшілері мен әкімшілік қызметкерлері де орналасқан. Қалада екі жалпы дүкен және бір қонақ үй бар. 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіру кезінде Чернобыль 24 ақпан мен 2 сәуір аралығында Ресей күштері басып алды. Басып алынғаннан кейін, топырақ жұмыстарына байланысты, шаңды көтеріп, радиация деңгейі уақытша көтерілгені хабарланды.
the city
Chernobyl (/tʃ//ɜːr/'/n//oʊ//b//əl/ churNOHbəl, /UKalso//tʃ//ɜːr/'/n//ɒ//b//əl/ churNOBəl; Чернобыль, ) or Chornobyl (Чорнобиль, ) is a partially abandoned city in the Chernobyl Exclusion Zone, situated in the Vyshhorod Raion of northern Kyiv Oblast, Ukraine. Chernobyl is about north of Kyiv, and southwest of the Belarusian city of Gomel. Before its evacuation, the city had about 14,000 residents (considerably less than neighboring Pripyat). While living anywhere within the Chernobyl Exclusion Zone is technically illegal today, authorities tolerate those who choose to live within some of the less irradiated areas, and around 1,000 people live in Chernobyl today. First mentioned as a ducal hunting lodge in 1193, the city has changed hands multiple times over the course of history. Jews moved into the city in the 16th century, and a now defunct monastery was established in the area in 1626. By the end of the 18th century, Chernobyl was a major centre of Hasidic Judaism under the Twersky Dynasty, which left Chernobyl after the city was subjected to pogroms in the early 20th century. The Jewish community was later murdered during the Holocaust. Chernobyl was chosen as the site of Ukraine's first nuclear power plant in 1972, located north of the city, which opened in 1977. Chernobyl was evacuated on 5 May 1986, nine days after a catastrophic nuclear disaster at the plant, which was the largest nuclear disaster in history. Along with the residents of the nearby city of Pripyat, which was built as a home for the plant's workers, the population was relocated to the newly built city of Slavutych, and most have never returned. The city was the administrative centre of Chernobyl Raion (district) from 1923. After the disaster, in 1988, the raion was dissolved and administration was transferred to the neighbouring Ivankiv Raion. The raion was abolished on 18 July 2020 as part of the administrative reform of Ukraine, which reduced the number of raions of Kyiv Oblast to seven. The area of Ivankiv Raion was merged into Vyshhorod Raion. Although Chernobyl is primarily a ghost town today, a small number of people still live there, in houses marked with signs that read, "Owner of this house lives here", and a small number of animals live there as well. Workers on watch and administrative personnel of the Chernobyl Exclusion Zone are also stationed in the city. The city has two general stores and a hotel. During the 2022 Russian invasion of Ukraine, Chernobyl was temporarily captured and occupied by Russian forces between 24 February and 2 April. After its capture, it was reported that radiation levels temporarily rose, due to human activities, including earthworks, which disturbed the dust.
Этимология
Қаланың атауы украин тіліндегі Artemisia vulgaris, mugwort немесе қарапайым жусанның атауларының бірімен сәйкес келеді: чорнобиль (немесе көбінесе полин звичайний polýn zvycháynyy, 'жалпы жусан'). Атау, немесе + , чорний және било byló, 'сабақ' деген сөздерден құралған, қара түсті және сабаққа қатысты бөліктерінен мұраға алынған, осылайша сабағы ақшыл жусан A. absinthium-нан ерекшеленеді. немесе украиналық жерлерге қатысты украин тіліндегі атауларды қолдану.
Тарих
Польша Корольдігінің 1880–1902 жылдарға арналған Польша географиялық сөздігінде қаланың негізі қаланған уақыты белгісіз екені айтылады.
Птолемейдің "Азагариум"
Кейбір ескі географиялық сөздіктер мен қазіргі Шығыс Еуропаның сипаттамаларында Птолемейдің әлем картасына (2-ғасыр) сілтеме жасай отырып, "Чернобыль" (Чернобыль) туралы айтылады. Чернобыль Азагаріум "oppidium Sarmatiae" (лат. "Сарматиядағы бекінілген қала") деп аталады, бұл туралы 1605 жылы Филиппо Ферраридің "Lexicon geographicum" және 1677 жылы Иоганн Якоб Хофманның "Lexicon Universale" еңбектерінде жазылған. Александр Макбианның ежелгі география сөздігінде (Лондон, 1773) Азагарий – "Бористен (Днепр) өзені бойындағы Сарматия Европаеаның қаласы", 36° шығыс бойламасы және 50°40' ендік координаттарында орналасқандығы айтылады. Бұл қала "қазір Польшаның Чернобыль қаласы деп есептеледі, ол Қызыл Ресейде [Қызыл Рутенияда], Бористеннен алыс емес Киев воеводствосының Палатинат аймағында жатыр". Азагарийдің шын мәнінде Чернобыль екені күмәнді. Азагарийдің дұрыс орналасқан жері туралы мәселені 1842 жылы Габсбург Словакиясының тарихшысы Павел Йозеф Шафарик көтерді. Ол "Славян ежелгі тарихы" ("Sławiańskie starożytności") атты кітабында Азагарийді Загурина төбесі деп көрсетті, оны "Bolzoj czertez" (Үлкен сурет) деп аталатын ескі орыс картасында Переяслав қаласының жанынан тапқан. 2019 жылы украиналық сәулетші Борис Ерофалов Пилипчак "Киев Подилдағы Римдік Киев немесе Азагарий бекінісі" атты кітабын жариялады.
12-18 ғасырлар
2005–2008 жылдары жүргізілген археологиялық қазбалар 10–12 ғасырларға жататын мәдени қабатты тапты, ол Чернобыльдің алғашқы жазбаша куәлігінен бұрынғы кезеңге жатады. Шамамен 12 ғасырда Чернобыль Киев Русінің құрамына кірген. Чернобыль есімімен алғаш рет 1193 жылғы жарғыда кездеседі, онда ол князь Рурик Ростиславичтің аң аулау резиденциясы ретінде сипатталған. 1362 жылы ол Литва Ұлы Княздығының қалалық поселенісі болды. Сол кезде қалада өзінің қамалы болған, ол кем дегенде екі рет – 1473 және 1482 жылдары қирады. Еврейлерді Польшаның отарлау науқаны барысында Филон Кмита Чернобыльге әкелді. Чернобыльдегі еврей қауымы туралы алғашқы мәліметтер 17 ғасырға жатады. 1600 жылы қалада алғашқы рим-католик шіркеуі салынды. 1626 жылы Контрреформация кезінде Лукаш Сапиеха Доминикан шіркеуі мен монастырын құрды. Ескі католиктердің тобы Трент соборының қаулыларына қарсы шықты. Чернобыль тұрғындары Хмельницкий көтерілісін (1648–1657) белсенді түрде қолдады. 18 ғасырдың соңында қалада 2865 тұрғын және 642 үй болды, сондай-ақ ол Радомышль уезіне ("заштатный город") қосылды. 1832 жылы, Польшаның қараша көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан кейін, Доминикан монастыры тәркіленді. Ескі католиктер шіркеуі 1852 жылы таратылды. Чернобыльдегі поляк және неміс қауымы 1936 жылы Шекараны тазарту шаралары барысында Қазақстанға жер аударылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чернобыль 1941 жылдың 25 тамызынан 1943 жылдың 17 қарашасына дейін неміс әскерлерімен басылып алынды. Немістер келген кезде Чернобыльде бар болғаны 400 еврей қалған, олар Холокост кезінде құрбан болды. 1972 жылдың 15 тамызында Чернобыль атом электр станциясы (ресми атауы – Владимир Ильич Ленин атындағы атом электр станциясы) Чернобыльдің солтүстік-батысында құрылыс жұмыстарын бастады. Зауыт 1970 жылдың 4 ақпанында негізі қаланған "атомград" Припять қаласының жанында салынды, ол атом электр станциясын қамтамасыз ету үшін арналған. Электр станциясын салу туралы шешім КСРО Коммунистік партиясының Орталық комитеті және КСРО Министрлер Кеңесі Мемлекеттік жоспарлау комитетінің ұсынысы бойынша Украина КСР-інің аумағында қабылдалды. Бұл Украинада салынған алғашқы атом электр станциясы болды.
Тәуелсіз Украина (1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1991 жылы КСРО тарағаннан кейін Чернобыль Украинаның бір бөлігі ретінде қалды, және Украина КСРО-дан мұраға алған Чернобыль аймағының шектеулі аймағының ішінде орналасты.
Ресейлік оккупация (2022 жылдың ақпан-сәуір аралығы)
2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде Ресей әскерлері 24 ақпанда қаланы басып алды. Оны басып алғаннан кейін украиндық шенеуніктер соңғы әскери әрекеттердің салдарынан радиоактивті шаң ауаға көтеріліп, радиация деңгейінің артуын хабарлады. Жүздеген ресейлік әскерлер ластанған аумақта окоп қазғаннан кейін радиациялық уланудан зардап шекті, ал біреуі қаза тапты. 31 наурызда Ресей әскерлерінің эвакуациялық аймақтан шығып кеткені хабарланды. Украина билігі 2 сәуірде аймаққа бақылауды қайта орнатты.
География
Чернобыль Киевтің шамамен солтүстігінде және Белорусьтің Гомель қаласының оңтүстік-батысында орналасқан.
Климат
Чернобыльде ылғалды континенттік климат (Dfb) басылады, жазда ыстық әрі ылғалды, түндері салқын, ал қыстарында ұзақ, суық және қарлы болады.
Чернобыль ядролық реакторы апаты
1986 жылдың 26 сәуірінде Чернобыль атом электр станциясының реакторларының бірі станция операторлары реакторда дұрыс емес эксперименттер жүргізгеннен кейін жарылды. Нәтижесінде бақылау жоғалды, бұл RBMK реакторының конструкциялық кемшіліктеріне байланысты болды, ол төмен қуатта жұмыс істегенде тұрақсыз болып, температураның өсуі реактордың қуаттылығын арттыратын жылулық қашуға бейімділігімен сипатталды. Чернобыль қаласы апаттан тоғыз күн өткен соң эвакуацияланды. Цезий-137 ластану деңгейі шамамен 555 кБк/м² құрады (1986 жылғы жер бетіне шөгінді). Кейінгі талдаулар көрсеткендей, ең консервативті бағалауларға қарамастан, қаланың (немесе 1500 кБк/м² төменгі аумақтың) басқа жерге көшірілуі радиологиялық денсаулық тұрғысынан негізделмейді. Дегенмен, бұл апаттың алғашқы күндеріндегі одан әрі ластану және ауа райының өзгеруі туралы белгісіздікті ескермейді. Сонымен қатар, ертерек эвакуациялау қысқа өмір сүретін изотоптардың (әсіресе, жартылай өмірі шамамен сегіз күн болатын йод-131) қысқа мерзімді сәулеленуінен туындаған үлкен дозалардан сақтауға мүмкіндік берген болар еді. Чернобыль апатының денсаулыққа ұзақ мерзімді әсері әлі де даулы мәселе болып табылады. 1998 жылы апаттан туындаған цезий-137 дозасы (шамамен 1–2 мЗв жылына) басқа көздерден алынған дозадан аспады. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, қазіргі цезий-137 дозасының тиімді деңгейі 200–250 нСв/сағ, немесе шамамен 1,7–2,2 мЗв жылына, бұл табиғи көздерден келетін әлемдік орташа фондық сәулеленуге ұқсас. Чернобыльдің шет аймағын басқару және мониторингтеу операцияларының базасы Припятьтен Чернобыльге көшірілді. Чернобыль қазіргі уақытта Украинаның Шет аймақты басқару жөніндегі мемлекеттік агенттігінің кеңселерін және келушілерге арналған жатақханаларын қамтиды. Тұрғын үйлер мемлекеттік агенттік қызметкерлері үшін жатақхана ретінде қайта жабдықталды. Чернобыльдің шет аймағында жұмысшылардың болу уақыты сәулелену әсерін шектеу мақсатында енгізілген ережелермен шектеледі. Бүгінде Чернобыльге баруға рұқсат етіледі, бірақ қатаң ережелер сақталуы тиіс. 2003 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы зардап шеккен аумақтарды қалпына келтіру мақсатында «Чернобыльді қалпына келтіру және дамыту бағдарламасы» (CRDP) жобасын іске қосты. CRDP қызметінің басты мақсаты – Украина үкіметінің Чернобыль апатының ұзақ мерзімді әлеуметтік, экономикалық және экологиялық салдарларын жеңілдету жөніндегі күш-жігерін қолдау. Қала өсімдіктермен жаппай өсіп, көптеген жануарлар мекендейді. Ұзақ мерзімді санақ деректеріне сүйенсек, апатқа дейін болғанға қарағанда қазір бұл жерде сүтқоректілердің саны көбірек деп есептеледі. Айта кетерлігі, Кеңес Одағының соңғы басшысы Михаил Горбачев Чернобыль апаты туралы былай деді: «Ең бастысы, (Чернобыль) сөз бостандығына жол ашты, тіпті (Совет) жүйесі біз білгендей жалғаса алмайтын деңгейге жетті».
which is comparable to the worldwide average background radiation from natural sources. The base of operations for the administration and monitoring of the Chernobyl Exclusion Zone was moved from Pripyat to Chernobyl. Chernobyl currently contains offices for the State Agency of Ukraine on the Exclusion Zone Management and accommodations for visitors. Apartment blocks have been repurposed as accommodations for employees of the State Agency. The length of time that workers may spend within the Chernobyl Exclusion Zone is restricted by regulations that have been implemented to limit radiation exposure. Today, visits are allowed to Chernobyl but limited by strict rules. In 2003, the United Nations Development Programme launched a project, called the Chernobyl Recovery and Development Programme (CRDP), for the recovery of the affected areas. The main goal of the CRDP's activities is supporting the efforts of the Government of Ukraine to mitigate the long term social, economic, and ecological consequences of the Chernobyl disaster. The city has become overgrown and many types of animals live there. According to census information collected over an extended period of time, it is estimated that more mammals live there now than before the disaster. Notably, Mikhail Gorbachev, the final leader of the Soviet Union, stated in respect to the Chernobyl disaster that, "More than anything else, (Chernobyl) opened the possibility of much greater freedom of expression, to the point that the (Soviet) system as we knew it could no longer continue."