Сумен жабдықтау жүйелері және сапасы

Кіріспе

Суды қоғамдық коммуналдық қызметтер, коммерциялық ұйымдар немесе басқа да тұлғалар арқылы қамтамасыз ету

Сумен жабдықтау – бұл қоғамдық коммуналдық қызметтер, коммерциялық ұйымдар, қоғамдық бастамалар немесе жеке тұлғалар арқылы, әдетте сорғылар және құбырлар жүйесі арқылы суды қамтамасыз ету. Қоғамдық сумен жабдықтау жүйелері дұрыс жұмыс істейтін қоғам үшін өте маңызды. Бұл жүйелер бүкіл әлемдегі халықты ауыз сумен қамтамасыз етеді. Қызмет сапасының аспектілеріне жабдықтаудың үздіксіздігі, су сапасы және су қысымы кіреді. Сумен жабдықтау үшін институционалдық жауапкершілік әр түрлі елдерде және аймақтарда әртүрлі (қалалық және ауылдық) ұйымдастырылған. Ол әдетте саясат пен реттеу, қызмет көрсету және стандарттау мәселелерін қамтиды. Суды жеткізу шығындары негізінен тұрақты шығындардан (капиталдық шығындар және персоналдық шығындар) және тек аз мөлшерде су мөлшеріне байланысты өзгермелі шығындардан (негізінен энергия және химиялық заттар) тұрады. Әлемдегі барлық дерлік қызмет көрсетушілер өз шығындарының бір бөлігін өтеу үшін тарифтерді қолданады. Сумен жабдықтау – суарудан бөлек тақырып, ол ауыл шаруашылығы үшін негізінен, кең ауқымды және әртүрлі мақсаттар үшін сумен жабдықтаудың практикасы мен жүйелерін қамтиды.

Техникалық шолу

Сумен жабдықтау жүйелері тиісті тазартудан кейін әртүрлі көздерден су алады, оның ішінде жер асты сулары (аквиферлер), жер үсті сулары (көлдер мен өзендер) және тұзды суды тұщыландыру арқылы теңізден. Суды тазарту кезеңдері көбінесе тазарту, хлорлау арқылы дезинфекциялау және кейде фторлауды қамтиды. Тазартылған су содан кейін гравитациялық түрде ағып немесе су мұнаралары сияқты биік орналасқан немесе жердегі резервуарларға сорғыланады (ішу суын тарату тиімділігіне қатысты көрсеткіштер үшін «кіріссіз су» қараңыз). Су қолданылғаннан кейін, канализация әдетте кәріз жүйесіне жіберіліп, өзенге, көлге немесе теңізге құйылудан немесе ландшафттық жобалауға немесе суаруға қайта қолданудан бұрын, канализация тазарту станциясында тазартылады.

Қызмет сапасы

Сумен жабдықтау қызметінің сапасының көп қырлары бар: үздіксіздік, судың сапасы, қысым және қызмет көрсетушілердің тұтынушылар шағымдарына ден қою деңгейі. Дамып келе жатқан елдерде көптеген адамдар нашар немесе өте нашар сападағы қызмет алады.

Жеткізудің үздіксіздігі

Сумен үздіксіз қамтамасыз етілу дамыған елдердің көпшілігінде бұрыннан қалыптасқан норма саналады, бірақ көптеген дамушы елдерде бұл өте күрделі мәселе болып табылады, онда кейде су күніне бірнеше сағат немесе аптасына бірнеше күн ғана беріледі; яғни, су беру үздіксіз болмайды. Бұл әсіресе сумен жабдықтау желісіне нашар қосылған және жеке ұңғымалар сияқты баламалы көздерді алуға мүмкіндігі жоқ ресми емес елді мекендер үшін қиындық тудырады. Дамушы елдер халқының шамамен жартысы суды үзіліс-үзіліспен алады деп есептеледі.

Су сапасы

Ауыз судың сапасы микробиологиялық және физикалық-химиялық екі жағынан қарастырылады. Су сапасын анықтайтын мыңдаған параметр бар. Халыққа сумен жабдықтау жүйелерінде су кем дегенде зарарсыздандырылуы тиіс – көбінесе хлорлау немесе ультракүлгін сәулелерді қолдану арқылы, әсіресе жер бетіндегі су болған жағдайда, қосымша тазалау қажет болуы мүмкін. Судың сапасы су көзінің сапасы мен ластану деңгейіне де байланысты.

Су қысымы

Су қысымы тарату жүйесінің әртүрлі жерлерінде әртүрлі болады. Көше астындағы су құбырлары жоғары қысыммен жұмыс істей алады, ал қысымды төмендеткіш құрылғы әрбір үйге немесе ғимаратқа су кіретін жерде орналасқан. Дұрыс басқарылмаған жүйелерде су қысымы тым төмен болып, тек тамшылап су ағуына немесе сантехника жабдықтарына зақым келтіріп, суды ысырап етуге себеп болуы мүмкін. Қалалық су жүйесіндегі қысым әдетте қалалық аймаққа су жеткізетін қысымды су резервуары, суды су мұнарасына сорғылау арқылы және жүйедегі тұрақты қысымды сақтау үшін гравитация күші немесе су тазарту станциялары мен қайталау сорғы станцияларындағы сорғылар арқылы сақталады. Ұлыбританиядағы қалыпты қысым қалалық жабдықтау үшін 4-5 бар (60-70 PSI) құрайды. Дегенмен, кейбір тұтынушыларда 8 бардан жоғары немесе 1 бардан төмен қысым болуы мүмкін. Бір темір құбыр терең аңғардан өтіп жатса да, оның номиналды қысымы бірдей болады, бірақ әрбір тұтынушы гидростатикалық қысымның (шамамен 1 бар / 10 метр биіктік) әсерінен сәл көбірек немесе азырақ қысым алады. Яғни, 30 метрлік төбедегі тұтынушылар, төбесіндегілерге қарағанда 3 барға артық қысым алады. Статикалық қысым бірдей болса да, су жеткізілімінің кедергісінен туындайтын қысым жоғалуына байланысты тиімді қысым да өзгереді. Қалалық тұтынушының темір құбыры 5 метрлік 15 мм болатындықтан, ас үйдің кранынан су ағыны тез болады. Ал ауылдық тұтынушының 1 километрлік тотыққан және әктелген 22 мм темір құбыры болуы мүмкін, сондықтан ас үйдің кранынан су ағыны азырақ болады. Осы себепті Ұлыбританиядағы тұрмыстық су жүйесі дәстүрлі түрде (1989 жылға дейін) "цистернамен жабдықтау" жүйесін қолданды, онда кіріс суы ас үйдің раковинасына және төбедегі резервуарға қосылады. Су 12 мм құбыр және шарлы клапан арқылы резервуарға тамшылап ағып, содан кейін 22 немесе 28 мм құбырлар арқылы үйге су жеткізіледі. Гравитациялық судың қысымы төмен (мысалы, ванна бөлмесінде 1/4 бар) болғандықтан, жоғары ағынды қамтамасыз ету үшін кең құбырлар қажет. Бұл ванна мен унитазға жарайды, бірақ көбінесе душқа жеткіліксіз. Қысымды арттыру және оны тұрақтандыру үшін күшейткіш сорғы немесе гидрофор орнатылады. Осы себепті қалалық үйлерде көбінесе желілік қысымды қазандықтар ("комби") қолданылады, олар ваннаны толтыруға көп уақыт кетіреді, бірақ душтің жоғары кері қысымына сай келеді.

Water pressures vary in different locations of a distribution system. Water mains below the street may operate at higher pressures, with a pressure reducer located at each point where the water enters a building or a house. In poorly managed systems, water pressure can be so low as to result only in a trickle of water or so high that it leads to damage to plumbing fixtures and waste of water. Pressure in an urban water system is typically maintained either by a pressurised water tank serving an urban area, by pumping the water up into a water tower and relying on gravity to maintain a constant pressure in the system or solely by pumps at the water treatment plant and repeater pumping stations. Typical UK pressures are 4–5 bar (60–70 PSI) for an urban supply. However, some people can get over eight bars or below one bar. A single iron main pipe may cross a deep valley, it will have the same nominal pressure, however each consumer will get a bit more or less because of the hydrostatic pressure (about 1 bar/10 m height). So people at the bottom of a 100 feet (30 m) hill will get about 3 bars more than those at the top. The effective pressure also varies because of the pressure loss due to supply resistance, even for the same static pressure. An urban consumer may have 5 metres of 15 mm pipe running from the iron main, so the kitchen tap flow will be fairly unrestricted. A rural consumer may have a kilometre of rusted and limed 22 mm iron pipe, so their kitchen tap flow will be small. For this reason, the UK domestic water system has traditionally (prior to 1989) employed a "cistern feed" system, where the incoming supply is connected to the kitchen sink and also a header/storage tank in the attic. Water can dribble into this tank through a 12 mm pipe, plus ball valve, and then supply the house on 22 or 28 mm pipes. Gravity water has a small pressure (say 1/4 bar in the bathroom) so needs wide pipes to allow for higher flows. This is fine for baths and toilets but is frequently inadequate for showers. A booster pump or a hydrophore is installed to increase and maintain pressure. For this reason urban houses are increasingly using mains pressure boilers ("combies") which take a long time to fill a bath but suit the high back pressure of a shower.

Институционалдық жауапкершілік және басқару

Сумен жабдықтауда көптеген мекемелердің жауапкершілігі бар. Негізгі айырмашылық – бір жағынан саясатты және реттеуді қамтамасыз ететін мекемелер, екінші жағынан қызметтерді ұсынатын мекемелер арасында.

Саясат және реттеу

Сумен жабдықтау саясаты мен реттеуді әдетте бір немесе бірнеше министрліктер заң шығарушы билікпен келісіп белгілейді. АҚШ-та АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау агенттігі, оның әкімшісі тікелей Президентке есеп береді, атқарушы билікте су және санитария саясатын және стандарттарды белгілеуге жауапты. Басқа елдерде салалық саясат үшін жауапкершілік қоршаған ортаны қорғау министрлігіне (мысалы, Мексика мен Колумбияда), денсаулық сақтау министрлігіне (мысалы, Панама, Гондурас және Уругвайда), қоғамдық жұмыстар министрлігіне (мысалы, Эквадор мен Гаитиде), экономика министрлігіне (мысалы, Германияда) немесе энергетика министрлігіне (мысалы, Иранда) жүктеледі. Кейбір елдерде, мысалы Иордания мен Боливияда, тіпті Су министрлігі бар. Сумен қамтамасыз етуде көбінесе бірнеше министрлік жауапты болады. Еуропалық Одақта маңызды саяси функциялар жоғары деңгейге тапсырылды. Саясат пен реттеу функцияларына тарифтік ережелерді белгілеу және тарифтерді арттыруды бекіту; қызмет көрсету сапасы мен қоршаған ортаны қорғау нормаларын белгілеу, бақылау және қолдану; қызмет көрсетушілердің жұмысын салыстыру және бағалау; қызмет көрсету үшін жауапты мекемелердің құрылымын реформалау кіреді. Саясат функциялары мен реттеу функцияларының аражігі әрқашан да анық болмайды. Кейбір елдерде олар министрліктерге тапсырылады, ал басқаларында реттеуші функциялар министрліктерден бөлек агенттіктерге жүктеледі.

Реттеуші агенттіктер

Дүние жүзіндегі ондаған елдер тұтынушыларды жақсы қорғау және тиімділікті арттыру мақсатында инфрақұрылымдық қызметтерді, оның ішінде көбінесе сумен жабдықтау және санитарияны реттеуші органдар құрды. Реттеуші агенттіктерге түрлі жауапкершіліктер жүктелуі мүмкін, әсіресе тарифтерді бекіту және салалық ақпараттық жүйелерді, соның ішінде салыстырмалы бағалау жүйелерін басқару сияқты. Кейде олар қызмет көрсетушілермен қанағаттанарлық шешілмеген тұтынушылардың шағымдарын қарауға да міндетті. Бұл мамандандырылған ұйымдар мемлекеттік министрліктердің бөлімдеріне қарағанда қызмет көрсетушілерді реттеуде құзыреттірек және бейтарап болуы тиіс. Реттеуші агенттіктер үкіметтің атқарушы билігінен тәуелсіз болуға тиіс, бірақ көптеген елдерде олар көбінесе үлкен тәуелсіздікке қол жеткізе алмады. АҚШ-та коммуналдық қызметтерді реттеуші органдар штаттар деңгейінде, ал Канадада провинциялар деңгейінде дерлік бір ғасырдан бері жұмыс істеп келеді. Екі елде де олар бірнеше инфрақұрылым салаларын қамтиды. АҚШ-тың көптеген штаттарында олар «Қоғамдық қызмет комиссиялары» деп аталады. Англия мен Уэльс үшін суды реттеу агенттігі (OFWAT) 1989 жылы су индустриясы жекешелендіріліп жатқанда құрылды. Көптеген дамып келе жатқан елдерде 1990 жылдары жеке сектордың қатысуын арттыруға бағытталған күш-жігермен бірге суды реттеуші агенттіктер құрылды. (Мысалы, Латын Америкасындағы реттеуші агенттіктер туралы толық ақпарат алу үшін «Латын Америкасындағы су және санитария» және ADERASA – суды реттеуші агенттіктердің аймақтық қауымдастығын қараңыз.) Көптеген елдерде суды реттеуші органдар жоқ. Бұл елдерде қызмет көрсетушілерді жергілікті билік немесе ұлттық үкімет тікелей реттейді. Мысалы, континенттік Еуропа елдері, Қытай және Үндістанда осылай.

Қызмет көрсету

Сумен жабдықтау қызметтерін ұсынатын ұйымдар, көбінесе коммуналдық мекемелер, әкімшілік шекараларға қатысты географиялық аумақты қамтуы, салалық бағыты, меншік нысаны және басқару жүйесі тұрғысынан бір-бірінен өзгеше болады.

Географиялық қамту

Көптеген су шаруашылығы мекемелері бір қала, кент немесе муниципалитетте қызмет көрсетеді. Дегенмен, көптеген елдерде муниципалитеттер масштабты экономикадан пайдалану үшін аймақтық немесе бірнеше муниципалитеттік, немесе көп юрисдикциялық шаруашылықтармен бірігіп жұмыс істейді. АҚШ-та мұндай кәсіпорындар арнайы мақсаттағы аудандар түрінде болуы мүмкін, олар тәуелсіз салық салу құқығына ие болуы мүмкін. АҚШ-та көп юрисдикциялық су шаруашылығы мекемесінің мысалы – Вашингтон қаласына және Мэриленд штатының әртүрлі аймақтарына қызмет көрсететін WASA. Көп юрисдикциялық шаруашылықтар Германияда, Францияда және Италияда "Zweckverbaende" деп белгілі. Кейбір федеративтік елдерде, Бразилияның барлық штаттарында және Мексиканың кейбір штаттарында сияқты, бүкіл штаттың көптеген немесе барлық қалалары мен кенттерін қамтитын су қызметтерін ұсынатын мекемелер бар (Мексикадағы сумен жабдықтау және санитария жағдайларын қараңыз). Англия мен Уэльсте сумен жабдықтау және кәріз жүйесі негізінен он аймақтық компания арқылы жүзеге асырылады. Кейбір шағын елдер, әсіресе дамыған елдер, бүкіл елді немесе кем дегенде оның көптеген қалалары мен ірі кенттерін қамтитын қызмет көрсетушілерді құрды. Мұндай ұлттық қызмет көрсетушілер Батыс Африкада және Орталық Америкада кең таралған, сондай-ақ Тунис, Иордания және Уругвай сияқты елдерде де кездеседі (Уругвайдағы сумен жабдықтау және санитария жағдайларын қараңыз). Ауылдық жерлерде, әлем халқының шамамен жартысы тұратын жерлерде, су қызметтерін көбінесе шаруашылықтар емес, бір немесе кейде бірнеше ауылды қамтитын қоғамдық ұйымдар көрсетеді.

Секторлық қамту

Кейбір сумен жабдықтау мекемелері тек су беру қызметтерін ғана ұсынады, ал канализация басқа мекеменің жауапкершілігінде болады. Мысалы, Тунис осыған ұқсас жағдайға тап болады. Дегенмен, көп жағдайда сумен жабдықтау мекемелері канализация және сарқынды суды тазарту қызметтерін де ұсынады. Кейбір қалалар мен елдерде коммуналдық қызметтер электр энергиясын да таратады. Кейбір жағдайларда, мұндай көп қызметті мекемелер қатты тұрмыстық қоқысты жинап, жергілікті телефон қызметтерін де ұсынады. Мұндай біріктірілген мекеменің мысалын Колумбияның Медельин қаласында кездестіруге болады. Су, санитария және электр энергиясын ұсынатын мекемелер Германияның Франкфурт қаласында (Mainova), Марокконың Касабланка қаласында және Батыс Африкадағы Габонда табылады. Көп қызметті мекемелер белгілі бір пайдалар береді, мысалы, бірыңғай есептесу және заңмен рұқсат етілген жағдайда, электр энергиясын сатудан түсетін кіріс есебінен су қызметтерін субсидиялау мүмкіндігі.

Меншік және басқару тәртібі

Сумен жабдықтау ұйымдары мемлекеттік, жеке, аралас немесе кооперативтік болуы мүмкін. Әлемдегі қалалық сумен жабдықтау қызметтерінің көп бөлігін мемлекеттік мекемелер қамтамасыз етеді. Оранж принці Виллем Александр (2002) айтқандай, "Көптеген адамдарға әсер ететін су дағдарысы, бастысы, судың жетіспеушілігі емес, басқару мәселесі болып табылады". Құнға сәйкес келетін тарифтерді енгізу және еңбекке жарамды және жарамсыз тұтынушылар арасындағы өзара субсидиялау, Судың Есепсіз Жоғалуын (СЕЖ) азайту және желіге қосылмаған ең нашар отбасыларға желіні кеңейтуге қажетті қаржыны қамтамасыз ету үшін маңызды басқару реформасы болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін мемлекеттік және жеке сектор арасындағы серіктестік маңызды рөл атқара алады.

Жеке сектордың қатысуы

Қалалық сумен жабдықтаудың шамамен 10 пайызы жеке немесе мемлекеттік-жеке компаниялармен, әдетте концессиялар, жалдау шарты немесе басқару келісімдері арқылы қамтамасыз етіледі. Осы су қызметі келісімшарттары бойынша, қызмет көрсетуге заңды жауапты мемлекеттік орган, қызмет көрсетудің белгілі бір немесе барлық аспектілерін жеке қызмет провайдеріне әдетте 4 жылдан 30 жылға дейінгі мерзімге тапсырады. Мемлекеттік орган мүлікке иелігін сақтайды. Мұндай тәсілдер Франция мен Испанияда кең таралған. Әлемнің азаматтар саны аз жерлерде ғана сумен жабдықтау жүйелері толығымен жеке секторға сатылды (жекешелендіру), мысалы Англия мен Уэльсте, сондай-ақ Чилиде. Әлемдегі ең ірі жеке су компаниялары – Франциядан Suez және Veolia Environnement; Испаниядан Aguas de Barcelona; және Ұлыбританиядан Thames Water, олардың барлығы халықаралық қызметпен айналысады (осы компаниялардың веб-сайттарына сілтемелер төменде келтірілген). Соңғы жылдары бірқатар қалалар "қайта мемлекеттендіру" деп аталатын процесте мемлекеттік секторға қайта оралды.

Сумен қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік қызмет көрсету

Қазіргі уақытта қалалық сумен жабдықтау және санитария қызметтерінің 90% мемлекеттік секторда жүзеге асырылады. Олар мемлекетке немесе жергілікті билік органдарына, сондай-ақ ұжымдарға немесе кооперативтерге тиесілі. Олар пайда табу мақсатын көздемей, жалпыға ортақ мүдделі, қоғамдық маңызы бар игіліктерді ұсыну принципіне негізделген. Көптеген орташа және төмен кірісті елдерде мемлекеттік меншіктегі және басқарылатын сумен жабдықтау ұйымдары саяси араласу салдарынан тиімсіз болуы мүмкін, бұл штат санының артуына және еңбек өнімділігінің төмендеуіне алып келеді. Айырықша жағдай, осы институттық құрылымнан ең көп зиян көретіндер – осы елдердегі қалалық кедейлер. Олар сумен жабдықтау желісіне қосылмағандықтан, судың әр литрі үшін одан әлдеқайда көп төлейді, ал желіге қосылған үй шаруашылықтары зиянға ұшыраған коммуналдық қызметтерден алатын жасырын субсидиялардан пайда көреді. Таза су мен санитарияға толық қол жеткізуге әлі де қатысты жұмыстар көп болса, мемлекеттік сумен жабдықтау органдарының қазіргі жағдайы жеткілікті деңгейде жұмыс істемейтінін көрсетеді. Дегенмен, кейбір органдар өте табысты болып келеді және мемлекеттік басқарудың ең жақсы үлгілерін ұсынады. Жапонияның бұрынғы премьер-министрі Риутаро Хашимото атап өткендей: "Қазіргі уақытта әлемдегі сумен жабдықтаудың 90 пайызынан астамын мемлекеттік су қызметтері қамтамасыз етеді. Мемлекеттік су операторларының шағын ғана жақсаруы әлемдік қызмет көрсетуге зор әсер етеді".

Басқару шаралары

Мемлекеттік және жекеменшік коммуналдық қызметтерді басқару жүйесі түрлі болуы мүмкін (Kurian and McCarney, 2010). Басқару жүйесі қызмет көрсетуші, оның меншік иелері, тұтынушылары және реттеуші органдар арасындағы қарым-қатынасты анықтайды. Олар қызмет көрсетушінің қаржылық тәуелсіздігін, оның активтерін сақтау, қызметтерді кеңейту, білікті мамандарды тарту және ұстап тұру, сондай-ақ жоғары сапалы қызметтер ұсыну мүмкіндігін анықтайды. Басқару жүйесінің маңызды аспектілері – қызмет көрсетуді жүзеге асыратын ұйымның кездейсоқ саяси ықпалдан қаншалықты қорғалғаны; және қызмет көрсетушіге тарифтер арқылы шығындарының барлығын немесе көп бөлігін өтеуге және осы түсімдерді сақтауға рұқсат беретін нақты міндеттеме мен саяси ниет бар-жоғы. Егер сумен жабдықтау қала, кент немесе муниципалитет әкімшілігі құрамындағы бөлімнің құзыретінде болса, тарифтік түсімдердің басқа мақсаттарға жұмсалу қаупі туындайды. Кейбір жағдайларда қызметкерлер кәсіби біліктілігіне емес, саяси байланыстарына сүйене отырып тағайындалуы мүмкін.

Стандарттау

Сумен жабдықтау жүйесіне қатысты халықаралық стандарттар Халықаралық стандарттар жіктелімі (ICS) 91.140.60 кодымен белгіленеді.

Су және санитарлық қызмет көрсетушілердің қызметін салыстыру

Су және кәріз қызметтерін ұсынатын ұйымдардың (мекемелердің) өнімділігін салыстыру қажет, себебі бұл сала тікелей бәсекелестікке шектеулі мүмкіндік береді (табиғи монополия). Бәсекелестік рынокта жұмыс істейтін фирмалар бір-бірінен жақсы нәтижелер көрсету үшін үнемі күш түсіреді. Сумен жабдықтау мекемелері көбінесе осы қысымнан қорғалған, және бұл көбінесе байқалады: кейбір мекемелер тұрақты түрде жақсарып келеді, ал көптегендері үздік тәжірибеден қалыс қалып, артта қалуда. Мекемелердің өнімділігін салыстыру арқылы бәсекелестікті ынталандыруға, жақсарту үшін нақты мақсаттар қоюға және жақсы мекемелерге жете алу үшін күш салуға болады. Су және санитария мекемелері үшін салыстыру стандартына қатысты ақпаратты Су және санитария мекемелерінің халықаралық салыстыру желісі ұсынады.

Шығындар мен қаржыландыру

Суды жеткізу шығындарының басым бөлігі тұрақты шығындардан (капиталдық шығындар мен персоналдық шығындар) тұрады, ал айнымалы шығындар (негізінен энергия және химиялық заттар) су тұтынылған көлемге аз дәрежеде ғана байланысты. Дамыған елдердегі қалалық аймақтарда суды жеткізудің толық құны жергілікті шығындар мен су тұтыну деңгейіне байланысты бір текше метрге шамамен 1-2 АҚШ долларын құрайды. Құрылыстарды санитарлық жағдайға келтіру (кәріз және сарқынды суларды тазарту) бір текше метрге тағы 1-2 АҚШ доллары тұрады. Бұл шығындар дамушы елдерде біршама төмен. Әлем бойынша осы шығындардың тек бір бөлігі ғана тұтынушыларға есептеледі, ал қалғаны жергілікті, аймақтық немесе ұлттық үкіметтерден тікелей немесе жанама субсидиялар арқылы қаржыландырылады (тарифтар бөлімін қараңыз). Сумен жабдықтауға жасалған инвестициялар субсидиялардан басқа, өздігінен туындаған кірістер және қарыз арқылы да қаржыландырылады. Қарыздық қаржыландыру коммерциялық банктерден алынған несиелер, Дүниежүзілік банк және аймақтық даму банктері сияқты халықаралық қаржы институттарынан алынған несиелер (дамушы елдер үшін) және облигациялар (кейбір дамыған елдер мен жоғары орташа табысқа ие елдер үшін) түрінде болуы мүмкін.

Тарифтер

Дүниежүзіндегі барлық қызмет провайдерлерінің көбі өз шығындарының бір бөлігін өтеу үшін тарифтерді қолданады. Дүниежүзілік банк сарапшыларының бағалауынша, әлемдік су тарифтерінің орташасы бір текше метріне 0,53 АҚШ долларына тең. Дамыған елдердегі орташа тариф 1,04 АҚШ долларын құрайды, ал ең кемдауыл елдерде ол 0,11 АҚШ доллары ғана. Дамушы елдердегі ең төменгі тарифтер Оңтүстік Азияда (орташа есеппен 0,09 АҚШ доллары/м3), ал ең жоғары тарифтер Латын Америкасында (0,41 АҚШ доллары/м3) байқалады. 132 қаланың деректері зерттелді. Тариф айына 15 текше метр тұтыну деңгейіне сәйкес есептеледі. Аз ғана коммуналдық мекемелер өз шығындарын толық өтей алады. Дүниежүзілік банк жүргізген осы зерттеуге сәйкес, әлемдегі коммуналдық мекемелердің 30% ғана, ал дамыған елдердегілердің 50% ғана операциялық, күтімдік және ішінара капиталдық шығындарды жабуға жеткілікті кіріс табады. NUS Consulting компаниясы 2006 жылы жүргізген тағы бір зерттеуде, негізінен ЭЫДҰ-ға кіретін 14 елде, ҚҚС-ты ескермей, су және кәріз тарифтерінің орташа мөлшері АҚШ-та бір текше метріне 0,66 АҚШ долларын, ал Данияда 2,25 АҚШ долларын құрады. Дегенмен, АҚШ-тағы су тұтыну Еуропаға қарағанда әлдеқайда жоғары. Сондықтан, тұрғын үйлердегі су төлемдері шамамен бірдей болуы мүмкін, тіпті Еуропадағы тариф бірлік тұтынуға қатысты АҚШ-қа қарағанда жоғары болса да. 2005 жылы АҚШ-тың Шығыс жағалауындағы орташа отбасы су және кәріз қызметтері үшін айына 30-70 АҚШ доллары төлеген. Дамушы елдерде тарифтер көбінесе шығындарды өтеуге жеткіліксіз. Тұрғын үйлерде айына 15 текше метр су тұтыну үшін төлемдер айына 1 доллардан 12 долларға дейін ауыспайды. Су және санитария тарифтері, көбінесе бірге есептелетін, түрлі формада болуы мүмкін. Егер су санағыш орнатылған болса, тарифтер көбінесе көлемдік (тұтыну бойынша) болып табылады, кейде ай сайынғы шағын тұрақты төлеммен бірге. Су санағыштары болмаған жағдайда, нақты тұтынудан тәуелсіз біржолғы немесе тұрақты мөлшерлемелер қолданылады. Дамыған елдерде тарифтер әдетте әртүрлі пайдаланушылар үшін және әртүрлі тұтыну деңгейлері үшін бірдей болады. Дамушы елдерде жағдай көбінесе өзара субсидиялаумен сипатталады, мақсаты – суды кедей деп саналатын, аз көлемде тұтынатын тұрғын үйлер үшін қолжетімді ету. Мысалы, өнеркәсіптік және коммерциялық пайдаланушылар мемлекеттік немесе тұрғын үй пайдаланушыларына қарағанда көбінесе жоғары тарифтерді төлейді. Сондай-ақ, су санағыштары бар пайдаланушылар көбінесе жоғары тұтыну деңгейлері үшін жоғары тарифтерді төлейді (көбейтілген тарифтер). Дегенмен, тұрғын үй пайдаланушылары арасындағы өзара субсидиялау әрқашан мақсатына жете бермейді. Су тарифтерінің дамушы елдерде жоғары деңгейде болмауына байланысты, тұтынуға берілетін субсидиялардың көп бөлігі қоғамның ең бай сегменттеріне тиесілі. Сонымен қатар, жоғары өнеркәсіптік және коммерциялық тарифтер осы пайдаланушыларды коммуналдық қызметтен басқа көздерден су алуға (өздерінің ұңғылары, су тасымалдаушылары) ынталандырып, осылайша коммуналдық қызметтің кіріс базасын әлсіретеді.

Almost all service providers in the world charge tariffs to recover part of their costs. According to estimates by the World Bank the average (mean) global water tariff is US$0.53 per cubic meter. In developed countries the average tariff is US$1.04, while it is only U$0.11 in the poorest developing countries. The lowest tariffs in developing countries are found in South Asia (mean of US$0.09/m3), while the highest are found in Latin America (US$0.41/m3). Data for 132 cities were assessed. The tariff is estimate for a consumption level of 15 cubic meters per month. Few utilities do recover all their costs. According to the same World Bank study only 30% of utilities globally, and only 50% of utilities in developed countries, generate sufficient revenue to cover operation, maintenance and partial capital costs. According to another study undertaken in 2006 by NUS Consulting, the average water and sewerage tariff in 14 mainly OECD countries excluding VAT varied between US$0.66 per cubic meter in the United States and the equivalent of US$2.25 per cubic meter in Denmark. However, water consumption is much higher in the US than in Europe. Therefore, residential water bills may be very similar, even if the tariff per unit of consumption tends to be higher in Europe than in the US. A typical family on the US East Coast paid between US$30 and US$70 per month for water and sewer services in 2005. In developing countries, tariffs are usually much further from covering costs. Residential water bills for a typical consumption of 15 cubic meters per month vary between less than US$1 and US$12 per month. Water and sanitation tariffs, which are almost always billed together, can take many different forms. Where meters are installed, tariffs are typically volumetric (per usage), sometimes combined with a small monthly fixed charge. In the absence of meters, flat or fixed rates—which are independent of actual consumption—are being charged. In developed countries, tariffs are usually the same for different categories of users and for different levels of consumption. In developing countries, the situation is often characterized by cross subsidies with the intent to make water more affordable for residential low volume users that are assumed to be poor. For example, industrial and commercial users are often charged higher tariffs than public or residential users. Also, metered users are often charged higher tariffs for higher levels of consumption (increasing block tariffs). However, cross subsidies between residential users do not always reach their objective. Given the overall low level of water tariffs in developing countries even at higher levels of consumption, most consumption subsidies benefit the wealthier segments of society. Also, high industrial and commercial tariffs can provide an incentive for these users to supply water from other sources than the utility (own wells, water tankers) and thus actually erode the utility's revenue base.

Дамушы елдерге қажетті инвестициялар

Сумен жабдықтау және санитария құбыр желілері, сорғы станциялары және су тазарту қондырғылары сияқты инфрақұрылымға зор капиталдық инвестицияларды талап етеді. Дамып келе жатқан елдерде сумен қамтамасыз етуді кепілдендіру, судың ысырабын азайту және су сапасын қорғау үшін ескірген су инфрақұрылымын жаңартуға жылына кем дегенде 200 миллиард АҚШ доллары инвестиция салу қажет деп бағаланады. Халықаралық назар дамып келе жатқан елдердің қажеттіліктеріне шоғырланған. 2015 жылға қарай қауіпсіз ауыз суға және негізгі санитарияға қол жеткізбейтін халықтың үлесін жартысына дейін азайту мақсатын көздеген Мыңжылдық даму мақсаттарына жету үшін, қазіргі жылдық инвестициялар 10-15 миллиард АҚШ доллары шамасында шамамен екі есеге арттырылуы керек. Бұл қолдағы инфрақұрылымды күтіп ұстауға қажетті инвестицияларды қамтымайды. Инфрақұрылым орнатылғаннан кейін, сумен жабдықтау және санитария жүйелерін пайдалану персонал, энергия, химиялық заттар, техникалық қызмет көрсету және басқа да шығындарды жабу үшін маңызды тұрақты шығыстарды қажет етеді. Осы капиталдық және операциялық шығыстарды қаржыландыру көздері негізінен пайдаланушы төлемдері, мемлекеттік қаражат немесе олардың комбинациясы болып табылады. Сумен жабдықтау жүйесінің икемділігі де ескерілуі тиіс.

Тарих

Тарих бойы адамдар су алу және пайдалануды ыңғайлы ету үшін жүйелер ойлап тапты. Жартылай шөлейт аймақтарда өмір сүрген ежелгі парсылар б.з.д. I мыңжылдықта таулардағы суға қол жеткізу үшін қанат жүйесін пайдаланған. Ерте Римде үй ішінде су құбырлары болған, яғни суарналар мен құбырлар жүйесі үйлерде, сондай-ақ қоғамдық бұлақтар мен фонтандарда аяқталар еді. Ағарту дәуіріне дейін сумен жабдықтау және санитария саласында аз прогресс жасалды, ал римдіктердің инженерлік шеберлігі Еуропа бойынша көптеген жылдар бойы ескерілмеді. XVIII ғасырда Лондон халқының қарқынды өсуі жеке сумен жабдықтау желілерін құруға серпіліс берді. Лондонның сумен жабдықтау инфрақұрылымы көптеген ғасырлар бойы ерте ортағасырлық суарналардан бастап, 19 ғасырда холера қаупіне жауап ретінде салынған ірі тазарту стансалары арқылы, қазіргі заманғы, кең көлемді су қоймаларына дейін дамыды. Бірінші бұрандалы су краны 1845 жылы Ротерхамдағы мыс қорыту зауыты Гест пен Кримс тарапынан патенттелді. Сумен жабдықтауды тазарту үшін құм сүзгілерін алғаш рет 1804 жылы Шотландияның Пейсли қаласындағы ағартқыш иесі Джон Гибб қолданды, ол өзінің артық өнімді халыққа сатты. Әлемдегі алғашқы тазартылған суды жеткізуді инженер Джеймс Симпсон 1829 жылы Лондонның Челси су құбыры компаниясы үшін іске қосты. Суды тазарту практикасы көп ұзамай кең таралды, ал жүйенің тиімділігі дәрігер Джон Сноудың 1854 жылғы Брод-стрит холерасының жарылуы кезіндегі зерттеулерінен кейін холера эпидемиясының таралуында сумен жабдықтаудың ролін анық көрсетті.