Кіріспе
Бор () – Сербияның шығысындағы Тимок аңғарында орналасқан Бор ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылғы халық санауы бойынша, қала әкімшілік аумағында 40 845 адам тұрады. (2011 жылғы халық санауы бойынша 48 615 адам тұрған.) Борда Еуропадағы ең ірі мыс кендерінің бірі – RTB Бор орналасқан. 1904 жылдан бері, француз компаниясы жұмысын бастаған сәттен бастап, ол кен өндіру орталығы болып табылады. 760 тұрғын үймен, қала аумағының халқына шаққандағы қатынасы ең жоғары көрсеткішті құрайды және ғимараттар саны бойынша Сербияның үздік бес қаласының қатарына кіреді.
Bor (; Bor) is a city and the administrative center of the Bor District in the Timok Valley in eastern Serbia. According to the 2022 census, the city administrative area has a population of 40,845 inhabitants. (According to the 2011 census, there were 48,615 inhabitants.) Bor has one of the largest copper mines in Europe – RTB Bor. It has been a mining center since 1904, when a French company began operations there. With 760 residential buildings, it presents the highest ration of urban area to number of citizens in the country, and is one of top five cities in Serbia by number of buildings.
Атауы
Атауы серб тіліндегі "Бор" (Бор) сөзінен шыққан, "қайын" деген мағынаны білдіреді.
География
Сербияның шығыс бөлігінде орналасқан Бор қаласы әртүрлі географиялық ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Қала Кривельска өзенімен шектеседі, ал оның жанында Бора көлі жатыр – көркем су қоймасы, қаланың табиғи сұлулығын арттырып, демалыс орны қызметін атқарады. Бордан көп алыс емес жердегі Брестовац шипажайы емдік минералды суларымен келушілерді қызықтырады, салауаттылық пен тынығу үшін қолайлы ортаны ұсынады. Айналасындағы ландшафт Карпат тауларымен шеңберленген, қаланың көркем көрінісіне үлес қосады. Олардың ішінде Стол тауы мен Crni Vrh ерекше шыңдар болып табылады, панорамалық көріністер мен сыртқы демалыс мүмкіндіктерін ұсынады. Бора көлі, Брестовац шипажайы және Карпат таулары – Стол тауы, Великий Криш және Мали Криш сияқтылары да – қаланың географиялық сипаттамасына енгізілген, Бор тұрғындары мен туристерге зерттеуге арналған әртүрлі және тартымды ортаны ұсынады.
Флора мен фауна
Лазарь каньонында бірнеше сирек өсімдіктер өседі – Қырым қарағайы, Такс ескі түрі және Сербия рамондасы, сондай-ақ Шамус, Алтын бүркіт және Сарықарға сияқты жануарлар да кездеседі.
Тарих
1835 жылы Милош Обренович геологиялық зерттеулер жүргізу үшін Ж.Г. Гердердің ұрпағы Августты Бор аймағына шақырды. Джордже Вайферт барлауға инвестиция салды және өнеркәсіптік игеруді бастау үшін шетелдік капитал іздеді. Осы әрекетке қолдау табуға тырысқан ол Мирабодпен келісімшартқа қол қойды және оның Compagnie française des mines de Bor компаниясы 1903 жылдың 30 қыркүйегінде Парижде құрылды. 1941 жылдың 27 наурызында нацистік Германия Югославияға басып кірді. Фюрердің №25 директивасында Бор мыс кен орындарын иелену әскери мақсаттар үшін өте маңызды екендігі айтылды. 1943 жылы жақын маңдағы кендерде мажар еврейлері мәжбүрлі еңбек етті. 1943 жылдың шілдесінен 1944 жылдың қыркүйегіне дейін кем дегенде 6000 венгр капо ретінде пайдаланылды. 1943 жылдың мамырында тұтқындардың жалпы саны (каполарды қоспағанда) Сербиядан 23 000-ға жуық мәжбүрлі жұмысшыны құрады. 1944 жылдың 1 қыркүйегінде 3000-ға жуық каполар лагерден Oberleutnant Walter Steinmeier басқарған колоннамен шығып, Смедереводағы понтондық көпірден Ковинге, содан кейін Панчево арқылы Баяға дейін жол тартты. Колоннаға Банатер Штатсвахе бөлімін қоса алғанда, Deutsche Mannschaft әскери-жедел операциялық эшелоны қолдау көрсетті. Жұмыс тобы Вермахт бөлімін Борға қарай сүйемелдеді, ал Volksdeutsche командасы Ябукадан Маннсхафтфюрер Антон Фукстың жоғары қолбасшылығында болды. Оның әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Илич отбасынан бір тұрғынды өлтірген, содан кейін олар көшіп кеткен. Жау шабуыл жасағанда, қару-жарақ мажар тұтқындарына да таратылды. Жедел операциялық күштердің жалпы саны 1500 адамды құрады. Осы уақытта Хортидің қорғаныс күштерінің он венгр офицері Панчево қонақ үйінде орналасты, олар ресми түрде Венгрия аумағындағы адъютант Ференц Озсваттың жоғары қолбасшылығын иеленуге тиіс болды. Баяда таңдалған тұтқындар Оңтүстік-Шығыс қабырғасын салу үшін батысқа жаяу жол тартты, бұл іске венгрлік бөлімдер бақылау жасады. 22 қыркүйекте шамамен 3000 каподан тұратын екінші колонна СС штурмбаннфюрері Себастьян Швайнштайгердің басшылығымен лагерден шықты, оның ішінде оның серігі Гюнтер Ламмерт СС Полицей Гебиргсйегер полкінің №18 Белград және Панчево арқылы Баяға дейін жол тартты. Колоннаға Mannschaftsführer Michael Lang басқарған Deutsche Mannschaft және Volksdeutsche Ordnungspolizei әскери-жедел операциялық эшелоны да қолдау көрсетті. Германияның Борға қарай жолында Вермахт бөлімдерінің жоғары қолбасшысы генерал-майор Вальтер Штайнмайер болды. Барлығы, мажар тұтқындарын есептемегенде, 16000-ға жуық адамды құрады. Алдыңғы шептегі жағдайға байланысты шеруге бұйрық берілді. Арыққан және тоқтап қалған тұтқындар жол бойында, соның ішінде мойнына оқ атып, өлтірілді. СС бөлімшесі Болгариядан алға жылжыған Кеңес Қызыл Армиясының жауынгерлік бөлімдерімен және партизандармен бірлесіп аңшылыққа түсті. Осыған байланысты оқ-дәріні үнемдеу үшін тұтқындарды өлтіру үшін тас қолдануға бұйрық берілді. Белградқа жақын жерде, қажет болған жағдайда, Патша Петр көпіріне дейінгі көшелерді азаматтардан тазартуға бұйрық берілді, олар "жәндіктер" деп сипатталды. Ақырында Панчевоға 500-ге жуық тұтқын ғана аман-есен жетті. Тұтқындардың арасында барлық СС жауынгерлері ашулы қанды иттер ретінде сипатталды, бірақ Дунай швабы Маннсхафтфюрер оларды Панчевода басқа сөздермен қарсы алды: "Sieg Heil, біздің қойшы иттілеріміз келді!". Тұтқындар Германияның Оңтүстік-Шығыс қабырғасын салуға немесе Берген-Белсен, Бухенвальд, Дахау, Флоссенбург, Маутхаузен, Ораниенбург, Саксенхаузен және Аушвиц сияқты концлагерлерге тасымалданды. Кейбір Дунай швабтары, оның ішінде отбасы мүшелері де Баядан пойызбен қашу мүмкіндігін пайдаланды. Олардың арасындағы көрнекті тұлға - 1941 жылдың сәуірінде Панчево қаласының алты әкімшілік қызметкерін өлтірген Ябукадан Йозеф Недвецки, ол Ябукадан неміс шенеунігімен синонимді білдіретін Янковиц есімі бар жалған туу туралы куәлікке ие болды. Бұл 1938 жылы екі серб отбасына қарсы жасалған погром түніне сілтеме жасайды; Виц, аллюзия және славян есімдерінің немісше жазылуы. Екі шерудің барысында Югославия партизандары бірнеше шабуылдар жасады. Осы уақыт аралығында кейбір тұтқындар партизандарға қашып, өмірлерін сақтап қалды. Екі өлім шеруінен де белгілі каполар Гюла Требич және Миклош Радноти болды. 1947 жылы Бор саяси биліктен қала мәртебесін алды. Ол кезде оның халқы 11000 адамды құрады. 2018 жылдың маусым айында Бор Прокуплемен бірге қала мәртебесін алды.
Демография
1910, 1931 және 1971 жылғы халық санақтары бойынша Бор қаласының халқы 1910 жылы 2613, 1931 жылы 4749 және 1971 жылы 29118 адамды құрады. 2011 жылғы халық санағы мәліметтеріне сәйкес, Бор қаласының халқы 48 615 адамды, ал Бор қалалық аймағында 34 160 адам тұрды.
Тау-кен және металлургия институты
Бор институты геология, кен өндіру, металлургия және технология салаларындағы ғылыми зерттеу жобаларымен айналысады. Ол аймақтың технологиялық инфрақұрылымын және жергілікті өкіметтерді күшейтеді, кен өндірісін зерттеу, материалдарды өңдеу және қоршаған ортаны қорғау салаларында маманданған. Институт геология, кен өндіру, металлургия, технология және қоршаған ортаны қорғау, оның ішінде қалдықтарды қайта өңдеу жобалары бойынша сараптама, инвестицияға дейінгі және инвестициялық зерттеулер, сондай-ақ құжаттаманы ұсынады.
Денсаулық сақтау
Сербияның Бор қаласындағы денсаулық сақтау саласы, кен өндірісінен туындаған ауаның күрт ластануымен байланысты ерекше қиындықтарға тап болып отыр. Қаланың индустриалды ландшафтының басым бөлігі кен өндірісіне тиесілі, бұл экологиялық алаңдаушылықтарға және, салдарынан, тұрғындардың денсаулығына қатысты мәселелерге әкелді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Бордағы денсаулық сақтаудың тамыры 20-ғасырдың басына дейін жетеді, сол кезде қала кен өндірісінен туындаған ауаның ластануының әсерін сезінді. Мамандандырылған медициналық көмекке шұғыл қажеттілік бар екенін мойындаған қаладағы алғашқы денсаулық сақтау мекемесі 1930 жылдары тыныс алу ауруларына арналған аурухана ретінде құрылды. Уақыт өте келе, бұл аурухана жалпы ауруханаға айналып, қауымдастықтың денсаулық сақтау қажеттіліктеріне бейімделді. Жалпы аурухананың эволюциясы: Бастапқыда ауаның ластануынан туындаған тыныс алу ауруларын емдеу үшін құрылған Бордағы жалпы аурухана, денсаулық сақтау ландшафтының өзгеруіне бейімделуде маңызды рөл атқарды. Өкпе ауруларына арналған аурухана ретінде басталып, ол медициналық мамандықтардың кең ауқымын қамтитын қызметтерін кеңейтіп, қауымға жан-жақты медициналық көмек көрсетудегі маңызды тірекке айналды. Ауаның ластануы және наразылықтың динамикасы: Бор қаласында ауаның алаңдатарлық деңгейде ластануына байланысты наразылық акциялары күшейді. Халықтың наразылығы және бұқаралық ақпарат құралдарының кеңінен жариялануы экологиялық мәселелерді шешудің шұғыл екенін көрсетеді. Өз денсаулығына алаңдаған тұрғындар дереу әрекет етуді және өнеркәсіптік кәсіпорындар мен жергілікті биліктен жауапкершілік талап ету үшін көшелерге шықты. Денсаулыққа тигізетін әсері және қатерлі ісіктердің көрсеткіштері: Сербияның "Милан Йованович Батут" қоғамдық денсаулық институтының мәліметіне сәйкес, халықтың 25 пайызы қатерлі ісіктің қандай да бір түрімен күресіп жатыр. Бұл алаңдатарлық статистика ауаның ластануына ұзақ уақыт бойы тоқтаусыз әсер етудің қаншалықты ауыр салдарға әкелетінін көрсетеді. Осы қорқынышты көрсеткіштерге қарап, жан-жақты денсаулық сақтау шараларын және алдын алу іс-шараларын қабылдаудың қажеттілігі айқын көрінеді. Үкімет тарапынан әрекетсіздік: Көптеген наразылық акциялары мен денсаулық сақтау саласындағы алаңдаушылықтың күшеюіне қарамастан, жергілікті биліктен тиімді әрекеттер байқалып тұрған жоқ. Ластануды азайту және денсаулық сақтау дағдарысын шешу үшін берік шаралардың қабылдамауы қоғамдағы наразылықты күшейтіп, шұғыл және тиімді араласуды талап етуға себеп болды. Бордағы денсаулық сақтау саласы ауаның ластануымен күрестің ажырамас бөлігі болып қала береді. Қаланың денсаулық сақтау мекемелері экологиялық факторлар мен қоғамдық денсаулық арасындағы тығыз байланысты және жедел, бірлескен шешімдердің қажеттілігін атап өте отырып, бейімделуді жалғастыруда.
Фильмдер
Бор қаласында көптеген фильмдер түсірілді. Сондықтан қалаға "Боривуд" деген лақап ат берілді. Борда түсірілген серб және халықаралық фильмдердің ішінде "Сатуға арналған көз жасы", "Тилва Рош", "Ақ-ақ әлем", "Адам құс емес", "Азаттықты жеңіп алу", "Катангаға жол", "Үш күнәсіз адам туралы саға", "Жандарымызды құтқарыңыз", "Ұлдарының еркі" және "Вивегам" фильмдері бар.
Спорт
Бор спорт орталығы – жабық спорттық арена. Аренаның сыйымдылығы 3000 адамдық орындықтар аймағында және 4500 адамдық еден деңгейінде. Бор скейт-плазасы – Балқандағы алғашқы және ең үлкен скейт-парк. Ол картинг трассасы мен Бор спорт орталығының жанында орналасқан. Ол 2012 жылы ашылды. Бор скейт-плазасының жанында сол жылы салынған картинг трассасы орналасқан. Олардың жанында "4. километр" стадионы мен Бор ипподромы орналасқан. Қаладағы ең танымал клубтардың бірі – ФК Бор футбол клубы, ол Югославияның жоғары дивизионында, Югославия бірінші лигасының бірнеше маусымдарында өнер көрсетті, 1968/69 маусымда Еуропа кубогының жеңімпаздары кубогына қатысып, 1967/1968 маусымда ұлттық кубок финалында "Crvena Zvezda" командасына қарсы ойнады. ФК Бор қазіргі уақытта Сербияның бесінші деңгейлі лигасы – Бор аудандық лигасының құрамында, ал тағы бір қалалық клуб, ФК Slatina Bor, Сербияның төртінші деңгейлі футбол лигасы – Шығыс лигасында ойнайды. 2018–2019 маусымдарында Бордан үш клуб жоғары деңгейдегі ұлттық лига жарыстарына қатысады. ZKK Bor Сербияның бірінші әйелдер баскетбол лигасыда, ZJRK Bor Сербияның бірінші әйелдер гандбол лигасыда, ал американдық футбол командасы Golden Bears Bor Сербияның жоғары деңгейлі американдық футбол лигасыда өнер көрсетеді. "Sportski Centar Bor" коммуналдық кәсіпорнының басқаруында Бор әуежайы бар, онда дәстүрлі әуе шоуы "Fly in" өтіп тұратын. Бор 2013 жылы 21 жасқа дейінгі Еуропа снукер чемпионатын қабылдады.