Джордж Фокс: Квакерлердің негізін қалаушысы

Кіріспе

Квакерлердің ағылшын негізін қалаушысы (1624–1691)

Джордж Фокс (1624 жылдың шілдесі – 1691 жылдың 13 қаңтары) – ағылшын диссиденті, көбінесе квакерлер немесе достар деп аталатын Достар діни қоғамының негізін қалаушы. Лестерширдегі тоқымашының ұлы, ол әлеуметтік дүрбелең мен соғыс заманында өмір сүрді. Ол діни және саяси билікке қарсы шығып, христиандық сенімге ерекше, келісімсіз көзқарас ұсынды. Ол Британияны аралап, дауагерлік қызмет етіп, жүздеген адамды емдеді және жиі билік тарапынан қуғынға ұшырады. 1669 жылы ол бай демеуші Томас Феллдің жесірі Маргарет Феллге үйленді; ол Достардың белді өкілі болды. Оның миссиясы кеңейді және ол Солтүстік Америка мен Төмен елдерде сапарлады. Ол өз нанымы үшін көп рет тұтқындалып, түрмеге қамалды. Өмірінің соңғы он жылын Лондонда кеңейіп келе жатқан квакерлер қозғалысын ұйымдастыруға арнады. Кейбір англикандықтар мен пуритандықтар тарапынан сыни қаралса да, квакерге айналған Уильям Пенн және Лорд-протектор Оливер Кромвель оған құрметпен қарады.

Ерте өмір және білім

Фокс Англияның Лестершир графтығындағы (қазіргі Фенни Дрейтон) Дрейтон-ин-Клей ауылында, Лестерден батыс-оңтүстік-батысқа қарай 15 миль (24 км) қашықтықта, Кристофер Фокс, табысты тоқымашы, көршілері "Әділ Кристер" деп атаған және оның әйелі Мэри Лагоның төрт баласының үлкені ретінде дүниеге келді. Кристофер Фокс шіркеудің қызметкері және салыстырмалы түрде бай болған. Ол 1650-ші жылдардың соңында қайтыс болғанда ұлына айтарлықтай мұра қалдырды. Фокс бала кезінен-ақ діни ниеті берік адам болды. Оның формалды білім алғаны туралы жазба жоқ, бірақ ол оқу мен жазуды үйренген. "Мен он бір жасқа келгенде", - деді ол, "тазалық пен туралықты білдім. Мен бала кезімде таза болу үшін қалай жүру керектігін үйрендім. Раббым маған барлық нәрседе адал болуға, екі жағынан да адал болуға үйретті: іштей Құдайға, сырттай адамдарға." Ол адал адам ретінде танымал болды және былай деді: "Раббым маған барлық нәрседе адал болуды және барлық нәрседе "иә" және "жоқ" деп жауап беруді үйретті." Ол өскен сайын, Фокс туыстары "мені дін қызметкері етемін" деп ойлады, бірақ ол оның орнына жергілікті аяқ киім жасаушы және мал өсіруші Джордж Джидің шәкірті болды. Бұл оның терең ойлы мінезіне сай келді және ол қожайынымен іс-әрекетте болған жүн саудагерлері арасында еңбекқорлығымен танымал болды. Фокс үшін өмірдегі "қарапайымдық" – қарапайымдық пен зәулімдіктерден бас тарту – үнемі маңызды мәселе болды. Оның осы көзқарасын қалыптастыруға қойшы болып өткен уақыты да әсер етті. Өмірінің соңына қарай ол жалпы оқуға арналған хат жазып, Әбіл, Нұх, Ыбырайым, Жақып, Мұса және Дәуіт барлығы қой немесе мал өсіруші болғанын, сондықтан білімді болуды діни қызметке қажетті талап ретінде қарастыруға болмайды деп түсіндірді. Джордж Фокс "профессорларды" (Англия шіркеуінің жақтастары) білген, бірақ 19 жасқа келгенде олардың мінез-құлқына, әсіресе алкогольге құмарлығына наразылық білдіре бастады. Бір күні түнде екі танысын ішімдік ішіп тастап кеткеннен кейін дұға жасағанда, іштен дауыс естіді: "Сендер жастардың бекерлікке ұмтылып, қарттардың жерге кететінін көріп тұрсыңдар; сендер бәрін, жас пен қартты тастап кетулерің керек, бәрінен аулақ болыңдар және бәріне беймәлім болыңдар."

Fox was born in the strongly Puritan village of Drayton in the Clay, Leicestershire, England (now Fenny Drayton), 15 miles (24 km) west south west of Leicester, as the eldest of four children of Christopher Fox, a successful weaver, called "Righteous Christer" by his neighbours, and his wife, Mary née Lago. Christopher Fox was a churchwarden and relatively wealthy. He left his son a substantial legacy when he died in the late 1650s. Fox was of a serious, religious disposition from childhood. There is no record of any formal schooling but he learnt to read and write. "When I came to eleven years of age," he said, "I knew pureness and righteousness; for, while I was a child, I was taught how to walk to be kept pure. The Lord taught me to be faithful, in all things, and to act faithfully two ways; viz., inwardly to God, and outwardly to man." Known as an honest person, he also proclaimed, "The Lord taught me to be faithful in all things and to keep to Yea and Nay in all things." As he grew up, Fox's relatives "thought to have made me a priest" but he was instead apprenticed to a local shoemaker and grazier, George Gee of Mancetter. This suited his contemplative temperament and he became well known for his diligence among the wool traders who had dealings with his master. A constant obsession for Fox was the pursuit of "simplicity" in life – humility and the abandonment of luxury. The short time he spent as a shepherd was important to the formation of this view. Toward the end of his life he wrote a letter for general circulation pointing out that Abel, Noah, Abraham, Jacob, Moses and David were all keepers of sheep or cattle and so a learned education should not be seen as a necessary qualification for ministry. George Fox knew people who were "professors" (followers of the standard Church of England), but by the age of 19 he was looking down on their behaviour, in particular their consumption of alcohol. At prayer one night after leaving two acquaintances at a drinking session, Fox heard an inner voice saying, "Thou seest how young people go together into vanity, and old people into the earth; thou must forsake all, young and old, keep out of all, and be as a stranger unto all."

Алғашқы сапарлары

"Ішкі дауысымен" жетелеген Фокс 1643 жылдың қыркүйегінде Дрейтоннан кетіп, Лондонға қарай рухани мазасыздық пен шатасу күйінде сапарлады. Англия азамат соғысы басталған еді және ол өткен көптеген қалаларда әскерлер орналасқан. Стивенс Фоксты дарынды жас жігіт деп есептеді, бірақ екеуі көптеген мәселелерде келіспеді, сондықтан кейін ол Фоксты ақылсыздан шығарды және оған қарсы сөйледі. Келесі бірнеше жылда Фокс елді аралап саяхаттады, оның ерекше діни сенімдері қалыптасып жетілді. Кейде ол дін қызметкерлерімен кездесуге тырысты, бірақ олар оған көмектесе алмады. Бірі, Уорвикширде, оған темекі тартуды (Фокс ұнатпады) және псалмдарды айтуды кеңес берді; Ковентриде тағы біреуі Фокс оның бағындағы гүлге қадам басқанда ашуға ішіндегіні шығарды; үшіншісі қаназдық жасауды ұсынды. Фокс Киелі кітапты зерттеуге құмарланды, оны тыңғылықты оқыды. Ол "Англия диссиденттерінің" арасында, қалыптасқан шіркеуде жоқ рухани түсінікті табуға үміттенді, бірақ ол бір топпен келіспеді, мысалы, әйелдердің жаны бар деп талап еткендіктен. Мен дін қызметкерлерін тастағандай, жеке уағыздаушыларды да тастадым, себебі олардың ешқайсысы менің жағдайымды түсіндіре алмады. Менде сырттан көмекке үміт қалмағанда, не істеу керектігін білмей қалғанда, мен дауыс естідім: "Сенің жағдайыңа жауап бере алатын Біреу бар, Ол - Иса Мәсіх". Оны естігенде, жүрегім қуаныштан секірді. Содан Ием менің жағдайыма жауап бере алатын ешкімнің жер бетінде болмауының себебін көрсетті, яғни, мен Оған барлық даңқты беруім керек еді. Себебі барлығы күнәға батып, мен сияқты сенімсіздікке түсіп қалған, Иса Мәсіхтің нұрландыратын, инаят, сенім және күш сыйлайтын үстемдігі үшін. Құдай іс істегенде, кім оған кедергі келтіре алады? Мен мұны тәжірибе жүзінде білдім. Ол Мәсіхтің құбылысына терең ойланып, оны өзінің рухани жағдайымен салыстырды, бірақ Құдай оны қолдайды және сақтайды деген сенімінен күш алды. Дұға мен ой жүгірту арқылы ол өзінің сенімінің мәнісін және одан нені талап ететінін жақсырақ түсінді, бұл процесті "ашылу" деп атады. Сондай-ақ, ол христиандық сенімдердің негізгі қағидаларын терең түсінді. Оның ойларының арасында: Шынайы рухани өзгеріске ұшырағанда, рәсімдерді елемеуге болады. Қызмет етуге қажетті біліктілікті діни білім емес, Киелі Рух береді. Бұл Киелі Рухтың жетелеуімен, әйелдер мен балаларды қоса алғанда, кез келген адамның қызмет етуге құқығы бар екенін білдіреді. Фокс өзінің көзқарасын қолдау үшін Киелі кітапты пайдаланғанмен, Құдай сенушілердің ішінде болғандықтан, олар Киелі кітапты немесе дін қызметкерлерінің сөздерін қатаң оқудың орнына, өздерінің ішкі нұсқауларына жүгіне алады деп ойлады. Фокс Әке, Ұл және Киелі Рух арасында ешқандай айқын айырмашылық жасамады. Ол базарларда, далаларда, түрлі жиналыстарда немесе кейде тіпті "шығанақты үйлерде" (шіркеулерде) қызмет өткізгеннен кейін уағыз айтты. Оның күшті уағыздары аз ғана ізбасарларды тарта бастады. Достар қоғамының қашан құрылғаны белгісіз, бірақ жиі бірге саяхаттайтын адамдар тобы болды. Бастапқыда олар өздерін "Нұрдың балалары" немесе "Ақиқаттың достары" деп атады, ал кейіннен жай ғана "Достар" деп атады. Фокс бастапқыда секта құруға ниет білдірмеген сияқты, тек христиан дінінің таза және шынайы қағидаларын бастапқы қарапайымдылығында жариялауға тырысты, бірақ кейіннен ол жаңа қоғамды құруда үлкен ұйымдастырушылық шеберлігін көрсетті. Сол кезеңде өте әртүрлі пікірлерді ұстанатын көптеген бәсекелес христиан діндері болды; дау-дамай мен шатасу атмосферасы Фоксқа жеке уағыздары арқылы өз сенімдерін жеткізуге мүмкіндік берді. Фокс уағыздары Жазбаларға негізделген, бірақ оның тиімділігі оның жеке тәжірибесін көрсете білуіне байланысты болды. Рантерлердің антиномиялық көзқарасынан аулақ болды, яғни сенуші автоматты түрде күнәсіз болады. 1651 жылға қарай ол өзінің айналасына басқа да талантты уағыздаушыларды жинады және оларды қуып жіберу үшін қамшымен соққылаған кейбір тыңдаушылардың қатал қабылдауына қарамастан, елді аралап саяхаттады. Оның айтқандарына барлығы да келіспеді. Ол қарсыластарына дау-дамай мен қарсылық білдірді. Достардың ғибадат етуі үнсіз күтуден және оларды Рух қозғағанда сөйлейтін адамдардан тұратындығы осы кезде қалыптасқан сияқты, бірақ бұл қалай болғаны туралы жазбада көрсетілмеген; Ричард Бауман "Квакерлік ғибадат үшін кездесудің ең басты ерекшелігі - сөйлеу болды" деп мәлімдейді.

Driven by his "inner voice", Fox left Drayton in the Clay in September 1643 and moved towards London in a state of mental torment and confusion. The English Civil War had begun and troops were stationed in many towns through which he passed. Stephens considered Fox a gifted young man, but the two disagreed on so many issues that he later called Fox mad and spoke against him. Over the next few years Fox continued to travel around the country, as his particular religious beliefs took shape. At times he actively sought the company of clergy, but found no comfort from them as they seemed unable to help with the matters troubling him. One, in Warwickshire, advised him to take tobacco (which Fox disliked) and sing psalms; another, in Coventry, lost his temper when Fox accidentally stood on a flower in his garden; a third suggested bloodletting. Fox became fascinated by the Bible, which he studied assiduously. He hoped to find among the "English Dissenters" a spiritual understanding absent from the established church, but he fell out with one group, for example, because he maintained that women had souls:

as I had forsaken the priests, so I left the separate preachers also, and those esteemed the most experienced people; for I saw there was none among them all that could speak to my condition. And when all my hopes in them and in all men were gone, so that I had nothing outwardly to help me, nor could tell what to do, then, oh, then, I heard a voice which said, "There is one, even Christ Jesus, that can speak to thy condition"; and when I heard it my heart did leap for joy. Then the Lord let me see why there was none upon the earth that could speak to my condition, namely, that I might give Him all the glory; for all are concluded under sin, and shut up in unbelief as I had been, that Jesus Christ might have the pre eminence who enlightens, and gives grace, and faith, and power. Thus when God doth work, who shall let (i. e. prevent) it? And this I knew experimentally. He thought intensely about the Temptation of Christ, which he compared to his own spiritual condition, but he drew strength from his conviction that God would support and preserve him. In prayer and meditation he came to a greater understanding of the nature of his faith and what it required from him; this process he called "opening". He also came to what he deemed a deep inner understanding of standard Christian beliefs. Among his ideas were:
Rituals can be safely ignored, as long as one experiences a true spiritual conversion. The qualification for ministry is given by the Holy Spirit, not by ecclesiastical study. This implies that anyone has the right to minister, assuming the Spirit guides them, including women and children. Though Fox used the Bible to support his views, Fox reasoned that, because God was within the faithful, believers could follow their own inner guide rather than rely on a strict reading of Scripture or the word of clerics. Fox also made no clear distinction between Father, Son and Holy Spirit. in market places, fields, appointed meetings of various kinds or even sometimes in "steeple houses" (churches) after the service. His powerful preaching began to attract a small following. It is not clear at what point the Society of Friends was formed, but there was certainly a group of people who often travelled together. At first, they called themselves "Children of the Light" or "Friends of the Truth", and later simply "Friends". Fox seems initially to have had no desire to found a sect, but only to proclaim what he saw as the pure and genuine principles of Christianity in their original simplicity, though he afterward showed great prowess as a religious organiser in the structure he gave to the new society. There were a great many rival Christian denominations holding very diverse opinions in that period; the atmosphere of dispute and confusion gave Fox an opportunity to put forward his own beliefs through his personal sermons. Fox's preaching was grounded in scripture but was mainly effective because of the intense personal experience he was able to project. avoiding the Ranter's antinomian view that a believer becomes automatically sinless. By 1651 he had gathered other talented preachers around him and continued to roam the country despite a harsh reception from some listeners, who would whip and beat them to drive them away. As his reputation spread, his words were not welcomed by all. As an uncompromising preacher, he hurled disputation and contradiction to the faces of his opponents. The worship of Friends in the form of silent waiting punctuated by individuals speaking as the Spirit moved them seems to have been well established by this time, though it is not recorded how this came to be; Richard Bauman asserts that "speaking was an important feature of the meeting for worship from the earliest days of Quakerism."

Түрмеге қамау

Фокс судьяларға өзінің моральдық тұрғыдан дұрыс емес деп санайтын шешімдеріне шағымданды, сондай-ақ ұрлық үшін өлім жазасына кесілетін әйел туралы хат жазды. Ол шіркеуді қаржыландыруға арналған ондықтан төлеуге қарсы болды, олар көбінесе жер иелерінің немесе діни колледждердің қалтасына түсетін. Оның пікірінше, Құдай барлық жерде және кез келген адам уағыз айтуға құқылы болғандықтан, шіркеудің қажеті жоқ, ал уағызшы үшін университет білімі маңызсыз. 1650 жылы Дербиде ол дінге қарсы сөздері үшін түрмеге қамалды; судья Фокстың «Иеміздің сөзіне дірілдеңдер» деген шақыруын мазақтап, оны және оның ізбасарларын «квакерлер» деп атады. Ол монархияның қайта орнатуына қарсы күресуден (немесе кез келген себеппен қару алудан) бас тартқаннан кейін оның жазасы екі есеге артты. Оның қоғамдық сөздерінде ант беруден немесе қару алудан бас тарту маңыздырақ болды. Квакерлер ант беруден бас тартқандықтан, олар ант беруді талап ететін заңдар бойынша сотталуы мүмкін, бұл сотта куәлік беруді қиын етіп қойды. Сол жылы Фокс Құдайдың өзін Пендл төбесіне жетелегенін сезінді, онда ол Мәсіхке келетін көптеген жандарды көрді. Ол содан кейін Седберге сапар шекті, онда іздеушілер тобы жиналғанын естіді, және Фирбанк Феллде мыңнан астам адамға уағыз айтып, оның ішінде Фрэнсис Хоугиллді Мәсіхтің адамдармен тікелей сөйлесе алатынына сендірді. Айдың соңында ол Ульверстон қаласының жанындағы Свартмур залында, Ланкастер герцогтігінің вице-канцлері Томас Фелл мен оның әйелі Маргареттің үйінде болды. Осы кезде Достардың кездейсоқ жиналыстары ресми түрде ұйымдастырыла бастады және Дарем графтығында ай сайынғы жиналыс құрылды. 1654 жылы Лондонда, 1656 жылы Лансестонда, 1660 жылы Ланкастерде, 1662 жылы Лестерде, 1664 жылы Ланкастерде, 1666 жылы Скарборо және 1673 жылы Ворчестерде тағы да тұтқындалды. Әдетте, тәртіпсіздік тудыру және рұқсаттамасыз саяхаттау айыптары қойылды. Квакерлер рұқсатсыз құлшылықты тыйым салатын заңдарды бұзып, әлеуметтік теңдікке сенуден туындаған іс-әрекеттер – атақтарды қолданудан немесе мойындаудан бас тарту, сотта бас киімдерін шешу немесе өзін әлеуметтік жағынан жоғары санағандарға иілу – құрметсіздік деп есептелді. Лансестон түрмесінде тұтқында отырғанда Фокс былай деп жазды: «Біздің Иеміз және ұстазымыз Мәсіх: «Ешқашан ант бермеңдер, бірақ сіздің сөздеріңіз «иә», «иә» және «жоқ», «жоқ» болсын, себебі осыдан артық нәрсе зұлымдықтан туады», – дейді. Апостол Жақып: «Бауырларым, ең бастысы ант бермеңдер, аспанмен де, жермен де, немесе кез келген басқа антпен де ант бермеңдер. Әйтпесе сіздер кінәға ұшырамас үшін сақтаныңыздар», – дейді». Түрмеде Джордж Фокс жазуын және уағыз айтуын жалғастырды, ол түрмеде оның көмегіне мұқтаж адамдармен, түрме күзетшілерімен және оның тұтқындарымен байланысқа түскенін сезінді. Ол өзінің күнделігінде: «Құдай қолмен жасалған ғибадатханаларда тұрмайды», – деп жазды. Ол сондай-ақ онда үлгілі болуға тырысты, соққыға ұшырағанда екінші жағын бұрып, өзін ұстап алғандарға мұңды көңіл көрсетпеді.

Fox complained to judges about decisions he considered morally wrong, as he did in a letter on the case of a woman due to be executed for theft. He campaigned against paying the tithes intended to fund the established church, which often went into the pockets of absentee landlords or religious colleges distant from the paying parishioners. In his view, as God was everywhere and anyone could preach, the established church was unnecessary and a university qualification irrelevant for a preacher. At Derby in 1650 he was imprisoned for blasphemy; a judge mocked Fox's exhortation to "tremble at the word of the Lord", calling him and his followers "Quakers". After he refused to fight against the return of the monarchy (or to take up arms for any reason), his sentence was doubled. The refusal to swear oaths or take up arms came to be much more important in his public statements. Refusal to take oaths meant that Quakers could be prosecuted under laws compelling subjects to pledge allegiance and made testifying in court problematic. In the same year Fox felt that God led him to ascend Pendle Hill, where he had a vision of many souls coming to Christ. From there he travelled to Sedbergh, where he had heard a group of Seekers was meeting, and preached to over a thousand people on Firbank Fell, convincing many, including Francis Howgill, to accept that Christ might speak to people directly. At the end of the month he stayed at Swarthmoor Hall, near Ulverston, the home of Thomas Fell, vice chancellor of the Duchy of Lancaster, and his wife, Margaret. Around that time, the ad hoc meetings of Friends began to be formalised and a monthly meeting was set up in County Durham. Further imprisonments came in London in 1654, Launceston in 1656, Lancaster in 1660, Leicester in 1662, Lancaster again and Scarborough in 1664–1666 and Worcester in 1673–1675. Charges usually included causing a disturbance and travelling without a pass. Quakers fell foul of irregularly enforced laws forbidding unauthorised worship, while actions motivated by belief in social equality – refusing to use or acknowledge titles, take hats off in court or bow to those who considered themselves socially superior – were seen as disrespectful. While imprisoned at Launceston, Fox wrote, "Christ our Lord and master saith 'Swear not at all, but let your communications be yea, yea, and nay, nay, for whatsoever is more than these cometh of evil.' the Apostle James saith, 'My brethren, above all things swear not, neither by heaven, nor by earth, nor by any other oath. Lest ye fall into condemnation.'" In prison George Fox continued writing and preaching, feeling that imprisonment brought him into contact with people who needed his help—the jailers as well as his fellow prisoners. In his journal, he told his magistrate, "God dwells not in temples made with hands." He also sought to set an example by his actions there, turning the other cheek when being beaten and refusing to show his captors any dejected feelings.

Кромвельмен кездесулер

Парламентарийлер монархистік қастандықтарға күдікпен қарады және Фокспен бірге саяхаттап жүрген топтың үкіметті құлатуға тырысып жатқанынан қорқып қалды: сол кезде оның басқосулары тұрақты түрде мыңнан астам адамды тартатын. 1655 жылдың басында ол Лестерширдегі Уэтстон қаласында тұтқындалып, қарулы күзетпен Лондонға жеткізілді. Наурыз айында ол Лорд-протектор Оливер Кромвельдің алдына әкелінді. Қаруға қол созу ниеті жоқ екенін растағаннан кейін, Фокс Кромвельмен таңның көп бөлігінде Достар туралы әңгімелесе алды. Ол оған Құдайдың даусын тыңдап, оған бағынуды кеңес берді. Сөйтіп, Фокс кетіп бара жатқанда Кромвель, көздерінен жас ағып, «Маған қайта кел, егер сенімен мен бір күнде бір сағат отырсам, бір-бірімізге жақын болар едік», – деді. Одан әрі ол Фоксқа деген жамандық тілемейтінін, тіпті өзіне де тілемейтінін айтты. Бұл оқиға кейін «күштілерге шындықты айтудың» мысалы ретінде еске түсірілді, бұл кейінгі квакерлердің ықпалды тұлғаларға әсер етуге тырысқан уағыздық тәсілі болды. Бұл фраза 20 ғасырға дейін қолданылмаса да, Фокс қолданған қарапайым тіл мен қарапайымдық идеяларымен байланысты, бірақ соғыс, әділетсіздік және зорлық-зомбылықты жою сияқты нақты мақсаттармен жетекшілік етілді. 1656 жылы Фокс Кромвельге квакерлерге жасалған қудалауды жеңілдету туралы петиция тапсырды. Кейін сол жылы олар Уайтхоллде екінші рет кездесті. Кездесу жеке деңгейде жақсы өтті; екі адамның арасындағы келіспеушіліктерге қарамастан, олардың арасында белгілі бір байланыс болды. Фокс Кромвельді «тажыңды Исаның аяқтарына төсеуге» шақырды, бірақ Кромвель бұдан бас тартты. Фокс Кромвельмен 1657 жылдың наурыз айында тағы екі рет кездесті. Олардың соңғы кездесуі 1658 жылы Хэмптон-кортта болды, бірақ Протектордың денсаулығы нашарлағандықтан олар ұзақ әңгімелесе алмады немесе қайта кездесе алмады. Фокс тіпті «ол өлген адамдай көрінді» деп жазды. Кромвель сол жылдың қыркүйек айында қайтыс болды.

Джеймс Найлер

Квакерлердің алғашқы өкілдерінің бірі, Йоркширлік Джеймс Нейлер, 1655 жылы Лондонда көрнекті уағызшы болды. Фокс пен Нейлердің ізбасарлары арасында келіспеушіліктер туды. Фокс Лансестонда тұтқынға алынғанда, Нейлер оңтүстік-батысқа қарай Лансестонға жол тартты, Фокспен кездесіп, туындаған дауды таратуды ниеттенді. Жолда ол өзі тұтқындалып, Эксетерде қамалды. 1656 жылы Лансестон түрмесінен босатылғаннан кейін Фокс Батыс Англияда уағыз айта бастады. Қыркүйектің соңында Эксетерге келген Фокс Нейлермен қайта қосылды. Нейлер мен оның ізбасарлары Фокс дұға еткенде бас киімдерін шешпеді, бұл Фокс үшін жеке қорлау және жаман үлгі болды. Нейлер Фокске қолын ұстауға бас тартқан соң, Фокс оған аяғын сүйеді деді. Нейлер намысты, екеуі ашумен тарасты. Фокс «Енді Достар арасында зұлым рух пайда болды» деп жазды. Сол жылы Нейлер босатылғаннан кейін, ол Бристольге салтанатты түрде кірді, Пальма жексенбілігін қайта жандандырып, Иса Мәсіхтің рөлін сомдады. Ол тұтқындалып, Лондонға жеткізілді, онда Парламент оны өлімге кесу туралы ұсынысты 96–82 дауыспен қабылдамады. Оның орнына, оны Лондон мен Бристольде тасқа тіреп, қамшылап, маңдайына «Б» әрпімен (құдайға қарсы сөйлеуші) таңба басты, тілін қызыл ыстық темірмен тесіп, ауыр жұмыспен жалғыздыққа қамады. Нейлер 1659 жылы босатылды, бірақ ол күйреген адамға айналды. Лондонға келгенде ол Фокске тізе бүгіп, кешірім сұрады. Көп ұзамай Нейлер үйіне қайта бара жатқанда қарақшылардың шабуылына ұшырап, қайтыс болды. Фокс екі Досын елді аралап, түрмеде отырған квакерлердің куәліктерін жинауға жіберді, бұл 1675 жылы «Жауқат шеккендердің кездесуі» ұйымының құрылуына әкелді, ол бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. 1650 жылдары Достар ең қарсылық білдірген кезеңде, олардың тарихындағы ең шығармашылық кезеңнің бірі болды. Ұлыбритания кезінде Фокс бұл қозғалыстың Англиядағы басты шіркеуге айналатынына үміттенді. Алайда келіспеушіліктер, қуғын-сүргін және әлеуметтік дүрбелеңдер Фоксты ауыр депрессияға ұшыратты, ол оны 1658 немесе 1659 жылдары Беркширдегі Рединг қаласында он апта бойы мазалады. 1659 жылы ол Парламентке ең радикалды памфлетін – «Регуляциялау үшін белгіленген 59 нақты ереже» кітапшасын жіберді, бірақ жыл тым дүрбелеңді болғандықтан, оны қарастырмады; құжат 21-ші ғасырға дейін қайта басылмады. Осы төңкеріс әрекетінен кейін Фокс және тағы он бір квакерлер ХХ ғасырда Достар арасында «бейбітшілік куәлігі» ретінде белгілі болған жариялама шығарды, олар барлық сыртқы соғыстар мен қақтығыстарға қарсылық білдіруге міндеттенді, олар Құдайдың еркіне қайшы келеді. Оның барлық ізбасарлары бұл міндеттемеге келіспеді; мысалы, Исаак Пеннингтон бір уақыт бойы келіспей, мемлекеттің кінәсіздерді зұлымдықтан қорғау міндеті бар екенін, қажет болса, әскери күш қолдану арқылы қорғауға міндетті екенін дәлелдеді. Куактерлер мен басқа да қарсылық білдіргендерге қарсы қуғын-сүргін жалғасты. Фокс Лондонға келген Жаңа Англиялық Достардың кейбірімен кездесіп, оның отарларға деген қызығушылығын оятты. Фокс дереу сол жерге бара алмады: ол 1664 жылы адалдық ант беруден бас тартқаны үшін қайтадан түрмеге жабылды, ал 1666 жылы босатылғаннан кейін ұйымдастыру мәселелерімен айналысты – ол ел бойынша ай сайынғы және тоқсан сайынғы кездесулер жүйесін қалыпқа келтірді және оны Ирландияға дейін кеңейтті. Ирландияға бару оған Рим-католик шіркеуінің шектен шығулары, әсіресе ритуалдарды қолдану туралы уағыз айту мүмкіндігін берді. Соңғы кезде квакерлер қауымдастығының түсіндірмешілері екі конфессияның арасындағы байланыс нүктелерін атап өтті: екеуі де өздерінің жиналыстарында Құдайдың нақты бар екенін айтады және екеуі де шіркеудің ұжымдық пікірін Киелі кітап ілімін толықтыруға мүмкіндік береді. Алайда Фокс мұны түсінбеді, өйткені ол «Папалыққа» қарсы протестанттық ортада тәрбиеленген. Фокс 27 қазан 1669 жылы Бристольдегі кездесуде жоғары әлеуметтік мәртебелі әйел және оның алғашқы өкілдерінің бірі – Свартмур Холлдың Маргарет Феллге үйленді. Ол одан он жас үлкен болды және оның алғашқы күйеуі Томас Феллден сегіз баласы болды (олардың барлығы бірінен басқасы квакерлер), ол 1658 жылы қайтыс болды. Ол өзі қозғалыста өте белсенді болды және теңдік пен әйелдерді уағыздаушылар ретінде қабылдау үшін күресті. Квакерлердің үйлену тойында рәсімді орындайтын діни қызметкерлер болмағандықтан, одақ кездесуде қатысушылар мен куәгерлер бекіткен азаматтық неке түрінде болды. Үйленуден он күн өткен соң Маргарет Свартмурға оралды, онда ол өз жұмысын жалғастырды, ал Джордж Лондонға қайтты. Олардың ортақ діни жұмысы олардың өмірінің басты бөлігі болды, және олар кейіннен Қоғамға қажетті көптеген әкімшілік жұмыстарды бірлесіп атқарды. Үйленуден кейін Маргарет Ланкастерде түрмеге қамалды; Джордж Англияның оңтүстік-шығысында қалды, ол настолько ауыр сырқаттанды және депрессияға түсті, ол бір кезде көру қабілетін жоғалтты.

One early Quaker convert, the Yorkshireman James Nayler, arose as a prominent preacher in London around 1655. A breach began to form between Fox's and Nayler's followers. As Fox was held prisoner at Launceston, Nayler moved south westwards towards Launceston intending to meet Fox and heal any rift. On the way he was arrested himself and held at Exeter. After Fox was released from Launceston gaol in 1656, he preached throughout the West Country. Arriving at Exeter late in September, Fox was reunited with Nayler. Nayler and his followers refused to remove their hats while Fox prayed, which Fox took as both a personal slight and a bad example. When Nayler refused to kiss Fox's hand, Fox told Nayler to kiss his foot instead. Nayler was offended and the two parted acrimoniously. Fox wrote that "there was now a wicked spirit risen amongst Friends". After Nayler's own release later the same year he rode into Bristol triumphantly playing the part of Jesus Christ in a re enactment of Palm Sunday. He was arrested and taken to London, where Parliament defeated a motion to execute him by 96–82. Instead, they ordered that he be pilloried and whipped through both London and Bristol, branded on his forehead with the letter B (for blasphemer), bored through the tongue with a red hot iron and imprisoned in solitary confinement with hard labour. Nayler was released in 1659, but he was a broken man. On meeting Fox in London, he fell to his knees and begged Fox's forgiveness. Shortly afterward, Nayler was attacked by thieves while travelling home to his family, and died. Fox commissioned two Friends to travel around the country collecting the testimonies of imprisoned Quakers, as evidence of their persecution; this led to the establishment in 1675 of Meeting for Sufferings, which has continued to the present day. The 1650s, when the Friends were at their most confrontational, was one of the most creative periods of their history. Under the Commonwealth, Fox had hoped that the movement would become the major church in England. Disagreements, persecution and increasing social turmoil, however, led Fox to suffer from severe depression, which left him deeply troubled at Reading, Berkshire, for ten weeks in 1658 or 1659. In 1659, he sent parliament his most politically radical pamphlet, Fifty nine Particulars laid down for the Regulating things, but the year was so chaotic that it never considered these; the document was not reprinted until the 21st century. In the aftermath of this attempted coup, Fox and eleven other Quakers issued a broadside proclaiming what became known among Friends in the 20th century as the "peace testimony", committing themselves to oppose all outward wars and strife as contrary to the will of God. Not all his followers accepted this commitment; Isaac Penington, for example, dissented for a time, arguing that the state had a duty to protect the innocent from evil, if necessary by using military force. Despite the testimony, persecution against Quakers and other dissenters continued. Fox was able to meet some of the New England Friends when they came to London, stimulating his interest in the colonies. Fox was unable to travel there immediately: he was imprisoned again in 1664 for his refusal to swear the oath of allegiance, and on his release in 1666 was preoccupied with organizational matters — he normalised the system of monthly and quarterly meetings throughout the country, and extended it to Ireland. Visiting Ireland also gave him a chance to preach against what he saw as the excesses of the Roman Catholic Church, in particular the use of ritual. More recent Quaker commentators have noted points of contact between the denominations: both claim the actual presence of God in their meetings, and both allow the collective opinion of the church to augment Biblical teaching. Fox, however, did not perceive this, brought up as he had been in a wholly Protestant environment hostile to "Popery". Fox married Margaret Fell of Swarthmoor Hall, a lady of high social position and one of his early converts, on 27 October 1669 at a meeting in Bristol. She was ten years his senior and had eight children (all but one of them Quakers) by her first husband, Thomas Fell, who had died in 1658. She was herself very active in the movement, and had campaigned for equality and the acceptance of women as preachers. As there were no priests at Quaker weddings to perform the ceremony, the union took the form of a civil marriage approved by the principals and the witnesses at a meeting. Ten days after the marriage, Margaret returned to Swarthmoor to continue her work there, while George went back to London. Their shared religious work was at the heart of their life together, and they later collaborated on much of the administration the Society required. Shortly after the marriage, Margaret was imprisoned in Lancaster; George remained in the south east of England, becoming so ill and depressed that for a time he lost his sight.

Солтүстік Америка мен Еуропадағы саяхат

1671 жылы Фокс сауығып, Маргарет патшаның бұйрығымен босатылды. Фокс Солтүстік Америка мен Батыс Үндістандағы ағылшын елді мекендерін аралап, екі жыл бойы сол жерде қалды, мүмкін Перроттың ондағы үйретімдерінің қалдықтарына қарсы тұру үшін. Одан Фокс Достарға хат жолдап, квакерлер некесіндегі әйелдер жиналысының рөлін түсіндірді, ол үйге келгенде дауға себеп болды. Оның бір ұсынысы бойынша, болашақ жұбайлар некеге тұру алдында әйелдер жиналысымен сұхбаттасып, қаржылық немесе басқа да кедергілер бар-жоғын анықтау керек еді. Әйелдер жиналыстары Лондон қаласында соңғы он жылдан бері өткізіліп келсе де, бұл Бристоль мен Англияның солтүстік-батысында жаңалық болды, көптеген адамдар мұны тым батыл деп санады. Ол (Солтүстік Каролинадағы бір адамнан) "үндістерде Құдайдың жарығы мен Рухы жоқ" деген пікірді қабылдамады, оны Фокс жобады. Фокс құрлықтағы құлдармен кездескенін жазбаға алған жоқ. Колониялардың басқа жерлерінде Фокс Достар үшін ұйымдастыру жүйесін құруға көмектесті, бұл оның Британияда жасаған сияқты болды. Ол квакер емес адамдарға да уағыз айтты, бірақ олардың барлығы да сенімге келген жоқ. Американың әртүрлі колонияларына жасаған ұзақ саяхатынан кейін Джордж Фокс 1673 жылдың маусым айында қозғалысы берік орнаған деп сеніп Англияға оралды. Бірақ Англияға келген соң, ол өзінің қозғалысы провинциялық Достардың (Вильям Роджерс, Джон Уилкинсон және Джон Стори сияқты) арасында әйелдер жиналыстарын құруға және Лондонның ішінде немесе жанында тұратын адамдардың билігіне қарсылық көрсетуінен бөлінгенін көрді. Уильям Пенн мен Роберт Барклей Фокстың одақтастары болғандықтан, Фокстың басшылығына қарсылық ақыры жеңілді. Оның анасы тұтқындалғаны туралы естігеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал Фокстың денсаулығы нашарлай бастады. Маргарет Фелл патшадан оның босатылуын сұрады, ол қабылданды, бірақ Фокс саяхаттарын дереу бастауға тым әлсіз сезінді. Суартмурде сауығып, ол өлімінен кейін жарияланатын күнделігін диктанттауды бастады және уақытын жазба жұмыстарына арнады: жеке және қоғамдық хаттар, сондай-ақ кітаптар мен эсселер. Оның күшінің көп бөлігі квакерлік идеялар үшін маңызды деп санаған анттар тақырыбына жұмсалды. Ант беруден бас тарту арқылы, ол күнделікті өмірдегі шындықтың құндылығына, сондай-ақ шындықпен және ішкі жарықпен байланысты Құдайға куәлік бере алатынына сенді. 1677 жылы үш ай және 1684 жылы бір ай бойы Фокс Нидерландыдағы Достарды аралап, олардың тәртіптік жиналыстарын ұйымдастырды. Бірінші сапар кеңейтілген, ол қазіргі Германияға дейін жетті, жағалау бойымен Фридрихштадтқа дейін және бірнеше күннен кейін қайта оралды. Осы уақытта Фокс Ұлыбританиядағы Достар арасындағы әйелдердің жиналыстардағы рөлі туралы дауға қатысты, бұл күрес оның күшін көп жұмсады және оны шаршатып жіберді. Англияға оралғаннан кейін ол дауды аяқтау үшін оңтүстікте қалды. Ол Пенн оған берген жерге қызығушылықпен Пенсильвания колониясының құрылысын қадағалады. Өмірінің соңғы жылдарында Фокс Лондон жиналыстарына қатысуын жалғастырды және Достардың азаптары туралы Парламентке мәлімдеме жасады. Жаңа патша, Яков II, қалыптасқан шіркеуге қатыспағаны үшін түрмеге жабылған діни қарсылықтарға кешірім берді, нәтижесінде шамамен 1500 Дос босатылды. Джеймс II-ні құлатқан Даңқты революциядан кейін квакерлер ықпалын жоғалтса да, 1689 жылғы Толеранттылық туралы заң квакерлерді қудалаған біркелкі заңдарға нүкте қойып, оларға еркін жиналуға мүмкіндік берді. 1690 жылдың 13 қаңтарында түнгі сағат 9 мен 10 арасында Джордж Фокс Лондонның Грейсчерч көшесіндегі жиналыс үйінде әдеттегідей уағыз айтқаннан кейін екі күн өткен соң қайтыс болды. Үш күннен кейін ол мыңдаған аза тұтқандардың қатысуымен квакерлер зиратына жерленді.

By 1671 Fox had recovered and Margaret had been released by order of the King. Fox resolved to visit the English settlements in North America and the West Indies, remaining there for two years, possibly to counter any remnants of Perrot's teaching there. From there, Fox sent an epistle to Friends spelling out the role of women's meetings in the Quaker marriage ceremony, a point of controversy when he returned home. One of his proposals suggested that the prospective couple should be interviewed by an all female meeting prior to the marriage to determine whether there were any financial or other impediments. Though women's meetings had been held in London for the last ten years, this was an innovation in Bristol and the north west of England, which many there felt went too far. He resented the suggestion (from a man in North Carolina) that "the Light and Spirit of God was not in the Indians", a proposition which Fox rejected. Fox left no record of encountering slaves on the mainland. Elsewhere in the colonies, Fox helped to establish organizational systems for the Friends, along the same lines as he had done in Britain. He also preached to many non Quakers, some but not all of whom were converted. After extensive travels round the various American colonies, George Fox returned to England in June 1673 confident that his movement was firmly established there. Back in England, however, he found his movement sharply divided among provincial Friends (such as William Rogers, John Wilkinson and John Story) who resisted establishment of women's meetings and the power of those who resided in or near London. With William Penn and Robert Barclay as allies of Fox, the challenge to Fox's leadership was eventually put down. His mother died shortly after hearing of his arrest and Fox's health began to suffer. Margaret Fell petitioned the king for his release, which was granted, but Fox felt too weak to take up his travels immediately. Recuperating at Swarthmoor, he began dictating what would be published after his death as his journal and devoted his time to his written output: letters, both public and private, as well as books and essays. Much of his energy was devoted to the topic of oaths, having become convinced of its importance to Quaker ideas. By refusing to swear, he felt that he could bear witness to the value of truth in everyday life, as well as to God, whom he associated with truth and the inner light. For three months in 1677 and a month in 1684, Fox visited the Friends in the Netherlands, and organised their meetings for discipline. The first trip was the more extensive, taking him into what is now Germany, proceeding along the coast to Friedrichstadt and back again over several days. Meanwhile, Fox was participating in a dispute among Friends in Britain over the role of women in meetings, a struggle which took much of his energy and left him exhausted. Returning to England, he stayed in the south to try to end the dispute. He followed with interest the foundation of the colony of Pennsylvania, where Penn had given him over of land.]] In the last years of his life, Fox continued to participate in the London Meetings, and still made representations to Parliament about the sufferings of Friends. The new King, James II, pardoned religious dissenters jailed for failure to attend the established church, leading to the release of about 1,500 Friends. Though the Quakers lost influence after the Glorious Revolution, which deposed James II, the Act of Toleration 1689 put an end to the uniformity laws under which Quakers had been persecuted, permitting them to assemble freely. Two days after preaching as usual at the Gracechurch Street Meeting House in London, George Fox died between 9 and 10 p. m. on 13 January 1690 O. S. (23 January 1691 N. S.). He was interred three days later in the Quaker Burying Ground, in the presence of thousands of mourners.

Кереметтер кітабы

Джордж Фокс өзінің уағыздау қызметі барысында жүздеген емдеулер жасады, олардың жазбалары әйгілі, бірақ қазір жоғалған "Кереметтер кітабы" деп аталатын кітапта жинақталған. Бұл кітап Джордж Фокстың Лондондағы Friends House кітапханасында сақталған еңбектерінің каталогына енгізілген. 1932 жылы Генри Кэдбери каталогта "Кереметтер кітабына" сілтеме тапты, онда керемет жазылу туралы әрбір оқиғаның бастауы мен соңы көрсетілген. Кітап содан кейін осы деректер мен күнделік жазбалары негізінде қайта құрастырылды. Руфус М. Джонстың сөзіне сәйкес, "Кереметтер кітабы" "Джордж Фокстың 17 ғасырдағы әлемінде, жаңа өмір мен күш туралы уағыздап қана қоймай, сонымен қатар керемет емші ретінде, керемет жасаушы репутациясына ие болғанын көруге мүмкіндік береді". "Кереметтер кітабы" Фокстың Журналы және басқа да жазбаларын басып шығару үшін қасақана тоқтатылды. Кереметтер кітабынан үзінді: "Ал жас әйел анасы оны жақсы жағдайға келтірді. Тағы бір жас қыз шешек ауруынан Құдайдың күшімен жазылды".

Күнделік және хаттар

Фокс журналы алғаш рет 1694 жылы Джон Милтонның досы және серіктесі Томас Эллвуд редакциялағаннан кейін, Уильям Пенннің алғы сөзімен жарық көрді. Өз заманындағы көптеген ұқсас туындылар сияқты, бұл журнал да оқиғалар болған кезде жазылмаған, көп жылдар өткен соң жинақталған, оның көп бөлігі диктантпен түсірілген. Журналдың бір бөлігі тіпті Фоксқа жатпайды, оның редакторы әртүрлі дереккөздерден құрастырып, оның айтқан сөздері секілді жазылған. Қозғалыстағы келіспеушіліктер мен квакерлік діннің дамуына басқалардың үлесі көбінесе баяндамадан тыс қалған. Фокс өзін әрқашан дұрыс көрсетеді және Құдайдың оның ісіндегі араласуымен әрқашан ақталады. 1852 жылы квакер аболиционисі Уилсон Армистед тарихи және биографиялық түсіндірмелермен жабдықталған маңызды басылымды шығарды, ол Армистедтің сөзіне сәйкес, "оның қызығушылығын едәуір арттыруға тиіс". Басқалар "Фокс уағыздары, Киелі кітаптағы теңеулерге және қарапайым тілге толы, қараңғы заманда үміт сыйлады" деп атап көрсетті. Фокс афоризмдері квакерлерден асып, көптеген басқа діни топтар христиандық принциптерді түсіндіру үшін пайдаланды. Эллвуд Фоксты "көзге ұнайтын, еркектік қамы бар, қимыл-қозғалысында салмақты, сөйлегенде әдепті" деп сипаттаған. Пенн оның "әдепсіздікке бой алдырмаған адам" екенін айтады. Ол "уағыздауда шебер, дұғада ынталы", "басқалардың ниетін ажырата білетін, өзінің ниетін толық меңгерген", "көптің жағдайы мен қабілетіне қарай, әсіресе шаршағандарға және жан тыныштығын іздегендерге уақтылы сөз айта білетін", "ақиқатты батыл жариялаған, оны қорғаған, азап шеккенде шыдамды, тас сияқты бекем" болған деп айтылады.

Мұра

Фокс Достар қоғамына зор ықпал етті және оның сенімдері көбінесе сақталды. Оның ең маңызды жетістігі, ертедегі қозғалысқа зор ықпал етуден басқа, Реставрациядан кейін үкімет тарапынан қудалауға және сол кезеңде оның тұрақтылығына қауіп төндірген ішкі дау-жанжалдардың екі қиыншылығын жеңудегі көшбасшылығы болды. Оның барлық сенімдері әр квакерге ұнаған жоқ: оның пуритандық сияқты өнерге қарсылығы және дінтанулық зерттеулерді қабылдамауы квакерлер арасында осы тәжірибелердің дамуын біраз уақытқа тоқтатты. Ұлыбританияның Лондон қаласындағы Достар үйіндегі Джордж Фокс бөлмесі оның құрметіне аталған. Квакерлік принциптермен рухтанған ата-анасының тәрбиесінде өскен Уолт Уитман кейін былай деп жазды: "Джордж Фокс – бұл бір ой, өте маңызды ой – адам жанының ең терең, мәңгілік ойлары, тыныш сағаттарда оянатын ой. Бұл – Құдай туралы ой, моральдық дұрыстық және жеке тұлғаның өлмейтіндігі туралы ойлармен біріккен ой. Бұл ой ұлы, ұлы – иә, барлық ойлардан да ұлы." Джордж Англия шіркеуінде 13 қаңтарда еске алынады.

Екіншілік көздер

Барклей, Роберт (1678), Шынайы христиандық құдайлықты қорғау. Он жетінші ғасырдың соңындағы квакер теологиясының жүйелі қарастырылуы; онлайн қолжетімді. Бауман, Ричард (1983), Сөздерің аз болсын. (Кембридж: CUP). Он жетінші ғасырдағы квакерлер арасындағы сөздердің, тілдің, үнсіздіктің және символизмнің рөлін зерттеу. Эмерсон, Уайлдс Гарри (1965), "Иеміздің дауысы: Джордж Фокстың өмірбаяны" (Филадельфия: Пенсильвания университетінің баспасы). Ингл, Х. Ларри (1994, 1996 ж. қайта басылды), Достардың арасындағы бірінші: Джордж Фокс және квакершіліктің құрылуы (Оксфорд университетінің баспасы; ). Фокс Достар қоғамындағы ықпалын өз көзқарастарына сәйкестікті қамтамасыз ету және топтың аман қалуын үшін қалай қолданғанын көрсететін алғашқы ғылыми өмірбаян. Ингл, Х. Ларри (2004), "Фокс, Джордж (1624–1691)". Ұлттық биографияның Оксфорд сөздігі (Оксфорд университетінің баспасы). 2008 жылғы 13 мамырда алынған. (Жазылу қажет) Марш, Джозиа (1847), Джордж Фокстың халыққа танымал өмірі (Лондон: Чарльз Гилпин). Фокстың бір жақты, бірақ толық өмірбаяны. Мюллет, Майкл (1994), Джордж Фокс туралы жаңа мәліметтер, 1624–91: Эсселер жинағы (Йорк: Эбор Пресс/Гиперион Букс). Эсселер жинағы. Квакер сенімі мен тәжірибесі, Ұлыбританиядағы Діни Достар қоғамының (квакерлер) жылдық жиналысы ([1999 ж. редакциясы]). Фоксқа қазіргі квакерлердің көзқарасы және Достар мен олардың институттары туралы көптеген тарихи ақпараттарды көрсетеді.