Кіріспе
Қаржы саласында опционның стилі немесе түрі – опционның жататын класы, әдетте опционды жүзеге асыруға болатын мерзімдермен анықталады. Опциялардың көп бөлігі еуропалық немесе американдық (стильді) опциялар болып табылады. Осы опциялар, сондай-ақ сыйақысы ұқсас есептелетін опциялар "стандартты опциялар" деп аталады. Сыйақысы басқаша есептелетін опциялар "экзотикалық опциялар" болып саналады. Экзотикалық опциялардың бағалауы мен қорқыныштан қорғануы қиын мәселелер тудыруы мүмкін.
Күту мерзімі
Дәстүрлі айлық американдық опциялар әр айдың үшінші сенбісінде (немесе айдың бірінші күні сенбіге түйінделсе, үшінші жұмасында) тоқтатылады. Олар оған дейінгі жұма күні саудадан шығарылады. Еуропалық опциялар дәстүрлі түрде әр айдың үшінші сенбісіне дейінгі жұма күні тоқтатылады. Сондықтан, олар үшінші сенбіге дейінгі бейсенбі күні саудадан шығарылады.
Құндық айырмашылық
Арбитражсыз нарық деп есептесек, туынды құнды қағаздардың бағасын бірнеше параметрлердің функциясы ретінде сипаттауға арналған Black-Scholes теңдеуі деп аталатын ішінара дифференциалдық теңдеу туындайды. Көп қолданылатын қара модельдің қарапайымдау болжамдары бойынша, еуропалық опциялар үшін Black-Scholes теңдеуі Black-Scholes формуласы деп аталатын жабық түрдегі шешімге ие. Жалпы алғанда, американдық опциялар үшін сәйкес формула жоқ, бірақ бағаны жуықтау әдістері бар (мысалы, Roll-Geske-Whaley, Barone-Adesi-Whaley, Bjerksund-Stensland, Cox-Ross-Rubinstein биномдық опциялар моделі, Black-тің жуықтауы және т.б.; қайсысы артықшылыққа ие екені туралы консенсус жоқ). Тұрақты құбылмалылықты қабылдамай, американдық опциялар үшін жалпы формула алу – қаржының шешілмеген мәселелерінің бірі. Америкалық стильдегі опцияны ұстаған инвестор оның оңтайлы құнын алу үшін белгілі жағдайларда ғана оны мерзімі біткенге дейін пайдаланады. Опциясының толық құнын іске асыруды қалайтын иелері, оны бірден пайдаланудың орнына, мүмкіндігінше кешіктіруге дайын, себебі бұл уақыт құнын жоғалтуға әкеледі. Ертерек пайдаланудың қашан орынды болатыны туралы талқылау үшін «Ерте пайдалануды қарастыру» бөлімін қараңыз. Егер американдық және еуропалық опциялар басқа жағынан бірдей болса (бірдей есер бағасы және т.б.), американдық опцияның құны еуропалық опцияның құнынан кем болмайды (оның құрамында болады). Егер оның құны жоғарырақ болса, ондағы айырмашылық ертерек пайдалану мүмкіндігін көрсетеді. Іс жүзінде, американдық опцияға баламалы еуропалық опцияның Black-Scholes бағасын есептеуге болады (әрине, пайдалану күндерін ескермей). Екі баға арасындағы айырмашылықты күрделі американдық опциялық модельді калибрлеу үшін пайдалануға болады. Американдық опцияның жоғары құнын ескеру үшін, кейбір жағдайларда оны мерзімі біткенге дейін пайдалану оңтайлы болуы керек. Бұл мынадай жағдайларда болуы мүмкін:
Акция бойынша ақшадағы (ITM) сатып алу опциясы акциялар дивиденд төлемес бұрын, оның құнын опцияның қалған уақыт құнынан артық мөлшерде төмендетсе, оны пайдалануға болады. Негізгі актив банкротқа ұшыраса, сату опциясын әдетте ертерек пайдаланады. Алынған валютаға қарағанда төмен пайыздық мөлшерлемесі бар терең ITM валюталық опцияны (FX опциясы) көбінесе ертерек пайдаланады, себебі уақыт құнын жоғалту алған валютаның құнсыздануынан туындаған күтілетін шығыннан төмен болады. Американдық облигациялардың облигацияның (кейбір айырбасталатын облигациялар сияқты) номиналды құнына арналған опцияны, егер ITM болса және купон төленсе, дереу пайдалануға болады. Алтынға арналған сату опциясын терең ITM болғанда ертерек пайдаланады, себебі алтын құнын сақтайды, ал есер бағасы ретінде қолданылатын валюта инфляция салдарынан құнын жоғалтуы мүмкін, егер опцияны соңғы мерзімі біткенше пайдаланбаса (олар ITM терең келісімшартты, оның уақыт құнын азайта отырып, міндетті түрде пайдаланады).
Бермуда нұсқасы
Бермудалық опцион – сатып алушыға белгілі бір (әрқашан дискретті аралықпен) реттерде орындау құқығы берілген опцион. Бұл еуропалық опцион мен американдық опцион арасындағы аралық нұсқа болып табылады. Еуропалық опцион тек бір рет, яғни мерзімі біткенде орындалуға мүмкіндік береді, ал американдық опцион кез келген уақытта орындалуға мүмкіндік береді (атауы әзілдеу ретінде берілген: Бермуда аралдары, британдық теңізден тыс аумақ, опция стилі және географиялық орны бойынша американдық және еуропалық ерекшеліктерді біріктіреді, бірақ екеуіне де американдыққа жақын). Мысалы, бермудалық своп-опцион пайыздық ставкаларды айырбастау шартында қатысу мүмкіндігін береді. Опцион иесі алғашқы орындау күнінде (мысалы, он жылдық айырбастау шартында) қатысуға немесе кейінге шегеріп, алты айдан кейін (тоғыз жыл және алты айлық айырбастау шартында) қатысу мүмкіндігін таңдауы мүмкін; қараңыз: Своп-опцион: Бағалау. Көптеген экзотикалық пайыздық ставкалар опциялары бермудалық стильде болады.
Канарлық опция
Канарлық опция – еуропалық және бермудалық опциялардың арасындағы жүзеге асыру стиліне ие опция. (Атау Канар аралдарының географиялық орналасуымен байланыстырылған.) Әдетте, иесі опцияны тоқсан сайын жүзеге асыруға құқылы, бірақ белгілі бір уақыт өткеннен кейін ғана (әдетте бір жыл). Опцияны жүзеге асыру мүмкіндігі өнімнің жарамдылық мерзімі бітуінен бұрын тоқтатылады. Бұл терминді Кит Клайн ойлап тапқан, ол сол кезде Нью-Йорк банкінде агенттік облигациялар трейдері болып жұмыс істеген.
Қалқымалы стильді опция
Тағайындалған стильді опция – пайыздық ставканың шегі емес, келісімшартқа енгізілген алдын ала белгіленген пайда шегі бар стандартты опция. Негізгі активтің бағасы опцияның нарықтық құнына тең келетін деңгейге жеткенде тағайындалған стильді опция автоматты түрде орындалады.
Құрама нұсқа
Құрама опция – басқа опцияға жасалған опция, сондықтан ол иесіне екі бөлек жүзеге асыру күні мен шешімдерін ұсынады. Егер бірінші жүзеге асыру күні жетсе және "ішкі" опцияның нарықтық бағасы келісілген страйктан төмен болса, бірінші опция жүзеге асырылады (еуропалық стильде), бұл иесіне соңғы мерзімінде тағы бір опция алу мүмкіндігін береді.
Шырқап айтуға мүмкіндік
Шырқау опциясы иесіне, іс жүзінде, екі орындау күнін ұсынады: опцияның қолданылу мерзімі ішінде олар (кәз келген уақытта) сатушыға қазіргі бағаны бекітуге "хабарлауы" мүмкін. Егер бұл оларға мерзімі келгендегі пайдадан артық тиімді болса, соңғы пайданы есептеу үшін мерзімі келгендегі бағаның орнына, хабарлаған күнінің негізгі бағасын пайдаланады.
Қос нұсқа
Екі опция сатып алушыға бір келісімшартта біріктірілген колл және пут опциясын (яғни, сатып алу немесе сату құқығын) ұсынады. Бұл опция тек тауарлық нарықтарда ғана қолжетімді болған және ешқашан биржада саудаланбаған.
Свинг опциясы
Суинг опциясы сатып алушыға бір және бір ғана колл немесе путты, белгіленген бірнеше орындалу күнінің ішіндегі кез келген күні жүзеге асыру құқығын береді (осы ерекшелік Бермудалық опцияға тән). Егер сатып алынған таза көлем белгіленген жоғарғы және төменгі шектерден асып кетсе немесе одан төмен түсетін болса, сатып алушыға айыппұл салынады. Бұл сатып алушыға негізгі активтің бағасын өзгертуге ("суинг") мүмкіндік береді. Көбінесе энергия саудасында қолданылады.
Мәңгі жасыл опция
Мәңгі жасыл опцион – сатып алушыға алдын ала белгіленген ескерту мерзімі беріп, оны жүзеге асыру құқығы бар опцион. Бұл опцион американдық немесе еуропалық типте болуы мүмкін, сондай-ақ стандартты емес жүзеге асыру шарттары бар опцион түрлерімен де біріктірілуі мүмкін. Мысалы, «Мәңгі жасыл Бермуда» опциясы сатып алушыға опцияны жүзеге асыру ниеті туралы екінші тарапқа алдын ала белгіленген мерзімде хабарлағаннан кейін, белгілі бір уақыттарда оны жүзеге асыру құқығын береді. Мәңгі жасыл опциондар сатушыларға сатып алушы опцион арқылы өз құқықтарын пайдаланғаннан кейін есептесуге дайындалу үшін уақыт береді. Баланстағы және баланстан тыс өнімдерге мәңгі жасыл опцияны енгізу арқылы қарсы тараптар (мысалы, Базель III талаптарына бағынуға міндетті банктер) кіріс немесе шығыс міндеттемелерін ұзартуға мүмкіндік алады.
Құрама нұсқа
Крос опцион (немесе құрама опцион) – бір валютадағы негізгі активке екінші валютада белгіленген ұстау бағасы бар опцион. Мысалы, доллармен есептелетін IBM-нің стандартты колл опциясы (S – мерзімі келгенде акция бағасы, K – ұстау бағасы) төлейді. Ал композиттік акция опциясы орнына , мұндағы – ағымдағы валюта бағамы, яғни – орындау күніндегі бағамы бойынша төлеуі мүмкін. Мұндай опциялардың бағасын есептеу кезінде валюта бағамының құбылуы және қатысты екі валютаның бағамы мен негізгі актив бағасы арасындағы корреляция ескерілуі тиіс.
Quanto опциясы
Квото опциясы – сауда-саттық басталғанда айырбас курсы белгіленген, әдетте 1-ге тең опция. Бұл опциялар саудагерлерге айырбас курсына тәуелділіксіз шетелдік нарықтарға қатысуға мүмкіндік береді. Композиттік опциядағы мысалды жалғастыратын болсақ, IBM квото колл опциясының төлемі , мұнда – сауда басталғанда белгіленген айырбас курсы. Бұл Жапониядағы трейдерлерге JPY/USD айырбас курсына тәуелділіксіз IBM акцияларының бағасына қатысуға пайдалы болар еді.
Айырбастау опциясы
Айырбастау опциясы – бір активті екінші бір активке алмастыру құқығы (мысалы, қант фьючерсін корпоративтік облигацияға).
Сауыт параметрлері
Сауыт опциясы – бірнеше негізгі активтердің салмақталған орташа көрсеткішіне жасалған опция.
Көктемгі нұсқа
Радуга опциясы – құрамындағы активтердің соңғы көрсеткіштеріне байланысты салмақтары болатын себет опциясы. Көп кездесетін ерекше жағдай – бірнеше акцияның ең нашар көрсеткішін қамтитын опция.
Төменгі пайдалану бағасы опциясы
Төменгі жүзеге асыру бағасы бар опция (LEPO) – жүзеге асыру бағасы $0,01 болатын еуропалық үлгідегі колл опциясы.
Бостон опциясы
Бостон опциясы – американдық опцияның бір түрі, бірақ сыйақысы опцияның толу мерзімі біткенге дейін төленбейді.
Ванильді емес жолға тәуелді "экзотикалық" опциялар
Келесі "экзотикалық опциялар" әлі де опциялар болып табылады, бірақ олардың төлемақысы жоғарыда аталғандардан өте ерекше тәсілмен есептеледі. Бұл құралдар көбінесе сирек кездесетін болғанымен, оларды жүзеге асыру стилі (кем дегенде теориялық тұрғыдан) еуропалық және американдық түрлеріне қарай өзгеруі мүмкін.
Қайта қарау опциясы
Артқа қарайтын опция – опция иесінің белгілі бір алдыңғы кезеңдегі ең төменгі (ең жоғары) бағамен негізгі активті сатып алуға (сатуға) құқығы бар, бағаның өзгеруіне тәуелді опция. Ресейлік опция – бұл мерзімі шексіз артқа қарайтын опция. Яғни, иесінің қарауына шек қойылмайтын кезеңнің соңы жоқ.
Ойын параметрлері
Ойын опциясы немесе Израиль опциясы – опция жазушының ұсынған опциясын кері алу мүмкіндігі бар, бірақ ол осы сәттегі сыйлық төлемін және айып ақысын төлеуге міндетті.
Paris-тің жиынтық опциясы
Париж опционының жиынтық төлемі негізгі активтің құнының белгіленген бағадан жоғары немесе төмен өткен жалпы уақытына байланысты.
Стандартты Париж опциясы
Стандартты Париж опционының төлемі негізгі активтің құнының белгіленген бағадан үнемі жоғары немесе төмен болған ең ұзақ мерзіміне байланысты.
Кедергі параметрі
Кедергілік опция – негізгі активтің «шекті бағасынан» өтуі жағдайында, опцияны жүзеге асыру мүмкіндігі туындайды немесе оны жүзеге асыру тоқтатылады.
Қос кедергілер опциясы
Қос кедергілі опция – егер негізгі актив екі "шектейтін бағаның" бірін басып өтетін болса, опцияны жүзеге асыру мүмкіндігі туындайды немесе оны жүзеге асыру тоқтатылады.
Париждің жиынтық кедергісі опциясы
Париж шартының жиынтық кедергісі опционы – бұл негізгі активтің құны «шектеу бағасынан» жоғары немесе төмен болған уақыттың жиынтық сомасы белгілі бір шектің артығына жеткен жағдайда, опционның жүзеге асырылуы немесе жүзеге асырылу мүмкіндігінің жойылуымен байланысты механизмді қамтиды.
Стандартты Париждік кедергі нұсқасы
Стандартты Париж кедергісі опциясы – негізгі активтің құны белгілі бір «шектеу бағасынан» жоғары немесе төмен қатарынан белгілі бір уақыттан артық болса, опцияны жүзеге асыруға немесе одан әрі жүзеге асыру мүмкіндігі жойылатын механизмді қамтиды.
Қайта қабылдау
Келісімшарт мерзімі бітіп, оны пайдаланбаған жағдайда қайта таңдау мүмкіндігі туады. Негізгі активтің иесі сол актив бойынша келісімшартты қайтадан жаңаруға (қайта таңдауға) құқылы.
Бинарлық опция
Бинарлық опция (цифрлық опция деп те аталады) негізгі активтің мерзімі біткендегі бағасына қарай, белгілі бір соманы немесе ештеңе де төлемейді.
Таңдаушы параметр
Таңдау опциясы сатып алушыға туынды шарттың стандартты сатып алу немесе сату опциясы болатынына шешім қабылдау үшін белгілі бір мерзім береді.
Алға қарай бастау опциясы
Форвардтық бастау опциясы – оның есептеу бағасы болашақта анықталатын опция.
Қалқымалы параметр
Клик опциясы – алдыңғы бастау опцияларының тізбегі.