Кіріспе

Компанияның қарапайым акцияларына қатысты күрделі сатып алу опциясы, компанияның қызметкерге бергені. Қызметкерлер акциялары опциялары (ESO) – бұл қаржылық опциялардың кейбір ерекшеліктерін қамтитын жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы сыйақы шарты. Қызметкерлер акциялары опциясы компанияның акционерлік капиталына қатысу мүмкіндігін беретін ішкі келісім ретінде қарастырылады, бұл опция компания қызметкерге сыйақы пакетінің бір бөлігі ретінде ұсынады. Кейіннен реттеушілер мен экономистер ЭСО-ны сыйақы шарты ретінде қарастырды. Бұл стандартты емес шарттар қызметкер мен жұмыс беруші арасында жасалады, онда жұмыс беруші қызметкер акциялар опциясын пайдаланған жағдайда, қызметкерге белгілі бір көлемде акцияларды жеткізуге міндетті. Шарттың мерзімі әртүрлі болуы мүмкін, көбінесе жұмыс берушіге және қызметкердің қазіргі жұмыс жағдайына байланысты өзгерістер енгізіледі. АҚШ-та шарттар жұмыс берушінің "Ынталандырушы Акционерлік Жоспарына арналған Акция Опциясы туралы келісімінде" егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл келісім қызметкерге белгіленген бағамен шектеулі көлемде акция сатып алуға мүмкіндік береді. Ұсынылған акциялар көбінесе шектеулі акциялар болып табылады. Қызметкер опцияны пайдалануға міндетті емес, мұндай жағдайда опция күшін жояды. AICPA-ның қаржылық есептілік туралы хабарламасында бұл шарттар жұмыс берушінің меншікті капиталындағы "қысқа" позицияға тең деп сипатталады, егер шарт жұмыс берушінің балансының басқа атрибутына байланысты болмаса. Егер жұмыс берушінің позициясын опция түрінде модельдеуге болады болса, көбінесе ол "сатып алу опциясындағы қысқа позиция" ретінде модельденеді. Қызметкердің көзқарасы бойынша, сыйақы шарты жұмыс берушінің меншікті капиталын сатып алуға шартты құқық береді және опция ретінде модельделген кезде, қызметкердің көзқарасы "сатып алу опциясындағы ұзақ позиция" болып табылады.

Мақсаттар

Көптеген компаниялар қызметкерлерді ұстап қалу, сыйақылау және тарту үшін қызметкерлер акциялары опционын пайдаланады, мақсаты – қызметкерлерге компания акцияларының бағасын арттыратын іс-әрекеттерге ұмтылуға ынталандыру болып табылады. Қызметкер опционды жүзеге асырып, оның жүзеге асыру бағасын төлей алады, содан кейін компанияның қарапайым акциялары беріледі. Нәтижесінде, қызметкер нарықтық және жүзеге асыру бағалары арасындағы айырмашылықтан тікелей қаржылық пайда көреді. Акциялар опционы құны күрт өскен жағдайда, "алтын қолқап" ретінде де қолданылады. Компанияны тастап кеткен қызметкер, компания белгілеген шектеулерге байланысты, үлкен ақша сомасын қалдырып кетеді. Мұндай шектеулер, мысалы, акцияларды беру және беруді тоқтату, иеленушінің мүддесін бизнес акционерлерінің мүддесімен үйлестіруге бағытталған. Компаниялардың қызметкерлерге акция опционын сыйақы ретінде беруінің тағы бір маңызды себебі – ақша ағынын сақтау және жасау. Ақша ағыны компания жаңа акцияларды шығарғанда және жүзеге асырылған опциондар үшін жүзеге асыру бағасын алғанда, сондай-ақ ESO-ның "шынайы құнына" тең салық жеңілдігін алғанда пайда болады. Қызметкерлерге акция опционы компаниядағы лауазымы мен рөліне қарай әртүрлі ұсынылады. Басқарушылық әдетте атқарушы сыйақы пакетінің бір бөлігі ретінде ең көп опционды алады. ESO басшы емес қызметкерлерге де ұсынылуы мүмкін, әсіресе әлі табыс таба алмайтын компанияларда, себебі олардың сыйақы алудың басқа мүмкіндіктері шектеулі болуы мүмкін. Балама ретінде, қызметкерлік акция опционы қызметкер емес тұлғаларға да ұсынылуы мүмкін: көрсетілген қызметтер үшін жеткізушілерге, консультанттарға, заңгерлерге және демеушілерге.

Шолу

Жұмыс кезеңінде компания, әдетте, қызметкерге акциялар опцияларын ұсынады, оларды беру күні белгіленген нақты бағамен пайдалануға болады. Бұл баға, көбінесе, мемлекеттік компанияның ағымдағы акция бағасы немесе жеке компанияның соңғы бағалауы болады, мысалы, АҚШ-та жиі қолданылатын тәуелсіз 409А бағалауы. Опциялардың жүзеге асырылу кестесіне және мерзіміне қарай, қызметкер опцияларды белгілі бір сәтте пайдалануға құқылы, бұл компанияны қызметкерге акцияларын опцияны пайдаланған баға бойынша сатуға міндеттейді. Осы кезде қызметкер мемлекеттік акцияларды сатуға, жеке акцияларға сатып алушы табуға тырысуы мүмкін (жеке тұлға, мамандандырылған компания немесе екінші нарық арқылы) немесе бағаның одан әрі өсуіне үміттеніп, оларды сақтап қалуы мүмкін.

АҚШ-тағы жалпы қабылданған есептік қағидалар (GAAP)

2005 жылы FAS123 (қайта қарастырылған) күшіне енгеннен кейін, қызметкерлердің акциялар опциялары және ұқсас акцияларға негізделген сыйақы шарттары үшін АҚШ GAAP есеп моделі айтарлықтай өзгерді. 2005 жылғы маусымға дейін қолданылған АҚШ-тағы жалпы қабылданған есептік принциптерге сәйкес, негізінен FAS123 және оның алдыңғы нұсқасы APB 25, қызметкерлерге берілген акциялар опцияларын, белгілі бір шарттар орындалған жағдайда, кіріс есебінде шығыс ретінде көрсету қажет болмады, бірақ шығындар (FAS123 бойынша акциялар опциясы шарттарының нақты құнының түрі ретінде көрсетілген) қаржылық есептіліктің түсіндірмелерінде жарияланды. Бұл, ықтимал үлкен көлемдегі қызметкерлерге төленген сыйақының ағымдағы жылғы шығыс ретінде көрсетілмей, кірістің жоғары көрсетілуіне әкелуі мүмкін. Көптеген сарапшылар американдық компаниялардың осындай әдістермен кіріс туралы есеп беруі 2002 жылғы қор нарығының төмендеуіне ықпал еткен факторлардың бірі болды деп санайды. АҚШ GAAP бойынша АҚШ-та қызметкерлердің акциялар опциялары шығындарға жатқызылуы керек. Әрбір компания 2005 жылғы 15 маусымнан кейін басталатын қаржы жылының бірінші есептік кезеңінен кешіктірмей акциялар опцияларын шығындауды бастауы тиіс. Көптеген компаниялар үшін бұл 2006 жылдың бірінші тоқсанынан басталатын күнтізбелік жылды білдіреді. Осылайша, өз еркімен опцияларды шығындамайтын компаниялардың кіріс есебіндегі әсері тек 2006 қаржы жылында көрінеді. Компанияларға бұрынғы кезеңдердің нәтижелерін күшіне енгеннен кейін қайта есептеуге рұқсат беріледі, бірақ бұл міндетті емес. Бұл, бұрынғы жағдайдан өзгеше, себебі опциялардың қолдану бағасы акция бағасына тең немесе одан жоғары болған жағдайда (APB 25-ке негізделген ішкі құн әдісі) шығындау қажет болмады. Тек түсіндірмелерде ақпарат беру талап етілді. Халықаралық есеп стандарты кеңесі (IASB) халықаралық деңгейде де осындай тәсіл қолданылатынын көрсетеді. Жоғарыда айтылғандай, SEC шығарған «Опцияларды шығындау әдісі: SAB 107» таңдалған бағалау моделін нақтыламаса да, бағалау моделін таңдағанда 3 талап орындалуы керек: модель нақты құнды өлшеу мақсатына және FAS123R-дің басқа да талаптарына сәйкес қолданылуы керек; орнықты қаржылық-экономикалық теорияға негізделген және осы салада кеңінен қолданылуы керек; және құралдың барлық маңызды сипаттамаларын көрсетуі керек (яғни, құбылмалылық, пайыздық ставка, дивидендтік өнім және т.б. сияқты факторлар нақты көрсетілуі керек).

Салық салу

АҚШ-тағы қызметкерлердің акциялар опциондарының көпшілігі ауыстырылмайды және олар бірден жүзеге асырылмайды, бірақ тәуекелді азайту үшін оларды оңай хеджирлеуге болады. Егер белгілі бір шарттар орындалмаса, IRS олардың "нақты бағасын" "оңай анықтау мүмкін емес" деп санайды, сондықтан қызметкер опцион алғанда "салық оқиғасы болмайды". Акция опционына салық салу үшін, опцион белсенді саудаланылуы керек немесе ол ауыстырылуы, дереу жүзеге асырылуы және опцияның нақты бағасы оңай анықталуы тиіс. Опцияның түріне байланысты, оны жүзеге асырғанда қызметкерге салық салынуы мүмкін немесе салынбауы мүмкін. Білікті емес акциялар опциялары (қызметкерлерге ең көп берілетін опциялар) жүзеге асырылғанда стандартты табыс ретінде салық салынады. Ынталандыру акциялар опциясы (ISO) салық кодексінің белгілі бір талаптарына сәйкес болған жағдайда, альтернативті ең төменгі салыққа (AMT) жатпайды. Бірақ, егер капиталдан алынған табысқа артықшылықты салық ставкасы қолданылуын қаласа, ISO-ны жүзеге асыру арқылы алынған акциялар жүзеге асыру күнінен кейін кемінде бір жыл сақталуы керек. Салықтарды кейінге қалдыруға немесе азайтуға болады, мерзімінен бұрын жүзеге асырудан аулақ болып, оларды мерзімі бітуге жақын уақытқа дейін сақтап, сондай-ақ хеджирлеу арқылы. Хеджирлеу кезінде қолданылатын салықтар қызметкерге/опцион иесіне қолайлы. Sharesave схемасы – Ұлыбританиядағы салық тиімді қызметкерлердің акциялар опциясы бағдарламасы.

Акциялар бойынша өтемақыдан артық салықтық жеңілдіктер

Компаниялардың табыс туралы есептерінің пайда және шығын (P&L) есебінің бұл тармағы, GAAP P&L бойынша опциялық шығындарды есептеу мерзімі мен IRS оны қалай қарастыратыны арасындағы айырмашылыққа және осыдан туындаған болжамды және нақты салық шегерімдері арасындағы келіспеушілікке байланысты. Опциялар берілген кезде, GAAP олардың құнын бағалап, шығыс ретінде P&L арқылы жүргізуді талап етеді. Бұл операциялық табысты және GAAP салықтарын төмендетеді. Дегенмен, IRS опциялық шығындарды басқаша қарастырады және опциялар қолданылған/мерзімі біткен кезде ғана, олардың нақты құны белгілі болғанда салықтық шегерімге рұқсат береді. Бұл опциялар есепке алынған кезеңде қолма-қол ақшалай салықтардың GAAP салықтарынан жоғары болуын білдіреді. Айырмашылық сомасы баланстағы кейінге қалдырылған салық активтеріне енгізіледі. Опциялар қолданылғанда/мерзімі біткенде олардың нақты құны белгілі болады және IRS рұқсат еткен нақты салық шегерімін анықтауға болады. Одан кейін теңгерімдеу оқиғасы орын алады. Егер опциялардың бастапқы бағасы тым төмен болса, алғашқы есептелгеннен артық салық шегеріміне рұқсат беріледі. Бұл "артық" сома опциялар қолданылған тоқсан сияқты, ол белгілі болған кезеңде P&L арқылы есептеледі. Ол таза табысты арттырады (салықтарды төмендету арқылы) және бұрынғы кезеңнің шығыстарына/табысына қатысты болғандықтан операциялық ақша ағынын есептеу кезінде кейіннен шегеріледі.

Дау

Акциялар опционының құнын есепке алу 1900 жылдардың басынан бері даулы мәселе болып келген. Есептілік органдарының акциялар опционының құнын есепке алуға жасаған алғашқы тыңайлаулары сәтсіз аяқталды және Қаржылық есеп беру стандарттары кеңесі (FASB) FAS123 стандартын жариялады, ол акциялар опционының жағдайларын ашуды талап еткенімен, кіріс есебінде тікелей құн шығынына жатқызуды талап етпеді. Дау пікірлер жалғасты және 2005 жылы ҚҚМБ (SEC) талабы бойынша FASB FAS123 ережесін өзгертіп, опциондар берілген күнінен бастап құн шығынына жатқызылуы керек деген қағиданы енгізді. Жиі кездесетін жаңылыс пікір – шығын опциондардың нақты құнына тең. Бұл рас емес. Шығын опциондардың нақты құнына негізделгенімен, бұл нақты құнның өлшемі ASC 820 тақырыбы бойынша бөлек ережелермен реттелетін басқа активтерге арналған нақты құн ережелеріне сәйкес келмейді. Сонымен қатар, нақты құнның өлшемі жоғалу болжамдарын ескере отырып түзетілуі керек және шығын есепке алынар алдында өтімділік сияқты басқа факторларға байланысты да түзетілуі мүмкін. Ақырында, есептелген соманың шығыны сирек жағдайда опцион берілген күні жасалады, бірақ кейбір жағдайларда кейінге шегерилуі керек, ал басқа жағдайларда осы келісімшарттар үшін жаңартылған есеп беру ережелерінде белгіленгендей, уақыт өте келе кейінге шегерилуі мүмкін, ол FAS123 (жаңартылған) деп аталады.