Кіріспе

Америкалық квакер шейіті (шамамен 1611 – 1660)
Анти-квакерлік дауыс

Мэри Дайер (туған Мари Барретт; шамамен 1611 – 1 маусым 1660) – ағылшын және американдық отаршылдық пуритан, кейін квакер болып кеткен. Ол квакерлерді колониядан қууға қатысты пуритан заңын қайталап бұзғаны үшін Массачусетс шығанағы колониясының Бостонында асылды. Ол Бостон шейіттері деп танылатын төрт квакердің бірі. Дайердің туған жері нақты белгілі емес, бірақ ол 1633 жылы Лондонда Балық сатушылар компаниясының мүшесі, бірақ кәсібі бойынша шляпник Уильям Дайерге үйленгені мәлім. Мэри мен Уильям англикан шіркеуін бөлінбей, іштен реформалауды көздеген пуритандар еді. Англия королі Чарльз I пуритандарға қысымды күшейтті, сондықтан олардың мыңдаған адамдары 1630-шы жылдардың басында Англиядан Жаңа Англияға көшті. Мэри мен Уильям 1635 жылы Бостонға келді және сол жылдың желтоқсан айында Бостон шіркеуіне қосылды. Бостон шіркеуінің көптеген мүшелері сияқты, олар да 1636-1638 жылдар аралығында болған теологиялық дағдарыс – Антиномиандық дауға қатысты. Мэри мен Уильям осы дау барысында Энн Хатчинсон мен Джон Уилурайтты жақтады, нәтижесінде Мэридің күйеуі осы «еретиктерді» қолдағаны және өзінің еретикалық көзқарастары үшін құқығынан айырылып, қарусыздандырылды. Содан кейін олар Массачусетстен басқалармен бірге Наррагансет шығанағындағы Аквиднек аралында (кейін Род-Айленд) жаңа колония құру үшін кетті. Бостоннан кетіп бара жатқанда Мэри қатты деформацияланған, өлі туылған сәбиді дүниеге әкелді. Сол кездегі діни сенімдерге сәйкес, осындай туылған бала жасырын жерленді. Массачусетс билігі бұл туылған бала туралы білгеннен кейін, оқиға жұртшылыққа жария болды және колонияның пасторлары мен судьяларының пікірінше, бұл «қорқынышты» туынды Мэридің «ереткес» діни көзқарастарының салдары болды. Он жылдан астам уақыт өткен соң, 1651 жылдың соңында Мэри Дайер Англияға кемемен аттанып, бес жылдан астам уақыт сонда тұрды, осы уақыт ішінде ол квакерлікке көшті. Пуритандар квакерлерді ең қауіпті еретиктердің бірі деп есептегендіктен, Массачусетс оларға қарсы бірнеше заң шығарды. Дайер Англиядан Бостонға оралғанда, ол бірден тұтқындалып, кейін қуылды. Өзінің қуғынға ұшырауына қарамастан, ол тағы да қуылды, бұл жолы өлім жазасымен қорқытылды. Егер квакерлерге қарсы заңдар жойылмаса, шейіт болып өлетінін шешкен Дайер тағы да Бостонға оралды және 1659 жылы асылуға жіберілді, мойнына арқан салынып тұрғанда, кешірім жарияланды. Келесі жылы ол Бостонға тағы да оралды, содан кейін төрт квакер шейітінің үшіншісі болып асылды.

Ерте өмір

Мэри Дайердің Англиядағы өмірі туралы мәліметтер аз; тек оның некелік тіркелмесі мен оның ағасының қысқаша өсиеттік ісі табылды. Осы екі ағылшын тіркелмесінде де оның аты Мари Баррет деп көрсетілген. 1950 жылы генеалог Г. Эндрюс Мориарти Дайердің леди Арбелла Стюарт пен сэр Уильям Сеймурдың қызы деген сенімді жоққа шығарды. Алайда Мориарти өзінің жұмысына қарамастан, аңыз сақталатынын дұрыс болжады, ал 1994 жылы дәстүр Дайердің жарияланған өмірбаянында мүмкін деп есептелді. Мэри Дайердің ата-анасы анықталмаған, бірақ Йохан Винссер 2004 жылы жариялаған Дайердің ағасы туралы маңызды жаңалық тапты. 1634 жылдың 18 қаңтарында Кентерберидің прерогативтік сотында Уильям Барреттің өсиетін басқару ісі тіркелді. Құжат Барреттің мүлкін "Сент-Мартиндегі Уильям Дайерге, балық сатушыға, және оның әйелі Мари Дайерге, әлде Барретке" бірлесіп басқаруға берді. Мэри Дайердің ағасының мүлкі Мэри мен оның күйеуіне қалдырылуы Уильямның (сонымен қатар Мэридің) сол кезде тірі ата-анасы мен ағалары болмағанын, ал Мэри Уильям Барреттің жалғыз тірі қарындасы немесе оның үлкен қарындасы болғанын көрсетеді. Құжаттан басқа да фактілерді анықтауға болады: Уильям Баррет үйленбеген және Англиядан "теңіздің ар жағында" қайтыс болған. Мэридің жақсы білім алғаны оның сақталған екі хатынан көрінеді. Квакер тарихшысы Джордж Бишоп оны "әдемі, салмақты әйел, жақсы келбетті және жақсы беделді, күйеуі бар, Құдайдан қорқады және балалардың анасы" деп сипаттады. Голланд жазушысы Жерар Круз оның "ата-анасы да, байлығы да, сырт келбеті де, білімі де, сөйлеуі де керемет, жағымды, үлкен істерге лайықты тұлға" екенін жазды. Массачусетс губернаторы Джон Уинтроп оны "өте әдемі және сұлу әйел, өте мақтанқор рухты және аянға бейім" деп сипаттады. Мэри Уильям Дайерге, балық сатушы мен шляпникке, 1633 жылдың 27 қазанында Вестминстердегі Сент-Мартин шіркеуінде үйленді. Мэридің күйеуі Линкольнширде, Англияда крещение рәсімінен өтті. Линкольнширден келген қоныс аударушылар Жаңа Англиядағы Бостон шіркеуінің мүшелерінің үлкен бөлігін құрады, сондай-ақ Род-Айлендтің негізін қалау кезіндегі басшылықтың үлкен бөлігін құрады. Мэри мен Уильям Дайер пуритандар болды, бұл олардың Жаңа Англиядағы Бостон шіркеуіне қабылданғанынан көрінеді. Пуритандар Англия шіркеуін Реформациядан кейін де Рим католик шіркеуінің іздері деп саналған нәрселерден тазартқысы келді. Англиядағы конформистер Елизаветалық кезеңнің орта жолын және ағылшын монархын мемлекеттік шіркеудің титулдық жоғарғы басшысы ретінде қабылдады. Пуритандар, конформист емес, ғибадат етудің қарапайым түрін ұстануды қалады. Кейбір конформист емес, мысалы, паломниктер Англия шіркеуінен толығымен бөлініп кетуге тырысты. Көптеген пуритандар шіркеуді іштен реформалауды қалады. Солтүстік Америка құрлығының зерттелуі қоныстануға әкелгендіктен, көптеген пуритандар өз діндерін ұстану үшін Жаңа Англияға көшіп, мемлекеттік санкциялардан аулақ болды.

Массачусетс штаты

1635 жылы Мэри мен Уильям Дайер Англиядан Жаңа Англияға кемемен аттанды. Мэри саяхат барысында жүкті болған немесе босанған болуы мүмкін, себебі 1635 жылдың 20 желтоқсанында олардың ұлы Самуил Бостон шіркеуінде крещениеден өтті, Дайерлер шіркеуге қосылғаннан тура бір апта өткен соң. Уильям Дайер келесі жылдың 3 наурызында Бостонның еркін азаматы атанды.

Антиномиялық дау

Бостон шіркеуінің алғашқы күндері, Мэри мен Уильям Дайер келгенге дейін, бір ғана пастор, преподобный Джон Уилсон болды. 1633 жылы Англияның ең белгілі пуритан дін қызметкерлерінің бірі Джон Коттон Бостонға келді және тез арада Бостон шіркеуінің екінші пасторы ("ұстаз" деп аталатын) болды. Уилсон мен Коттон арасындағы теологиялық айырмашылық Бостон шіркеуінің мүшелеріне байқалды. Энн Хатчинсон, теологиялық білімі мол, колониядағы көптеген әйелдердің құлағына шарықтап, Коттонды қолдады, ал оның үйінде өткен жиналыстарда Уилсонның және колониядағы көптеген басқа дін қызметкерлерінің теологиясын айыптады. Колониядағы әртүрлі діни пікірлер ақырында көпшілік пікірталастарға ұласып, дәстүрлі түрде Антиномиандық дау деп аталатын жағдайға әкелді. Бостон шіркеуінің көптеген мүшелері Уилсонның моральға баса назар аударуын және оның "адалдықты қасиеттілік арқылы дәлелдеу" (істердің келісімі) доктринасын ұнатпады. Хатчинсон өзінің ізбасарларына Уилсонның "Рухтың мөрі" жоқ екенін айтты. Уилсонның теологиялық көзқарастары Коттоннан басқа, колониядағы барлық басқа дін қызметкерлеріне сәйкес келді, ол "Құдайдың еркінің сөзсіздігін" (сияпаттың келісімін) баса көрсетті. Бостон шіркеуінің мүшелері Коттонның ілімдеріне үйреніп қалған еді, ал кейбіреулері Уилсонның уағыздарын бұза бастады, тіпті Уилсон уағыз айту немесе дұға ету үшін тұрғанда, кететін сылтау іздеді. Уильям мен Мэри Дайер де Хатчинсон мен еркін рақымды жақтаушылардың жағында болды, және Мэри Хатчинсонның үйіндегі теологиялық жиналыстарға қатысқан болуы мүмкін. 1636 жылдың мамыр айында Бостондықтар Англиядан келген жаңа одақтас, преподобный Джон Уилрайтты күтіп алды, ол дереу Коттон, Хатчинсон және басқа да еркін рақымды жақтаушылармен бірікті. Сол айда жас аристократ Генри Вэйн колонияның губернаторы болып сайланғанда, еркін рақым теологиясын жақтаушылар үшін тағы бір күш берілді. Вэйн Хатчинсонның мықты қолдаушысы болды, бірақ сонымен қатар теология туралы өзінің дәстүрлі емес, радикалды саналатын идеялары болды. 1636 жылдың соңына қарай теологиялық шиеленіс соншалықты үлкен болды, ол Бас сот колонияның қиындықтарын жеңілдету үшін ораза күнін жариялауға шақырды. Қаңтар айында белгіленген ораза күні шіркеуде ғибадат етуді де қамтыды, Коттон таңертең уағыз айтты, бірақ Уилсон Англияда болғандықтан Джон Уилрайт түстен кейін уағыз айтуға шақырылды. Оның уағызы қауымдағы қарапайым тыңдаушыға зиянсыз көрінсе де, колонияның көптеген дін қызметкерлері Уилрайттың сөздерін кінәлі деп тапты. Уағыз татулық орнатпастан, дау-жанжалды қоздырды, Уинтроптың сөздері бойынша, Уилрайт "іс-әрекеттер келісімінде жүргендердің барлығына қарсы сөйледі, оларды антихрист деп атады және халықты оларға қарсы қатты ашуландырып, қызу шабуыл жасады". Ал Хатчинсонның ізбасарлары уағыз арқылы жігерленді және дін қызметкерлері арасындағы "заңшылдарға" қарсы күресін күшейтті. Олар шіркеудегі ғибадатханалар мен дәрістерде дін қызметкерлеріне өздерінің нанымдарымен келіспейтін ілімдері туралы сұрақтар қойып, жауаптар алды. 9 наурызда Бас сот келесі рет жиналғанда, Уилрайт өзінің уағызы үшін жауап беруге шақырылды. Ол колонияда "ашу-ызаны қасақана қоздырғаны және көбейткені" үшін "нақарыс және бүлікшілік" жасады деп танылды. Алайда, дауыс беру күресіз өтпеді, ал Уилрайттың достары ресми түрде наразылық білдірді. Бостон шіркеуінің көпшілігі Уилрайтты жақтап, оның уағызын ақтау үшін петиция жасады, ал 60 адам бұл наразылыққа қол қойды. Уильям Дайер Бас сотты Мәсіхтің шындығын айыптады деп айыптаған петицияға қол қойғандардың бірі болды. Дайердің Уилрайтты қолдауға қол қоюы Дайер отбасы үшін тағдырлы болып шықты. 1637 жылдың қараша айының басында Энн Хатчинсон дін қызметкерлерін "жамандағаны" үшін сотқа тартылды және екінші күні сотта сүргінге кесілді. Сотталғаннан кейін бір апта ішінде оның көптеген жақтастары, соның ішінде Уильям Дайер де сотқа шақырылып, құқықтан айырылды. Қарулы көтеріліс қаупі төнгендіктен, полиция қызметкерлері колонияның барлық қалаларына үйме-үй жүріп, Wheelwright петициясына қол қойғандарды қарусыздануға жіберді. Он күн ішінде бұл адамдарға "барлық қару-жарақ, тапаншалар, семсерлер, оқ-дәрі, оқ-дәрі және отын-жарақтарды, олардың иелері немесе олардың күзеті бар, әрбір қарыздары үшін он фунт [с] төлеп, жеткізуге" бұйрық берілді. Петицияға қол қойғандардың көпшілігі қорғаныстан айырылып, кейде тіршілік ету мүмкіндігінен айырылып, қысымға ұшырап, "өздерінің қателігін мойындады". Олардың қатарында Уильям Дайер де болды, ол енді Массачусетсте қалуға негіз жоқ деп шешті.

"Құнжырлы туылған"

Уильям Дайер Бостон жазбаларында бірнеше рет кездессе де, Мэри Дайер 1638 жылдың наурызына дейін Массачусетс билігінің назарына түспеді, себебі Антиномиялық дау аяқталған еді. Хатчинсонның азаматтық сотынан кейін ол колонияның бір пастырының туысының үйінде тұтқын ретінде ұсталды. Ол колониядан қуылғанымен, бұл Бостон шіркеуінің мүшелігінен алынғанын білдірмейді. 1638 жылдың наурыз айында ол өзінің ересін анықтау және пуритан шіркеуімен қарым-қатынасын сақтау үшін шіркеу сотына баруға мәжбүр болды. Уильям Дайер басқа ер адамдармен Массачусетстен жаңа орын іздеп кеткенде, Мэри Дайер әлі Бостонда болды және осы шіркеу сотында қатысты. Сот аяқталғаннан кейін Хатчинсон қауымнан шығарылды, ал ол Бостон шіркеуінен шығып бара жатқанда, Мэри тұрып, онымен бірге ғимараттан қол ұстасып шықты. Екі әйел шіркеуден шығып бара жатқанда, қауымның бір мүшесі екіншісінен Хатчинсонмен бірге шіркеуден шығып бара жатқан әйелдің кім екенін сұрады. Олар: «Бұл – бала туған әйел», – деп жауап берді. Губернатор Уинтроп бұл әңгіме туралы біліп, тергеу бастады. Дайер бес ай бұрын, 1637 жылдың 11 қазанында, дисморфтық белгілері бар өлі туған сәбиді дүниеге әкелген еді. Уинтроптың айтуынша, оқиғаға көптеген әйелдер жиналған, бірақ «бала туғанда, олардың арасында тек аналық көмекші және тағы екеуі ғана қалды, ал біреуі ұйықтап кетті». Шындығында, екі әйел аналық көмекшілер еді – Энн Хатчинсон мен Джейн Хокинс, бірақ үшінші әйелдің аты-жөні анықталмады. Хатчинсон мұндай туылған баланың теологиялық маңыздылығын толық түсінді және дереу пастор Джон Коттонның кеңесін іздеді. Егер бұл бала оның баласы болса, қалай әрекет ету керектігін ойлап, Коттон Хатчинсонға туған жағдайды жасыруды кеңес берді. Содан кейін нәресте жасырын жерленді. Уинтроп «жарағай туылған» деп аталатын жағдайды білгеннен кейін Джейн Хокинспен кездесіп, жаңа ақпаратпен қаруланғаннан кейін Коттонмен сөйлесті. Бұл жаңалық колония басшыларына тарағанда, сәбиді эксгумациялап, зерттеуге шешім қабылданды. Уинтроптың айтуынша, «жүзден астам адамнан» тұратын топ, оның ішінде Уинтроп, Коттон, Уилсон және пастор Томас Велд «жерленген жерге барды және оны [көру үшін] қазуға бұйрық берді, және олар оны көрді – ең қорқынышты жаратылыс, әйел, балық, құс және бір-бірімен тоқылған аң». Уинтроп өзінің күнделігінде толық сипаттама берді:

Кейбір сипаттамалар дәл болса да, билік өкілдерінің бейнелеген моральдық оқиғасына сәйкес ету үшін көптеген пуритандық әшекейлер қосылған. Қазіргі медицинада сәбидің сипаттамасына ең жақсы сәйкес келетін жағдай – анацефалия, яғни мидың ішінара немесе толық жоқтығы. Бұл оқиға Дайердің жеке трагедиясынан туындаған назардың бастауы ғана болды. Пуритан діні адамның өмірінің барлық аспектілерін Құдайдың мақұлдауы мен мақұлдамауының белгілерін іздеу үшін мұқият қарауды талап етті. Жаңа Англиядағы пуритан шіркеуінің мүшесі болу үшін де сенімін ашық мойындау қажет еді, ал дінбасылар тарапынан әдет-ғұрыпқа қайшы деп саналған кез келген мінез-құлық шіркеудің теологиялық тексеруін, содан кейін күнәкардың ашық мойындауы мен өкінішін талап етті. Мұндай микроскоптық тексеру жеке мәселелердің де тәлім беру мақсатымен көпшілік назарына түсуіне әкелді, ал Дайердің трагедиясы Құдайдың үкімінің белгілері үшін кеңінен зерттелді. Бұл әділдіктің өте субъективті түріне әкелді, мысалы, 1656 жылы Энн Хиббинстің аспанға тігілуі, оның қылмысы көршісінің наразылығына ұшырауы болды. Уинтроптың көзінде Дайердің жағдайы айқын болды және ол оның «жарағай тууы» Алланың антиномиялық еретиктерге деген наразылығының айқын белгісі екеніне сенімді болды. Уинтроп «жаралы туылған» оқиғаның Энн Хатчинсонның жергілікті сенушілер қауымынан шығарылған кезде және Дайердің күйеуі Бостон шіркеуінде еретикалық пікірлері үшін жауапқа тартылғанға дейін бір апта бұрын орын алғаны өте құдайлық деп санады. Уинтроп осы оқиғаларда құдайдың ықпалы бар екеніне сенімді болды және Жаңа Англиядағы әрбір басшының «құрттың» тууы туралы өз есебін алғанын және тіпті Англияға куәлік жібергенін растады. Көп ұзамай бұл әңгіме өз өмірін бастады, ал 1642 жылы ол Лондонда «Жаңа Англиядан ең таңғажайып және керемет туылған жаңалықтар» деген атпен басылып шықты. Бұл еңбектің авторы аталмаса да, ол сол кезде Жаңа Англияның дін тәуелсіздігін қолдау үшін Англияда болған Жаңа Англия пасторы Томас Велд болған болуы мүмкін. 1644 жылы Велд, әлі де Англияда болғанда, Уинтроптың Антиномиялық дау туралы есебін алып, оны бір атаумен жариялады, содан кейін өзінің алғы сөзін қосып, «Антиномиялықтардың, Фамилистердің және Либертиндердің пайда болуы, билеуі және құлауының қысқаша тарихы» деген атаумен қайта жариялады, көбінесе «Қысқаша тарих» деп аталады. 1648 жылы шотландтық пресвитериан Сэмюэл Ратерфорд өзінің «Антихрист рухына шолу, Фамилизм және Антиномиялизм құпияларын ашу» атты секталық трактатында Уинтроптың құбыжық туралы есебін қосты. Тіпті ағылшын жазушысы Сэмюэл Дэнфорт өзінің 1648 жылғы Алманағында Дайердің деформацияланған баласын «есте қаларлық оқиға» ретінде 1637 жылдан бері жазды. Дайердің деформацияланған баласы туралы сенсациясыз жазған жалғыз пастор – Энн Хатчинсонның Антиномиялық дау кезіндегі одақтасы Джон Уирайт болды. 1645 жылы Уинтроптың «Қысқаша тарихына» жауап ретінде жазылған «Mercurius Americanus» атты еңбегінде ол Уинтроп сипаттаған Дайер мен Хатчинсонның құбыжықтарының «Уинтроптың миының құбыжықтық ұғымы, оның зиялы ақыл-ойының заңсыз нәтижесі» екенін жазды. Трагедиялық туылғаннан кейін жиырма жыл өткен соң, Мэри Дайер квакерлік уағыздау арқасында қайтадан көпшіліктің назарына түскенде, оның дисморфты баласы тууы туралы естелік сақталды, бұл жолы Джон Халлдің күнделігінде. Сондай-ақ, 1660 жылы Англия мен Жаңа Англия арасында хат алмасу өтті, онда екі көрнекті ағылшын дін қызметкері Ричард Бакстер мен Томас Брукс 1637 жылғы «жарағай туылған» туралы ақпарат сұрады. Жаңа Англиялық, аты аталмаған, Англиялық дін қызметкерлеріне оқиға туралы ақпаратты қайтарды. Жаңа Англиялық, Уинтроптың «құбыжық» сипаттамасын дерлік сөзсіз пайдаланды, кейіннен танымал дін қызметкері Джон Элиот екені анықталды, ол Бостоннан көп алшақтамайтын Роксбери шіркеуінде уағыз айтқан. Дайердің баласы туралы ең абсурдты есеп 1667 жылы ағылшын сәулетшісі сэр Джозеф Уильямсонның меморандумында, Мажор Скотттың оқиға туралы айтқан сөзін келтіргенде болды. Скотттың нашар беделді елдік адвокат екені белгілі, оның қарсыластарының арасында танымал күнделікші Сэмюэл Пепис болды. Скотттың абсурдты мәлімдемесі Массачусетс губернаторы Генри Вейн Мэри Дайер мен Энн Хатчинсонның «жарағай тууына» әке болды, ол оларды «бұзып, екеуі де құбыжықтарды дүниеге әкелді» деді. Осыдан кейін есептер азайды, ал Дайердің «жарағай тууы» туралы соңғы тарихи есеп 1702 жылы Жаңа Англия пасторы Коттон Мэтер өзінің «Magnalia Christi Americana» еңбегінде оны сөз еткенде болды.

Род-Айленд

Антиномиялық даудың салдарына ұшыраған бірнеше адам 1637 жылдың қараша айында Джон Уилурайтпен бірге Нью-Гэмпширге айналатын Эксетер қаласын құру үшін солтүстікке кетті. Қайда бару керегін білмейтін үлкен топ Роджер Уильямсқа жүгініп, ол оларға Провиденс маңындағы, Наррагансет шығанағындағы жергілікті тұрғындардан жер сатып алуды ұсынды. 1638 жылдың 7 наурызында, Энн Хатчинсонның шіркеу соты басталған кезде, бір топ адам Уильям Коддингтонның үйінде жиналып, жаңа үкімет үшін келісім жасады. Бұл топқа Хатчинсонның ең жақтастары кірді, олардың құқықтары шектеліп, қарулары алынып, қауымнан қуылған немесе жер аударылған, соның ішінде Уильям Дайер. Барлығы 23 адам христиандық принциптерге негізделген «Саяси организм» құруға арналған құжатқа қол қойды, ал Коддингтон топтың жетекшісі болып тағайындалды. Роджер Уильямстың жер сатып алу туралы ұсынысын іске асырғаннан кейін, осы жер аударылғандар Аквиднек аралында (кейін Род-Айленд деп аталды) колониясын құрды және оны Покасет деп атады. Уильям мен Мэри Дайерлер Уильям мен Энн Хатчинсон және басқалармен бірге Аквиднек аралында жаңа қоныс салуға кірісті. Алайда, осы қоныс құрылғаннан кейін бір жыл ішінде басшылар арасында келіспеушіліктер туды. Дайерлер Коддингтонға қосылып, бірнеше тұрғындармен бірге аралдың оңтүстік жағына көшіп, Ньюпорт қаласын құрды. Хатчинсон отбасы Покасетте қалды, оның тұрғындары қаланың атын Портсмут деп өзгертті, ал Уильям Хатчинсон қаланың бас судьясы болды. Уильям Дайер дереу Ньюпорттың жазба хатшысы болды және 1639 жылдың маусым айында оған және тағы үш адамға жаңа жерлерді бөлу жұмысы тапсырылды. 1640 жылы Портсмут пен Ньюпорт қалалары бірікті, Коддингтон губернатор болып сайланды, ал Дайер хатшы болып тағайындалды және 1640 жылдан 1647 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Роджер Уильямс Наррагансетт шығанағындағы төрт қоныстың (Провиденс, Уорвик, Портсмут және Ньюпорт) бірігуін көздеді, оларды қорғау үшін осы қоныстарға патшалық мойынұсыну қажет деп санды және Англияға барып, төрт қаланы бір үкіметке біріктіретін патент алды. Коддингтон Уильямстың патентіне қарсы болды және 1647 жылға дейін Провиденс пен Уорвикпен одақ құруға қарсы тұрды, содан кейін төрт қаланың өкілдері кездесіп, патент бойынша бірікті. Наррагансетттің төрт қонысы енді бір үкіметке бағынғандықтан, Уильям Дайер 1648 жылы бүкіл колонияның бас тіркеушісі болып сайланды. Коддингтон біріктірілген үкіметке риза болмады және екі арал қаласының тәуелсіздігін қалады. Ол өз ұстанымын қорғау үшін Англияға сапар шекті. 1651 жылдың сәуір айында Англияның мемлекеттік кеңесі оған қалаған өкілеттігін берді, осымен ол аралдың өмір бойына губернаторы болды. Коддингтон өкілеттігімен оралғаннан кейін сынға ұшырады. Содан кейін үш адам Англияға барып, Коддингтонның өкілеттігін жоюды талап етті: материктегі қалаларды өкілдік еткен Роджер Уильямс, екі арал қалаларын өкілдік еткен Джон Кларк және Уильям Дайер. 1651 жылдың қараша айында үш адам Англияға аттанды, онда Дайер әйелімен кездеседі. Мэри Дайер үш адам кетер алдында Англияға жүзіп кеткен, өйткені Коддингтон Винтропқа жазған хатында мистер Дайер «әйелін мистер Трависпен бірге бірінші кемемен жіберді, ал қазір өзі Англияға кетті» деп жазды. Мэри Дайердің неліктен алты баласын, оның біреуі нәресте болса, тастап шетелге кеткені әлі де құпия болып қала береді. Биограф Рут Плимптон Мэридің патшалық байланысы болуы мүмкін екенін айтты және король Карл I-нің өлім жазасы туралы жаңалық оны баруға итерген болуы мүмкін деп болжады. Алайда, бұл құпияны толыққанды түсіндіретін ешқандай жазба табылған жоқ. Англия мен Голландия арасындағы соңғы қақтығыстарға байланысты үш адам Англияға келгеннен кейін 1652 жылдың сәуір айына дейін Жаңа Англияның мемлекеттік кеңесімен кездесе алмады. Олар өз жағдайларын түсіндіргеннен кейін, 1652 жылдың қазан айында Коддингтонның аралдық үкіметке берілген өкілеттігі жойылды. Уильям Дайер келесі ақпанда Род-Айлендке оралды және колонияның 1643 жылғы Уильямс патентіне қайтару туралы жаңалықты жеткізді. Алайда Мэри келесі төрт жыл бойы Англияда қалды.

Англия

Мэри Дайер Англияда бес жылдан астам уақыт өткізді, және ол болған кезде квакерлікке қызығушылық танытты. «Достар қоғамы» деп белгілі квакерлер суға шомылдыру немесе Иеміздің соңғы кешкі асын өткізбейді, сондай-ақ, белгілі бір дін қызметкерлеріне сенбейді. Әйелдер де, ерлер де уағыз айтуға және рухани билік жүргізуге құқылы. Квакерлер дін қызметкерлерін сынаудан және ондық салық төлеу арқылы ресми шіркеуді қолдаудан бас тартудан бөлек, ар-ождан бостандығын қастерлейді және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін талап етеді. Олардың құлшылығы үнсіздікке негізделген, кез келген қатысушының рухани шабыттанған уағызы немесе дұғасы арқылы жалғасады. Олар әлеуметтік мәртебелік айырмашылықты көрсететін әдет-ғұрыптарды (мысалы, ер адамдардың жоғары тұрғандарға иіліп сәлем беруі немесе бас киімдерін шешуі) қабылдамайды, ант бермейді және соғыстарға қатыспайды. Массачусетс штатындағы пуритандар квакерлерді ең жаман еретиктердің бірі деп есептеді және оларға қарсы бірнеше заң шығарды. Көптеген адамдар Дайер Англияда квакер болып, діни қызметте сыйлық алғанына сендіреді. Плимптон бұл туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірген, бірақ олар құжаттамасыз жасалмалар. Жалпы алғанда, Дайердің Англиядағы уақытына қатысты заманауи жазбалар табылмады. Сонымен қатар, Дайер мен Энн Берден Жаңа Англияға қайтып келгенде Барбадосқа келген кезде, квакер миссионері Генри Фелл Маргарет Феллге Дайерді сипаттады, бірақ Англиядағы Берденнің квакерлік қызметі құжатталған болса да, оған қатысты солай істемеді. Маргарет Фелл квакерліктің алғашқы әкімшілік орталығы болды, миссионерлік жұмыстар үшін қаражат жинады және көптеген хаттарды қабылдап, жіберді. Феллдің Дайерді квакерлік миссиялары мен қызметі туралы ең көп білетін әйелге сипаттауы, Дайер Англиядан кеткенге дейін квакерлер арасында жақсы танылмағанын көрсетеді. Дайер Англияда болған соңғы кезеңінде ғана квакерлік сенімдеріне келгені және ол Жаңа Англияға оралғанға дейін діни қызметін атқармағаны мүмкін.

Массачусетс штатындағы квакерлер

Жаңа Англияның барлық колонияларының ішінде Массачусетс квакерлерді қуғындауда ең белсенді болды, бірақ Плимут, Коннектикут және Нью-Хейвен колониялары да оларды қуғындауға қатысты. Алғашқы квакерлер 1656 жылы Бостонға келгенде, оларға қарсы заңдар әлі қабылданбаған еді, бірақ жағдай тез өзгерді және жазалар заңмен немесе заңсыз түрде тағайындалды. Квакерлерге және олардың уағыздау қызметіне қарсылық білдіргендердің басым бөлігі дін қызметкерлері мен сот судьялары болды. Бостон шіркеуінің пасторы Джон Нортон, квакерлерге қарсы ең қатал қуғыншыл болды, ол өлім жазасымен бірге елден қуу туралы заң қабылдануын талап етті. Кейіннен ол 1659 жылы алғашқы екі квакердің өлімін ақтау туралы хат жазып, Англияға жіберді. Квакерлерге қатысты жазалар, олардың пуритандық діни тәртіпке қауіп төндіретіні сезілген сайын күшейді. Дайердің Ньюпорттағы көршісі Геродиас Гардинер, Массачусетс колониясындағы Веймутқа жету үшін 60 мильге созылған қауіпті дала арқылы сапар жасады және он рет қамшымен жазаланды. Ол Веймуттағы достарына квакерлік сенімдерін жеткізу үшін тағы бір әйелмен және "көкірегінде баласын емізу" арқылы қиын жолға шықты. Сол сияқты, Ричард Скоттың әйелі Кэтрин Марбери Скотт, Энн Хатчинсонның кіші қарындасы, болашақ күйеу баласы Кристофер Холдерді босату туралы петиция бергені үшін он рет қамшыланды. Мэри Дайер Англиядан оралғанда осы жағдай орын алды.

Дайердің Жаңа Англияға оралуы

1657 жылдың басында Дайер, қайтыс болған күйеуінің мүлкін реттеу үшін Бостонға келген жесір Энн Берденмен бірге Жаңа Англияға оралды. Дайер дереу квакер ретінде танылып, түрмеге қамалды. Дайердің күйеуі оны түрмеден шығару үшін Бостонға келуге мәжбүр болды, ол Массачусетс штатының кез келген қаласында тұруға немесе үйіне оралу үшін колонияны кезіп жүргенде ешкіммен сөйлеспеуге ант берді. Дегенмен, Дайер квакерлік уағызын жалғастырып, 1658 жылдың басында Нью-Хейвен колониясында тұтқындалды, содан кейін "ішкі жарық" сенімдерін уағыздағаны үшін және әйелдер мен ерлер шіркеудегі құлшылық пен ұйымдастыруда тең дәрежеде екендігі туралы пікірлері үшін қуылды. Квакерлік хабарын таратудан басқа, ол үш апта түрмеде отырған Хамфри Нортонды көру үшін Нью-Хейвенге тағы екі адаммен бірге келді. Ол жерде квакерлерге қарсы заңдар қабылданды, Дайер тұтқындалғаннан кейін, оны "атқа мінгізіп", кетуге мәжбүр етті. 1658 жылдың маусым айында Квакерлердің екі белсендісі Кристофер Холдер мен Джон Коупленд Бостонға келді. Олар колонияның басқа бөліктерінен қуылған еді. Барбадостан келген Джон Роуспен бірге үш адамның оң құлағы кесілді және үкім шілде айында орындалды. Өмірбаяншы Плимптонның айтуынша, "құлақтары кесілгенде олар мықты тұрды", сондықтан келесі тоғыз апта бойы оларды қамшымен соқты. Бұл қатыгездік туралы хабар Дайерге Ричард пен Кэтрин Скотты Провиденсте кездескенде жетті. Ричард пен Кэтрин Скотт Провиденстің алғашқы квакерлері саналды. Скотттардың екі қызы болды: үлкені Мэри, Кристофер Холдермен құдаланып, кішісі 11 жастағы Пэйшенс. Миссис Скотт пен оның екі қызы, Мэри Дайер және оның досы Хоуп Клифтон Холдер мен түрмедегі басқаларды көру үшін Бостонға баруға мәжбүр болды. Төрт әйел мен бала түрмеге қамалды. Холдерді көруге келген және содан кейін тұтқындалған тағы үш адам – Плимуттан Николас Дэвис, Лондон саудагері Уильям Робинсон және Йоркшир шаруасы Мармадуке Стивенсон, соңғы екеуі Англиядан квакерлік миссияда болды. Квакерлердің жағдайы билер үшін қиынға айналды. Олар осы адамдардың көбейіп кетуіне қарсы тұру үшін қатаң заңдар қабылдады, 1658 жылдың 19 қазанында Массачусетс колониясында өлім жазасын енгізген жаңа заң қабылданды. Квакерлер өлім жазасына кесіліп, колониядан қуылмақ еді, яғни заңға бағынбаса, асылып өлтірілетін. Дайер, Дэвис, Робинсон және Стивенсон сотқа тартылып, жаңа заң бойынша "өлім жазасымен қуғын-сүргінге" сотталды. Дэвис Плимутқа оралды, Дайер Ньюпортқа үйіне кетті, бірақ Робинсон мен Стивенсон Салемде уақыт өткізе отырып, Массачусетс шығанағындағы колонияда қалды. 1659 жылдың маусым айында Робинсон мен Стивенсон тағы да тұтқындалып, Бостон түрмесіне әкелінді. Дайер бұл тұтқындау туралы естігенде, ол тағы да Ньюпорттағы үйінен шығып, квакер бауырларын қолдау үшін Бостонға оралды, қуғын-сүргін бұйрығын елемей, қайтадан түрмеге қамалды. Оның күйеуі екі жыл бұрын оны билік өкілдерінен алып, ол қайта оралмайтынына ант берген. Ол Бостонға қайта оралмады, бірақ 30 тамызда 1659 жылы ол Массачусетс билігінің әрекеттерінің заңдылығына күмән келтіріп, магистраттарға ұзақ және құлшынысты хат жазды. 19 қазанда Дайер, Робинсон және Стивенсон губернатор Эндикотттың алдына әкелінді, онда олар Иемізге арналған миссияларын түсіндірді. Келесі күні сол топ губернатордың алдына әкелінді, ол түрме бастығына олардың бас киімдерін шешіп алуға бұйырды. Содан кейін ол топқа былай деді: "Біз сіздерді арамыздан алып тастау үшін көп заңдар шығардық және түрлі жолдармен тырыстық, бірақ қамшымен соғу, түрмеге қамау, құлақтарыңызды кесу немесе өлім жазасымен қуғын-сүргін сіздерді арамыздан алып тастамайды. Біз сіздің өліміңізді қаламаймыз". Колония билігінің ұстанымын білдірген соң, ол "Енді өлім жазасы туралы үкіміңізді тыңдаңыз" деп жариялады. Содан кейін Уильям Робинсон Бостонға Иеміз шақырғаны туралы дайындалған мәлімдемесін оқығысы келді, бірақ губернатор оны оқыуға рұқсат бермеді, сондықтан Робинсон түрмеге қайтадан жіберілді. Мармадуке Стивенсонға, Робинсонға қарағанда, аз дауыспен сөйлеуге рұқсат етілді, және бастапқыда бас тартса да, ол ақырында өз ойын айтты, содан кейін ол да түрмеге жіберілді. Дайерді алып шыққанда, губернатор үкімін жариялады: "Мэри Дайер, сен келген жеріңе, содан өлім жазасына кесілетін жерге барасың, сонда өлмегенше асылып қаласың". Сонда ол: "Раббының еркі болсын!" - деп жауап берді. Эндикотт оны алып кетуге маршалға бұйырғанда, ол: "Иә, және қуанышпен барамын" деді.

Квакерлердің алғашқы өлім жазалары

Квакерлердің үш уағызшысы – Уильям Робинсон, Мармадюк Стивенсон және Мэри Дайердің өлім жазасы тағайындалған күні 1659 жылдың 27 қазаны болды. Бостон әскери ротасының капитаны Джеймс Оливерге тұтқындарды өлім жазасы орындалатын жерге сүйемелдеу үшін қарулы әскерлерді ұсыну тапсырылды. Дайер екі ер адаммен қол ұстасып, олардың арасында жүрді. Осы орынсыз жақындық туралы көпшілік алдында сұрағанда, ол оқиғаның өзіндік сезімін білдірді: «Бұл мен осы дүниеде сезіне алатын ең үлкен қуаныш сәті. Ешбір көз көре алмайды, ешбір құлақ ести алмайды, ешбір тіл айта алмайды, ешбір жүрек Иеміздің руының осы кездегі тәтті ырысымдарын мен сезініп тұрғанымды түсіне алмайды». Тұтқындар дарға ілінуге бет алғанда жиналған халыққа сөйлеуге тырысты, бірақ олардың дауыстарын үнемі соғылатын барабан соққандары басып кетті. Өлім жазасы орындалған жер көптеген авторлар жылдар бойы айтқандай Бостон орталық алаңы емес, одан оңтүстікке шамамен бір шақырымдай қашықтықта, Бостон мойнында, қазіргі Батыс Дедем көшесі мен Вашингтон көшесінің қиылысына жақын жерде орналасқан. Бостон мойны бір кезде Бостон қаласы орналасқан Шомт түбегіне құрлықпен жалғыз қол жеткізуді қамтамасыз ететін тар құмтөбе болған. Уақыт өте келе, мурат ағысының екі жағы да толып, тар құмтөбе жойылды. Сандардың шатасуына себеп болуы мүмкін, Бостон мойнының оңтүстігіндегі жер жеке меншік емес, «жалпы пайдалану жері» саналғандықтан, кейбір авторлар оны Бостон орталық алаңы деп қате түсіндірген. Уильям Робинсон үштіктің алғашқысы болып дарға асылатын бағанаға көтерілді, содан кейін көпшілікке мәлімдеме жасады, ал бағана алынғанда қайтыс болды. Мармадюк Стивенсон одан кейін дарға ілінді, содан кейін Дайер өзінің екі досының өлім жазасын көргеннен кейін кезегі келді. Дайердің қолы-аяғы байланды, ал бетін бірнеше жыл бұрын Бостон шіркеуіндегі пасторларының бірі болған Джон Уилсон ақсақал берген матамен жапты. Ол өлімге дайын тұрып, тыныш күтті, бірақ күтіп тұрғанда, өлім жазасын тоқтату туралы бұйрық жарияланды. Оның ұлы Уильямның тілегі билік өкілдеріне оның өлім жазасынан құтылуға сылтау болды. Бұл Дайерді оның миссиясынан шатыстыруға бағытталған алдын ала жасалған схема болды. Бұл өлім жазасын тоқтату туралы бұйрықтың мәтінінен анық көрінді, бірақ Дайердің жалғыз күтімі шейіт болып өлу еді. Дайерді дардан түсіргеннен кейін бір күні ол Бас сотқа хат жазып, өлім жазасын тоқтату туралы ережеден бас тартты. Осы хатта ол былай деп жазды: «Менің өмірім шындық пен тірі Құдайдың қызметкерлерінің өмірі мен бостандығына қарағанда маған қабыл алынбайды және пайдалы емес, өйткені мен сіздерді сүйіспеншілік пен кішіпейілділікпен іздедім; бірақ сіздер екеуін де зұлымдықпен өлімге ұшыраттыңыздар, бұл мені зұлымдардың мейірімі қатыгездік деп сезінуге мәжбүр етеді; Мен сіздерден гөрі олардың кінәсіз қанының кінәлісі ретінде өмір сүруді қалаймын». Шейіттердің батылдығы биліктің әрекеттерін ақтау қажеттігін сезінген халықтың наразылығын оятты. Осы өтініштің мәтіні Мэри Дайерге өлім жазасын тоқтату екі ер адамның шейіттігінің шындығын жұмсартатынын көрсетті. Массачусетс штатының Бас соты осы құжатты Англиядағы жаңадан тағайындалған патшаға жіберді, ал оған жауап ретінде квакер тарихшысы Эдвард Берроу 1661 жылы қысқаша кітап жазды. Бұл кітапта Берроу Массачусетстің мәлімдемелерін бір-бірлеп жоққа шығарды, квакерлерге қарсы жасалған зұлымдықтардың тізімін ұсынды, сондай-ақ кітап жарық көргенге дейін болған үш квакердің өлім жазасы туралы баяндама берді. Род-Айлендке оралғаннан кейін Дайер келесі қыстың көп бөлігін Лонг-Айлендтің солтүстік және оңтүстік бұрыштарының арасында орналасқан Шелтер аралында өткізді. Аралдың иесі Натаниел Сильвестр оны пуритандықтардан паналаған квакерлерге баспана ретінде пайдаланды, осылайша оған осы ат берілді. Бұл жерде Дайер өзінің квакер достарымен, оның ішінде Ньюпорттағы көршілері Уильям Коддингтонмен және оның әйелі Энн Бринлимен, соңғы кезде дінге келгендермен қарым-қатынас жасай алды. Дайер өзінің бұл уақытын пуритандық билік өкілдері Англияға жіберуге дайындаған квакерлерге қарсы әрекеттеріне қатысты ақтау туралы ойлану үшін пайдаланды. Бұл құжат Дайерге қорлық болды, ол оны тек халықтың ашуын басудың құралы ретінде қарады. Ол Бостонға қайтып, билікті заңдарын өзгертуге немесе әйелді дарға асуға мәжбүрлеуге бел буды, және 1660 жылдың сәуір айында осы миссияға назар аударғаннан кейін Шелтер аралынан кетті.

Дайердің азап шегуі

Дайер 1660 жылы 21 мамырда Бостонға оралды және он күннен кейін ол тағы да губернатордың алдына әкелінді. Дайер мен губернатор Эндикотт арасындағы сөз алмасу келесідей тіркелді:

Осы алмасудан кейін губернатор оның пайғамбар екендігін сұрады, ол Иеміз оған айтқан сөздерді айтатынын жауап берді. Ол қайтадан сөйлегенде, губернатор: "Оны алып кетіңдер! Оны алып кетіңдер!" - деп бұйрық берді. Ол қайтадан түрмеге жабылды. Оның күйеуі Эндикоттқа хат жазып, әйелін босатуды өтінсе де, тағы бір мерзім ұзарту берілмеді.

Атқару

1660 жылы 1 маусымда таңғы сағат 9-да Дайер тағы да түрмеден шығып, дарға асылуға қарай сүйемелдеді. Ол баспақышқа шыққанда, емен ағашының астында, өмірін сақтап қалу мүмкіндігі берілді. Ол былай деп жауап берді: "Жоқ, мен олай жасай алмаймын, себебі мен Құдай Иеміздің еркімен келдім, және Оның еркінде өлімге дейін адал болып қаламын." Әскери командир, капитан Джон Уэбб, оған тағылған айыптарды оқып, ол "өз қанына өзі кінәлі" екенін айтты. Дайердің жауабы:

Оның бұрынғы пасторы Джон Уилсон оны тәубе етуге және "шайтанның алдауына ұшырап, жаңылып қалмауға" шақырды. Оған жауап ретінде ол: "Жоқ, енді мен тәубе етпеймін", - деді. Егер ақсақалдар оның үшін дұға жасаса, қалай болар екен деп сұрағанда, ол: "Мен мұнда ешқандай ақсақалды танымаймын", - деп жауап берді. Одан кейін қысқа сөз алмасу болды, содан кейін, оның өмірбаяуын жазған Горацио Роджерстің сөздерімен, "оны дарға асты, ал оның басына шейіттік тәжі киді".

Жерлеу

Достар Портсмут, Род-Айленд жазбаларында мынадай жазба бар: "Род-Айлендтегі Ньюпорттың Уильям Дайерінің әйелі Мэри Дайер: ол Бостон қаласында патшайым Мэри заманында шейіттерге жасалғандай қатыгездікпен өлтірілді және сол жерде 1660 жылдың 3-ші айының 31-ші күні жерленді." Сол кездегі күнтізбеде мамыр жылдың үшінші айы болған, бірақ жазбадағы күн бір күн қате, өйткені нақты өлім күні 1 маусым болды. Бұл жазбада Мэри Бостонда, оны асып өлтірген жерде жерленгені айтылады, биограф Роджерс та оны қайталады, бірақ бұл ықтимал емес. Йохан Винссер Мэридің Ньюпорттың солтүстігінде орналасқан Дайер отбасының фермасында жерленгенін дәлелдейді, қазіргі Миддлтаун қаласының орнында әскери-теңіз базасы орналасқан. Ең сенімді дәлел – 1839 жылғы Дэниел Уилердің күнделік жазбасы. Ол былай деп жазды: "Провиденске [Ньюпорттан] жеткенше, маған Мэри Дайердің тұрған жері мен жерленген жері көрсетілді." Винссер осы пікірді қолдайтын басқа да дәлелдер келтіреді; Дайердің күйеуі, көптеген балалары және Ньюпортта тұратын достары болғандықтан, оның қалдықтары Бостонда қалдырылуы мүмкін емес.

Салдары

Бостон тарихындағы еңбегінде Кейлеб Сноу, асылуға қатысқан офицерлердің бірі Эдвард Уонтонның оқиғаға қатты тиысып, квакер дініне өткенін жазды. Уонтондар кейін Род-Айлендтегі жетекші квакер отбасыларының біріне айналды. Уонтонның екі ұлы – Уильям мен Джон, екі немересі – Гидеон мен Джозеф Уонтон Род-Айленд колониясының губернаторлары болды. Массачусетс штатының көрнекті шенеунігі және Дайерді қуғындағандардың бірі Хамфри Атертон: «Мэри Дайерді басқаларға үлгі болу үшін дарға асты», – деп жазды. Атертон 1661 жылдың 16 қыркүйегінде жылқыдан құлап қайтыс болды, ал көптеген квакерлер оның сектасына қатысты қаталдығы үшін оған Құдайдың азабы түскенін ойлады. Мэри Дайердің замандасы және досы Энн Бринли Коддингтон күшті реакция білдірді, ол Дайермен соңғы қысын Шелтер аралында өткізген. Энн Коддингтон Массачусетс магистраттарына губернатор Эндикоттің жазалаудағы рөлін айта келе, ашулы хат жолдады. Сонымен қатар, оның күйеуі Уильям Коддингтон Коннектикут губернаторы Джон Уинтропқа жазалауды айыптайтын бірнеше хат жіберді. Дайердің дарға асылуы туралы жаңалық Америка колониялары мен Англияда жылдам тарады, бірақ саяси тұрақсыздық салдарынан Лондоннан дереу жауап келмеді, нәтижесінде 1660 жылы король билікке қайта келді. Барбадостан келген Уильям Леддра пуритандардың қолынан шейіт болды, ол 1661 жылдың наурыз айында дарға асылды. Бірақ бірнеше айдан кейін ағылшын квакер белсендісі Эдвард Берроу корольмен кездесуге мүмкіндік алды. 1661 жылдың 9 қыркүйегінде Эндикоттқа және Жаңа Англияның барлық басқа губернаторларына жолдаған құжатында король квакерлерді жазалау мен түрмеге қамауды тоқтатуды және кез келген кінәлі квакерді Англияға жіберіп, қолданыстағы ағылшын заңдарына сәйкес соттауды бұйырды. Корольдің бұл жауабы жазалауды тоқтатты, бірақ пуритандар Массачусетке келген квакерлерді мазақтаудың жолдарын табуын жалғастырды. 1661 жылы олар «арба мен құйрық заңын» қабылдады, квакерлерді арбаларға байлап, белдеріне дейін жалаңаштап, арбаның артынан түрлі қалалар арқылы сүйреп, колониядан шығарылғанға дейін жол бойы қамшымен соқты. Эндикотт 1665 жылы қайтыс болған кезде король комиссиясы квакерлерге қарсы барлық заңдық шараларды тоқтатуды бұйырды. Дегенмен, қамшылау мен түрмеге қамау 1670 жылдарға дейін жалғасты, содан кейін халықтың пікірі мен корольдік директивалар бірлесіп квакерлерді қуғындауға соңғы нүкте қойды.

Қазіргі заманғы көзқарас

Әдебиеттанушы Энн Майлздің айтуынша, Мэри Дайердің өмірі «заңдық және сөздік бақылаудың сол бір күшті орнына қайта-қайта оралатын әйелдің күшті, тіпті аллегориялық мысалы ретінде қызмет етеді». Дайердің ойлары мен ниеттері туралы бірінші қолдан дәлелденген жалғыз дерек – оның жазған хаттары. Бірақ Майлз оның мінез-құлқын «әйелдердің еркіндігі, байланысы және қарсылығының оқылған мәтіні» деп санайды. Бэрроудың Дайер мен губернатор Эндикотт арасындағы әңгімесіне қарап, Майлз екі маңызды өлшемді – еркіндік пен байланыс деп санайды. Біріншісі, Дайердің әрекеттерін «қоғамдық драма ретінде түсінуге болады», бұл әйелдер үшін, соның ішінде әйел пайғамбарлар үшін Құдайдың күші мен еркімен әрекет етудің құралы. Квакер әйелдеріне уағыздауға рұқсат болғанмен, олар мұны өз еркінен тыс істегендіктен, «өз ниеттеріне қарсы уағыздады». Дайер билер мен дін қызметкерлерімен қарым-қатынаста «күшті ниетпен» әрекет етті, бұл оның сөйлеуі мен мінез-құлқында көрінді. Оның әрекеттерін және өмірін баяндағандар, мысалы, Бэрроу мен Роджерс, оны Құдайдың еркіне мойынсұнғандай қараса да, ол өз тағдырына белсенді қатысушы болды, ерікті түрде шейіт болуды таңдады. Ол өзінің іс-әрекеті үшін толық жауапкершілікті өз мойнына алды, сонымен қатар пуритандық билік өкілдерін оның өлімі үшін моральдық жауапкершілікті алуға шақырды. Бұл Дайер мен Энн Хатчинсонның арасындағы ерекшелік, соңғысы өзінің әрекеттерінің салдарына толыққанды түсінбеген болуы мүмкін. Күйеуі мен оған жандарарлық танытпағандар оны «ақылдан адасқан» деп айтса да, оның хаттары мен айтқан сөздері оның мақсаты мен ниетінің ең айқын оймен айтылғанын көрсетеді. Диалогтар кезінде, дарға қарай жүргенде немесе ағаш астындағы бағанада тұрғанда, Дайер өзінің қарсыластарымен «иә» және «жоқ» сериясын алмастырды. Осылайша мақұлдау мен жоққа шығару арқылы ол өзгелердің оның мағынасын құрастыруына жол бермеді. Ол өзінің күнәкар екенін мойындамай, шіркеу ақсақалдарының билігіне қарсылық білдірді. Дэйердің азаматтық сотта өзінің айыптаушыларын шатастырғаны сияқты, тергеушілердің оның мағынасын қалай түсінгендеріне сенімді болуына жол бермеді. Ерки – Дайердің оқиғасының екі өлшемінің біріншісі, екіншісі – адалдық. Дайер Энн Хатчинсонның қауымнан шығарылған күні жұртшылыққа танылды, олар кездесу үйінен бірге шыққанда Дайер оның қолын ұстады. Дайер өзінің бақытсыз туылғандығы туралы құпияны бөліскен осы үлкен әйелге қатты жақын болды. Сол сияқты, жиырма жылдан кейін ол өзінің әрекеттерін достарының қасында болу және олардың тағдырына ортақтасу құралы ретінде қарастырды. Дайердің сақталған екі хатының біріншісінде ол Бас сотқа былай деп жазды: «Егер менің өмірім сіздерге тегін берілсе, ол маған пайда әкелмейді, сондай-ақ сіздерден де күте алмаймын, егер мен осы екі жыл бойы менің өмірім байланысқан осы адамдардың, менің жақын туыстарым мен ұрпақтарымның азаптарын күнделікті естіп немесе көріп отырсам». Әйелдер үшін дәстүрлі байланыстар күйеулер мен балаларға қатысты болды, бірақ квакер қауымдастығында жыныстық шекарадан асып түсетін рухани байланыстар болды. Осылайша пуритандық жұртшылық Дайердің екі ер досының қолынан ұстап, дарға баруын ерекше деп тапты және одан солай істегеніне ұялмайтынын сұрады. Бұл рухани жақындық квакерлердің пуритандық ой-өрісіне қауіп төндірді, өйткені адалдық ерлер шіркеу мүшелері бақылады. Квакерлер жеке қарым-қатынастарын тек жыныстық қатынаспен ғана емес, сонымен қатар жас пен әлеуметтік жағдайдың шекарасынан да асып түседі. Бас сотқа жазған алғашқы хатында Дайер еркіндік және адалдық тақырыбын қолданып, Массачусетс штатындағы куәлігін Естер кітабымен салыстырды. Жаман патша Хаман яһудилерді өлтіру туралы заң шығаруды талап еткен соң, яһуди әйел Естер өз халқын құтқару үшін патшаға жүгінді. Бұл Естердің патшамен араласуы болды, ол өз халқын құтқарды, ал ұқсастықтар мынада: Дайер – әдемі Естер, зұлым Хаман Массачусетс билігін білдіреді, ал Киелі кітаптағы яһудилер Дайердің кезіндегі квакерлер. Ақырында Дайердің шейіт болуы қалаған нәтижені берді. Анна Хатчинсонның оқиғасынан айырмашылығы, оны бір ғасырдан астам уақыт бойы оның жаулары, православиелік пуритандар ғана айтып келді, Дайердің оқиғасы квакерлердің оқиғасына айналды, ол Англияда тез тарады, ақырында король Карл II-ге дейін жетті. Патша өлім жазасын тоқтатуды бұйырды, бірақ қатаң жазалау тағы бірнеше жылға созылды. Майлс айтуынша, Дайердің Жаңа Англиядағы өміс сапары оны «үнсіз нысаннан сөйлейтін субъектіге; антиномиандық монстрден квакер шейітіне» айналдырды. Жеке және квакерлердің барлығынан алынған дәлелдер Дайердің соңының трагедиялық әділетсіздік болғанымен қатар рухани жеңіс екенін көрсетеді.

Ескерткіштер мен марапаттар

1959 жылғы маусымда Мэри Дайерге арналған мүсін Массачусетс штатының мемлекеттік үйінің сыртында орналасқан. Квакер мүсіншісі Сильвия Шоу Джадсонның Дайердің қола мүсіні Бостон қаласындағы Массачусетс штатының мемлекеттік үйінің алдында тұр және Бостон әйелдерінің мұра жолында көрсетілген; оның көшірмесі Пенсильвания штатының Филадельфия қаласының орталық бөлігіндегі Достар орталығының алдында, ал тағы біреуі Индиана штатының Ричмонд қаласындағы Эрлхэм колледжіндегі Стоут жиналыс үйінің алдында орналасқан. Портсмут қаласында Мэри Дайер мен оның досы Энн Хатчинсон Founders Brook Park-та Энн Хатчинсон/Мэри Дайер ескерткіш шөп бақшасымен еске алынған, ол Портсмуттың алғашқы қоныстануының тарихи белгісі бар әдемі тасқында орналасқан дәрілік ботаникалық бақ. Бақшаны суретші және шөп емшісі Майкл Стивен Форд жасаған, ол екі әйелдің де туысы. Ескерткіштің құрылуына жергілікті Ньюпорт ұйымы, Ньюпорт суретшісі Валери Дебрул басқарған Энн Хатчинсон ескерткіш комитеті атсалысты. "Энн Хатчинсонның достары" атты ұйым жыл сайын Портсмут қаласындағы ескерткіште, 20 шілдеге ең жақын жексенбіде, Энннің шомылдырылған күнін тойлап, оның өмірін және Аквиднек аралындағы әйелдердің отарлық тарихын құрметтейді. Дайер 1997 жылы Род-Айленд мұрасының даналық залына, ал 2000 жылы Ұлттық әйелдер даналық залына енгізілді.

Жарияланған еңбектер

Мэри Дайердің ересектерге арналған үш өмірбаяны жарық көрді, біріншісі – Хорацио Роджерстің (1896) "Род-Айлендтік Мэри Дайер, 1 маусым 1660 жылы Бостон орталығында дарға асылған квакер шейіті"; екіншісі – Рут Плимптонның (1994) "Мэри Дайер: Қозғанқы квакердің өмірбаяны"; үшіншісі – Йохан Винссердің (2017) "Мэри және Уильям Дайер: Квакерлік жарық және ерте Жаңа Англиядағы пуритандық амбициясы". 2014 жылы Джон Бриггстің "Мэри Дайер, еркіндік досы" атты орта мектеп оқушыларына арналған өмірбаяны жарық көрді. Дайер өзі ешқандай еңбек жарияламаса да, оның шейіттігіне тікелей қатысты екі хаты сақталған, және олардың екеуі де оның өмірбаяндарында жарияланған. Жанмари Симпсонның Мэри Дайердің өмірінен алынған "Еретик" атты пьесасы алғаш рет 2016 жылы "The Joy" деген атаумен Квакерлер өнері қауымдастығында жарық көрді. Ол сондай-ақ Джон Нилдің 1828 жылғы "Рэйчел Дайер" романында бейнеленген, онда оның шейіттігі Салемдегі колдовство процесімен байланыстырылған. Романның басты кейіпкері – Дайердің ойдан шығарылған немересі, ол 1692 жылғы истерияның соңғы құрбаны.

Балалар мен ұрпақтар

Мэри Дайердің сегіз баласы болған, олардың алтауы ересек болып өскен. Оның шейіт болғаннан кейін күйеуі қайтадан үйленіп, тағы бір баласы болған, мүмкін басқалары да болған. Оның үлкен баласы Уильям 1634 жылдың 24 қазанында Лондонның Сент-Мартин-ин-зе-Филдс шіркеуінде крещениеден өтіп, үш күннен кейін сол жерде жерленген. Жаңа Англияға кемемен келгеннен кейін, оның екінші баласы Сэмюэл 1635 жылдың 20 желтоқсанында Бостон шіркеуінде крещениеден өтіп, 1663 жылға дейін Эдвард Хатчинсонның қызы, Уильям мен Энн Хатчинсонның немересі Энн Хатчинсонға үйленген. Оның үшінші баласы 1637 жылдың 17 қазанында туған, ерте дүниеге келген қыз болған. Генри шамамен 1640 жылы туған, төртінші бала, ол Джон Санфордтың қызы және губернатор Джон Санфордтың немересі Элизабет Санфордқа үйленген. Бесінші бала екінші Уильям болған, ол шамамен 1642 жылы туған, ол Мэриге үйленген, мүмкін Массачусетс штатының Линн қаласындағы Ричард Уокердің қызы, бірақ бұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Алтыншы бала – ұл, оған Киелі кітаптағы Махершаллалхашбаз есімі берілген. Ол Ричард Пирстің қызы Марта Пирске үйленген. Мэри шамамен 1647 жылы туған жетінші бала, ол шамамен 1675 жылы Генри Уордқа үйленген; олар 1679 жылдың қаңтарында Мэриленд штатының Сесил округінде тұрған. Мэри Дайердің ең кішкентай баласы Чарльз болған, ол шамамен 1650 жылы туған, оның бірінші әйелі Мэри деп аталған; оның Джон Липпеттің қызы екендігі туралы негізсіз мәлімдемелер бар. Чарльз 1690 жылдан кейін екінші рет Марта (Брауннелл) Уэйтке үйленген, ол одан кейін өмір сүрген. Мэридің күйеуі Уильям Дайердің квакер болғанына ешқандай дәлел жоқ. Уильям Дайердің үлкен ұлының мүлкіне қатысты көптеген сот ісі болған; оның жесірі Кэтрин ұлы Самуэльдің жесірін және кейін ұлы Чарльзды мүлік мәселесі бойынша сотқа шақырған, өйткені оның мүлкінің көбісі оның одан туған балаларына тиесілі деп ойлаған. Мэри Дайердің белгілі ұрпақтарының арасында Род-Айленд губернаторлары Элиша Дайер және Элиша Дайер кіші, сондай-ақ Род-Айлендтен АҚШ сенаторы Джонатан Чейс бар.