Кіріспе
Норвегия – Скандинавия түбегінің солтүстік және батыс бөлігінде орналасқан Солтүстік Еуропадағы мемлекет. Елдің басым бөлігі сумен шектеседі, соның ішінде оңтүстікте Скагеррак шығанағы, оңтүстік-батыста Солтүстік теңіз, батыста Солтүстік Атлант мұхиты (Норвегия теңізі) және солтүстікте Баренц теңізі. Оның шығысында Швециямен шекарасы бар, солтүстік-шығысында Финляндиямен және Ресеймен қысқа шекаралары бар. Норвегияның созылған пішіні бар, әлемдегі ең ұзын және қиын жағалауларының бірі, және Kartverket (Норвегияның ресми картаграфиялық агенттігі) мәліметінше, жағалаудың үлкен бөлігін қамтитын 320,249 арал мен аралша бар (239,057 арал және 81,192 аралшық). Бұл әлемдегі ең солтүстік елдердің бірі және Еуропаның ең таулы елдерінің бірі, оның үлкен аумақтарында Скандинавия таулары басым. Елдің орташа биіктігі 229 метр, ал құрлықтың 32 пайызы ағаш шегінен жоғары орналасқан. Оның ел бойындағы тау тізбегі геологиялық тұрғыдан Шотландия, Ирландия тауларымен және Атлант мұхиты астынан өткеннен кейін Солтүстік Американың Аппалачи тауларымен байланысты. Геологтар бұл таулар ежелгі Пангея суперконтинентінің бөлінуінен бұрын жалғыз тау жүйесін құраған деп санайды. Соңғы мұз дәуірінде, сондай-ақ көптеген бұрынғы мұз дәуірлерінде елдің барлық аумағы қалың мұз қабатымен жабылған. Мұздың қозғалысы терең аңғарларды ойып шығарды. Мұздың ойып шығаруының нәтижесінде Согнефьорд әлемдегі екінші ең терең фьорд, ал Хорниндалсватнет – Еуропадағы ең терең көл. Мұз еріген кезде теңіз осы аңғарлардың көпшілігін толтырып, Норвегияның әйгілі фьордтарын қалыптастырды. Бүгінгі таңда биік таулы аймақтардағы мұздықтар мұз дәуіріндегі үлкен мұздықтардың қалдықтары емес, олардың пайда болуы одан кейінгі кезде болды. Өңірлік климат Голоцендік климаттық максимумда (1961-90 жылдармен салыстырғанда) б.з. 7000-3000 жылдары шамамен жылырақ болды, сол кезде таулардағы қалған мұздықтар толығымен еріді. Мұздың үлкен салмағынан босағанына қарамастан, жер жылына бірнеше миллиметрге көтерілуде. Көтерілу елдің шығыс бөлігінде және мұз қабаты ең қалың болған ұзын фьордтардың ішкі бөліктерінде ең жоғары. Бұл баяу процесс, мұз дәуірі аяқталғаннан кейін мыңдаған жылдар бойы теңіз бүгінгі құрлықтың маңызды бөлігін жапқан. Бұл ежелгі теңіз түбі қазір елдегі ең өнімді ауыл шаруашылығы жерлерінің бірі болып табылады.
Norway is a country located in Northern Europe in the northern and western parts of the Scandinavian Peninsula. The majority of the country borders water, including the Skagerrak inlet to the south, the North Sea to the southwest, the North Atlantic Ocean (Norwegian Sea) to the west, and the Barents Sea to the north. It has a land border with Sweden to the east; to the northeast it has a shorter border with Finland and an even shorter border with Russia. Norway has an elongated shape, one of the longest and most rugged coastlines in the world, and there are a total of 320,249 islands and islets along much indented coastline, according to Kartverket (the official Norwegian mapping agency). (239,057 islands and 81,192 islets). It is one of the world's northernmost countries, and it is one of Europe's most mountainous countries, with large areas dominated by the Scandinavian Mountains. The country's average elevation is , and 32 percent of the mainland is located above the tree line. Its country length chain of peaks is geologically continuous with the mountains of Scotland, Ireland, and, after crossing under the Atlantic Ocean, the Appalachian Mountains of North America. Geologists hold that all these formed a single range before the breakup of the ancient supercontinent Pangaea. During the last glacial period, as well as in many earlier ice ages, virtually the entire country was covered with a thick ice sheet. The movement of the ice carved out deep valleys. As a result of the ice carving, Sognefjorden is the world's second deepest fjord and Hornindalsvatnet is the deepest lake in Europe. When the ice melted, the sea filled many of these valleys, creating Norway's famous fjords. The glaciers in the higher mountain areas today are not remnants of the large ice sheet of the ice age—their origins are more recent. The regional climate was up to warmer in 7000 BC to 3000 BC in the Holocene climatic optimum, (relative to the 1961 90 period), melting the remaining glaciers in the mountains almost completely during that period. Even though it has long since been released from the enormous weight of the ice, the land is still rebounding several millimetres a year. This rebound is greatest in the eastern part of the country and in the inner parts of the long fjords, where the ice cover was thickest. This is a slow process, and for thousands of years following the end of the ice age, the sea covered substantial areas of what is today dry land. This old seabed is now among the most productive agricultural lands in the country.
Шолу
Материктік Норвегияның географиялық ерекшелігі өте кең, оның орташа мөлшеріне қарамастан, құрлық, теңіз, тұщы су және қар мен мұз экожүйелерін қамтиды. Норвегияда минералдар мен тау жыныстарының, сондай-ақ жер бедерінің әртүрлілігі жоғары. Басты ландшафт түрлеріне ішкі төбелер мен таулар, ішкі аңғарлар, ішкі жазықтар, жағалау жазықтары, жағалау фьордтары және жағалау төбелері мен таулары жатады. Мұздыққа ұшыраған; көбінесе биік платолар мен тік таулар құнарлы аңғарлармен тілгіленген; шағын, сиреген жазықтар; фьордтармен күшті тілімделген жағалау; арктикалық тундра тек солтүстік-шығыста ғана кездеседі (көбінесе Варангер түбегінде). Жыл бойы тоңған жер биік таулы аймақтарда және Финнмарк округінің ішкі бөліктерінде де кездеседі. Норвегияда көптеген мұздықтар да бар. Ең биік нүктесі – Галдхёпигген, ең төменгі нүктесі – Норвегия теңізі 0 м.
Скандинавия таулары
Скандинавия таулары – елдің ең басты ерекшелігі. Skagerrak жағалауының солтүстігіндегі Setesdalsheiene-ден басталатын таулар елдің көп бөлігінде кездеседі және Vestlandet аймағындағы көптеген фьордтарды кесіп өтеді. Бұл аймаққа Hardangervidda, Jotunheimen (Galdhøpiggen теңіз деңгейінен биіктігі), Sognefjell және Trollheimen (солтүстікте) кіреді, сондай-ақ Jostedalsbreen, Folgefonna және Hardangerjøkulen сияқты ірі мұздықтар бар. Тау тізбегі Тронгеймнің оңтүстігінде шығысқа қарай бұрылып, Dovrefjell және Rondane сияқты жоталармен Швеция шекарасына жетеді, онда олар көбінесе көлбеу платоға айналады. Таулар содан кейін шекара бойымен солтүстік-шығысқа қарай созылады және Kjølen ("қанат") деп аталады. Таулар Нордланд және Тромс аймандарындағы көптеген фьордтарды кесіп өтеді, мұнда олар альпілік сипатқа ие болып, теңізге жеткеннен кейін көптеген аралдарды жасайды. Скандинавия таулары Lyngen Alps-ін қалыптастырады, олар солтүстік-батыс Финнмаркаға дейін жетеді, Altafjord-тан Nordkapp (Солтүстік мүйіс) бағытында біртіндеп төмендеп, Баренц теңізінде аяқталады. Скандинавия таулары елді табиғи түрде физикалық аймақтарға бөледі; тауларды барлық жақтан аңғарлар қоршап тұрады.
Оңтүстік жағалау
Норвегияның оңтүстігінде, Оңтүстік Скагеррак және Солтүстік теңіз жағалауы – таулы аймақтың оңтүстігіндегі жазық дала, батыста Ставангерден шығыста Ослофьордтың сыртқы бөлігіне дейін созылады. Елдің осы бөлігіндегі аңғарлар көбінесе солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан. Аймақ көбінесе төбелі, бірақ Листа және Ярен сияқты өте жазық жерлер де кездеседі.
Оңтүстік-шығыс
Таулардың шығысында (Остландқа, Телемарктің көп бөлігіне және Рёроска сәйкес келетін) шығыс бөлігінде солтүстік-оңтүстік бағытта, ал батысқа қарай солтүстік-батыс-оңтүстік-шығыс бағытта аңғарлар басым, олар Ослофьордта аяқталады. Еліміздің ең ұзын аңғарлары осы жерде – Остердал және Гудбраннсдал. Бұл аймақта Ослофьордты қоршаған, сондай-ақ Гломма өзені мен Мьёса көлі орналасқан кең жазықтар да бар.
Батыс фьордтар
Таулардың батысындағы жер (Ставангердің солтүстігіндегі Вестландқа сәйкес) тау тізбегімен ерекшеленеді, себебі таулар жағалауға қарай біртіндеп төмендеп созылады. Бұл аймақта ірі фьордтар басым, олардың ең ірілері – Согнефьорд және Хардангерфьорд. Гейрангерфьорд көбінесе фьорд көріністерінің ең әдемісі деп есептеледі. Жағалауды жағалау бойында орналасқан, Ставангерден Нордкапқа дейінгі қашықтықта қорғалған өткелдің бастауын құрайтын шкерлер (кішкентай, адам тұрмайтын аралдар – Skjærgård) тізбегі қорғайды. Оңтүстікте фьордтар мен көптеген аңғарлар негізінен батыс-шығыс бағытында, ал солтүстікте – солтүстік-батыс-оңтүстік-шығыс бағытында жатады.
Тронхайм облысы
Доврден солтүстікке қарай (Рёростан басқа Тронделагқа сәйкес) көбінесе дөңгелек пішінді және төрткөзді таулы жерлер мен аңғарлар орналасқан. Аңғарлар Тронхеймс-фьордқа құйып, үлкен жазыққа ашылады. Одан солтүстікке қарай Намдален аңғары, Намсос аймағында кеңейеді. Дегенмен, Фосен түбегі мен ең солтүстік жағалау (Лека) биік таулармен және тар аңғарлармен ерекшеленеді.
Солтүстік фьордтар
Солтүстік Норвегияның оңтүстігіндегі жер (Нордланд, Тромс және солтүстік-батыс Финнмаркаға сәйкес) қайтадан жағалауға дейін созылатын тік таулармен және көптеген фьордтармен ерекшеленеді. Фьордтар мен аңғарлар осы аймақтың оңтүстік бөлігінде әдетте батыс-шығыс бағытында, ал солтүстікке қарай солтүстік-батыс-оңтүстік-шығыс бағытында жатыр. Солтфеллет тау тізбегі бұл ереженің өзгешелігі болып табылады, себебі одан аңғар солтүстік-оңтүстік бағытта өтеді. Бұл ұзын, тар аймаққа Лофотен, Вестерåлен және Сенья сияқты көптеген ірі аралдар кіреді.
Қиыр солтүстік-шығыста
Солтүстік Каптың ішкі және шығыс жағалауы (Финнмарксвида мен Шығыс Финнмаркқа сәйкес) таулармен сирек биленеді және көбінесе теңіз деңгейінен төмен жатыр. Ішкі аймақтарда Финнмарксвиданың кең платосы басым. Бұл аймақта солтүстік-оңтүстік бағытында созылған үлкен, кең фьордтар кездеседі. Бұл жағалау Норвегия жағалауына тән кішкентай аралдармен немесе шкерлермен ерекшеленбейді. Ең шығыс бөлігінде орналасқан Варангер-фьорд шығыс-батысқа қарай бағытталған және елдегі аузы шығысқа қараған жалғыз ірі фьорд болып табылады.
Шпицберген
Солтүстікке қарай, Солтүстік Мұзды мұхитында, Шпицберген архипелагы жатыр, оған да көбінесе үлкен мұздықтармен жабылған таулар басым, әсіресе архипелагтың шығыс бөлігінде мұздықтар 90%-дан астам аумақты құрайды, ал Аустфонна мұздығы Еуропадағы ең ірі мұздық болып табылады. Құрлықтағы мұздықтардан өзгеше, бұл мұздықтар тікелей ашық мұхитқа айырылады.
Ян Майен
Солтүстік-батысқа қарай, Гренландияға дейін ортасынан, Ян-Майен аралы жатыр, онда Норвегиядағы жалғыз белсенді жанартау – Беренберг табылсады.
Антарктика аралдары және Антарктикаға дәулеті
Норвегияның Антарктида мен оның аралдарында бірнеше аумақтық талаптары бар. Бувет аралы Оңтүстік Атлант мұхитында 54° оңтүстік ендікте орналасқан және көбінесе мұздықтармен жабылған. Бұл арал әлемдегі ең шалғайдағы аралдардың бірі, онда тек етесін мен құстар мекендейді. Петр I аралы Тынық мұхитының оңтүстігінде 69° оңтүстік ендікте және 90° батыс бойламында орналасқан. Бұл аралда мұздықтар мен жанартау басым. Бувет аралы сияқты, бұл арал да патшалықтың құрамына кірмейді, сыртқы тәуелділік деп есептеледі. Король Мод жері – Антарктидадағы Норвегияның құрлықтағы талабы. Бұл үлкен, секторлық аймақ Оңтүстік полюске дейін созылып, әлемдегі ең ірі мұз қабатымен және мұздың үстінен көтерілген кейбір нунатактармен (жалаңаш тау жыныстарымен) толыққанды билік етеді. «Тролл» ғылыми-зерттеу станциясы Норвегиялық поляр институтының басқаруында және мұзға жақын емес тау беткейінде орналасқан, Антарктидада мұздың үстінде орналаспаған жалғыз станция.
Климат
Норвегияның климаты салыстырмалы түрде қоңыржай. Бұл негізінен Солтүстік Атлантика ағымы мен оның тармағы – Норвегия ағымының ауа температурасын жоғарылатуына, басым оңтүстік-батыс желдерінің жағаға жылы ауа әкелуіне және жағалаудың оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бағытталған болуына байланысты, бұл батыс желдерінің Арктикаға енуіне жағдай жасайды.
Жауын-шашын
Норвегия Еуропаның ең ылғалды елдерінің қатарында, бірақ жер бедерінің тау тізбектерімен байланысты жауын-шашын мөлшерінің айтарлықтай өзгеруіне себеп болады. Бұл орографиялық жауын-шашын тудырады, сонымен қатар жаңбыр көлеңкелерін жасайды. Кейбір аймақтарда жауын-шашын мөлшері мүлдем әртүрлі болатын жерлер бір-біріне жақын орналасуы мүмкін. Жауын-шашын күздің соңында және жағалау бойындағы қыста ең көп болады, ал сәуір мен маусым аралығында ең құрғақ кездер тіркеледі. Ұзын фьордтардың ішкі бөліктері шамалы құрғақ. Тау тізбегінің шығысындағы аймақтарда (Ослоны қоса алғанда) континенттік климат басым, жауын-шашын мөлшері көбінесе аз, жаз бен күздің басында жауын-шашынның пікке жететін кезі, ал қыс пен көктем құрғақ болады. Финнмарк ішкі аймағының кең аумағында жылдық жауын-шашын мөлшері 200 мм-ден кем. Таулармен қоршалған кейбір аңғарларда жауын-шашын өте сирек түседі, сондықтан жазда суару қажеттігі туындайды.
Температура
Жағалаудағы қыстар басқа аймақтармен салыстырғанда, сол ендіктегілерге қарағанда жұмсақ. Ең суық және ең жылы айлар арасындағы орташа температура айырмашылығы жағалау аймақтарында ғана байқалады. Ішкі аймақтардағы айырмашылықтар зор, ең үлкені Karasjok-та тіркелген. Bø i Vesterålen – барлық қыс айларында орташа температура нөлден жоғары болатын әлемдегі ең солтүстік орналасқан жер. Солтүстік және оңтүстік арасындағы температура айырмашылығы көктемде ең жоғары болады, сонымен қатар күндізгі және түнгі температураның ең үлкен айырмашылығы осы мезгілде байқалады. Ішкі аңғарлар мен фьордтардың ең ішкі бөліктерінде желдің күші аз, ал жазғы күндер ең жылы болады. Ішкі аймақтар шілде айының ортасында, ал жағалау аймақтары тамыздың бірінші жартысында ең жоғары температураға жетеді. Жазда ауаның ылғалдылығы көбінесе төмен болады. Солтүстік Атлантика ағыны Норвегия теңізінің солтүстік бөлігінде екіге бөлінеді: бір тармағы Баренц теңізіне шығысқа қарай, ал екіншісі – Шпицбергеннің батыс жағалауымен солтүстікке қарай бағыт алады. Бұл Арктиканың полярлық климатын өзгертеді және Арктикадағы басқа аймақтарға қарағанда жоғары ендіктерде жыл бойы ашық судың болуын қамтамасыз етеді. Свалбард архипелагының шығыс жағалауында теңіз бұрын жылдың көп бөлігінде қатып, бірақ жағдайының жылынуына байланысты ашық судың мерзімі айтарлықтай ұзарды. Атлантикалық төмен қысымдық аймақтардың әкелген жұмсақ желдері, сондай-ақ фёндердің ықпалымен, қыста тар фьордтарда жылы температуралар тіркеледі. Жағалау аймақтарымен салыстырғанда, ішкі аңғарлар мен фьордтардың ішкі бөліктерінде күндізгі температураның өзгеруі жоғары, әсіресе көктем және жаз айларында. Норвегияның барлық елді мекендері орташа немесе субарктикалық климат аймақтарында (Кёппеннің C және D топтары) орналасқан. Шпицберген мен Ян-Майенде полярлық климат (Кёппеннің E тобы) басым. 1990 жылдан бері болған жағдайының жылынуы салдарынан жаз ыстықтап, ұзаққа созылып, ал қыс қысқарып, жұмсақ болып келеді. Жаңа ресми 1991–2020 жылдардағы климаттық нормаға сәйкес, көптеген аймақтарда климат 1961–1990 жылдардағы нормативтермен салыстырғанда жаңа климаттық аймаққа өтті. Қыста ауаның жылынуына байланысты, көп тұратын аймақтарда қар жамылғысы азайды. Ең күшті жылыну Шпицбергенде байқалды. Жылынудан басқа, көптеген аймақтарда, әсіресе қыста жауын-шашын мөлшері артып, эрозия және жер көшкіні қаупі күшейді.
Қауіптер мен табиғи апаттар
Еуропалық дауылдар, жағалау мен таулардағы дауылдық желдер сирек емес. Әсіресе елдің солтүстік бөлігінде және таулы аймақтарда қар көшкіндері жиі болады. Жер көшкіндері көбінесе Тронхеймсфьорд жанындағы, теңіз саздығына бай топырақтары бар жазық жерлерде адам өліміне себеп болған. Цунамилер де адамдардың қаза болуына әкеп соқты, олар әдетте таулардан (тас құлауы) фьордтарға немесе көлдерге құлаудың салдарынан туындайды. Мысалы, 1905 жылы Стриндегі Льонда Рамнефелл тауының бөліктері Льондаватнет көліне құлап, 61 адамды өлтірген цунамиді тудырды. 1936 жылы сол жерде тағы осындай оқиға болды, бұл жолы 73 адам қаза тапты. 1934 жылы Норддалдағы Тафьордта 40 адам мерт болды.
Фауна
Еліміздің кең ендік диапазоны, әртүрлі топографиясы және климатының әсерінен Норвегияда басқа Еуропа елдеріне қарағанда тіршілік орталарының саны көп. Норвегияда және оған жақын суларда өсімдіктер мен жануарлардың шамамен 60 000 түрі кездеседі. Норвегия шельфінің ірі теңіздік экожүйесі өте өнімді деп есептеледі. Түрлердің жалпы саны 16 000 жәндік түрін (дегенмен, тағы 4 000 түрі сипатталуы мүмкін), 20 000 балдыр түрін, 1 800 лишай түрін, 1 050 мүк түрін, 2 800 тамырлы өсімдік түрін, 7 000-ға дейін саңырауқұлақ түрін, 450 құс түрін (оның 250 түрі Норвегияда көбейеді), 90 сүтқоректі түрін, 45 тұщы су балық түрін, 150 тұзды су балық түрін, 1 000 тұщы су омыртқасыздар түрін және 3 500 тұзды су омыртқасыздар түрін қамтиды. Олардың шамамен 40 000 түрі ғылыми тұрғыдан сипатталған. 2010 жылдың жазында Финнмаркта жүргізілген ғылыми зерттеулер Норвегия үшін жаңа 126 жәндік түрін анықтады, оның 54 түрі ғылым үшін жаңа болды. 2006 жылғы IUCN Қызыл тізімінде 3 886 норвегиялық түрдің жойылу қаупі бар деп көрсетілген, оның 17-сі, мысалы, еуропалық сусар, жаһандық деңгейде жойылу қаупі бар деп тізімделген, тіпті Норвегиядағы популяциясы қауіпті емес деп есептелсе де. Қызыл тізімде 430 саңырауқұлақ түрі бар, олардың көпшілігі ескі өсімдіктердің қалған шағын аумақтарымен тығыз байланысты. Сондай-ақ, тізімде 90 құс түрі мен 25 сүтқоректі түрі бар. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, 1 988 қазіргі түр жойылуға жақын немесе осал деп тізімделген, оның ішінде 939-ы осал, 734-і жойылуға жақын және 285-і Норвегияда өте қауіпті деп саналады, олардың арасында сұр қасқыр, Арктикалық түлкі (Свалбардтағы сау популяциясы) және көл бақасы бар. Норвегия суларындағы ең ірі жыртқыш – кашалот, ал ең үлкен балық – балық. Құрлықтағы ең ірі жыртқыш – ақ аю, ал қоңыр аю Норвегия құрлығындағы ең ірі жыртқыш, онда жалпы моос ең үлкен жануар болып табылады.
Флора
Норвегиядағы табиғи өсімдік жамылғысы географиялық енінің айырмашылығына сәйкес, қысқасы, әртүрлі. Норвегияда ағаштардың түрлері, Солтүстік Американың батыс бөлігіндегі ұқсас климатты аймақтарға қарағанда, көбінесе аз. Бұл себебі мұз дәуірінен кейін Еуропаның солтүстік-оңтүстікке қарайғы көші-қон жолдары су объектілері (Балтық және Солтүстік теңіздер сияқты) мен таулардың кедергісінен қиын болды, ал Америкада жер жалғасқан және таулар солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан. Шырша, қарағай және көл шөгінділерінің ДНК зерттеулерін пайдалана отырып жасалған соңғы зерттеулер, норвегиялық құрыш ағаштарының мұз дәуірінен мұзсыз паналарда, солтүстікке қарай Андәяға дейін аман қалғанын көрсетті. Көптеген импортталған өсімдіктер тұқымдап, таралуға қабілетті. Қазіргі Норвегиядағы 2630 өсімдік түрінің жартысынан азы жергілікті түрлер. Норвегияда өсетін 210-ға жуық өсімдік түрі жойылу қаупі астындағы түрлер тізіміне енгізілген, олардың 13-і эндемик. Норвегиядағы ұлттық парктері көбінесе таулы аймақтарда орналасқан; елдегі өнімді орманның шамамен 2% қорғалады. Көктайғақ және қоңыраулы шыбық сияқты кейбір өсімдіктер жоғары ылғалдылыққа немесе қысқы аязға төзімсіздігіне байланысты батыс типке жатады; олар оңтүстік-батыс жағалауға жақын, солтүстік шегі Алесундқа жақын орналасқан. Шығыс типтегі өсімдіктерге салыстырмалы түрде жазғы күн сәулесінің көп болуы, ылғалдылықтың аздығы қажет, бірақ суық қыстарға төзімді. Бұл көбінесе оңтүстік-шығыс және ішкі аймақтарда кездеседі: мысалдар: Daphne mezereum, Fragaria viridis және Spiked Speedwell. Шығыс Финнмарканың өзен аңғарларында Сібірге тән кейбір шығыс түрлері өседі. Оңтүстік өсімдіктер сияқты, қысқы және жазғы климаттың екеуі де маңызды болатын аралық жағдайларда өсетін өсімдіктер де бар (мысалы, педункулятты емен, еуропалық күл және иттердегі сынап). Басқа өсімдіктер тау жыныстарының түріне байланысты. Жағалаудағы қоңыр температура кейбір төзімді пальма түрлерінің солтүстікке қарай Суннморге дейін өсуіне мүмкіндік береді. Еуропадағы ең үлкен липа ормандарының бірі Стриндегі Флострандада өседі. Арктикалық шеңбердің солтүстігінде (Штайгендегідей) жылқы каштаны және бук сияқты отырғызылған жапырақты ағаштар гүлдейді. Норвегия тауларында альпілік түрлердің саны көп. Бұл түрлер салыстырмалы түрде ұзақ және жылы жазды шыдай алмайды, сондай-ақ олар ұзақ және жылы өсу маусымына бейімделген өсімдіктермен бәсекелесе алмайды. Көптеген альпілік өсімдіктер Солтүстік Бореалдық аймақта және кейбір Орта Бореалдық аймақта кең таралған, бірақ олардың негізгі таралу аймағы Скандинавия тауларындағы альпілік тундрада және Арктикалық тундрада орналасқан. Көптеген төзімді түрлер бір жаздан астам уақыт бойы тұқым пісіп, бейімделген. Альпілік түрлердің мысалдары - мұздық майлы гүл, Draba lactea және Salix herbacea. Белгілі бір аномалия - бұл 30 американдық альпілік түр, олар Еуропада Норвегияның екі таулы бөлігінде ғана өседі: оңтүстіктегі Довр-Троллхейм және Йотунхейм таулары; солтүстіктегі Финнмарктің батысындағы Салтдал. Норвегиядан басқа, бұл түрлер - Braya linearis және Carex scirpoidea - тек Канада мен Гренландияда өседі. Бұл түрлер мұз дәуірінен тау шаңырағында аман қалған, оңтүстік Еуропадан тараған, немесе неге Еуропаның басқа таулы аймақтарына таралмағаны белгісіз. Альпілік түрлердің кейбіреулері кең таралған және Сібірде өседі, мысалы Рододендрон лаппоникум (Лапландия розасы). Басқа альпілік түрлер бүкіл Арктикада кездеседі, ал кейбіреулері тек Еуропада өседі, мысалы, глобус гүлдері.
Адепсіздік
Оңтүстік жағалаудың шағын аймағы – Оңтүстік Рогалендтегі Сокнедалдан шығысқа қарай Ауст-Агдердегі Февикке дейін (Кристиансандты қоса алғанда) – Немораль өсімдік аймағына жатады. Бұл аймақ теңіз деңгейінен төмен және көбінесе аңғарлар бойымен құрлыққа қарай орналасқан. Бұл Францияның оңтүстігінен, Альп, Карпат және Кавказ тауларынан солтүстікке қарай Еуропадағы басты өсімдік аймағы. Норвегиядағы бұл аймақтың ерекшелігі – еменнің басымдығы және Норвегия шыршысы және сұр қайың сияқты типикалық бор түрлерінің дерлік толық жоқтығы, бірақ қарағайдың жазық түрлері кездеседі. Немораль жалпы жер көлемінің 0,5%-ын құрайды (Свалбард және Ян-Майенді есептемегенде).
Гемибореалдық (бореонморалдық)
Гемиборалдық аймақ Норвегияның құрлық ауданының 7%-ын, соның ішінде Эстфолд пен Вестфолдтың 80%-ын қамтиды. Бұл өсімдік қауымдастығы неморальды және бороральды өсімдік түрлерінің араласуын көрсетеді және Палеарктикалық, сарматтық аралас ормандардың құрлықтық экорегионына (PA0436) жатады. Неморальды түрлер оңтүстік-батысқа қарай бұрылған және жақсы топырақты беткейлерде басымдық танытады, ал бороральды түрлер солтүстікке қарай бұрылған және суы мол топырақты беткейлерде өседі. Бірақ кейбір аймақтарда бұл ережеден ауытқулар байқалады, мысалы, тау жыныстарының қоректік заттарға кедей болуы, онда емен мен бороральды қарағай бірге басымдық танытуы мүмкін. Бореонморальдық аймақ Ослофьордтан Аалесунға дейін жағалау бойымен созылады, Суннморден солтүстікке қарай үздіксіздігін жояды. Ослода бұл аймақ теңіз деңгейінен жоғары көтеріледі. Ол сондай-ақ төменгі жазықтарға дейін жетеді және Мьёса көлінің маңындағы жазықтарға дейін созылады, бірақ Лиллехаммерге дейін солтүстікке қарай емес. Оңтүстік аңғарларында бұл өсімдік қауымдастығы теңіз деңгейінен жоғары биіктікте де кездеседі. Аймақ батыс жағалауының жазықтарын және ірі фьордтарды жалғастырады, тіпті Нордмордегі кейбір қорғалған фьордтар мен аңғарларға дейін жетеді, онда топырақ қоректік заттарға бай. Әлемдегі ең солтүстік орналасқан жерлердің бірі – Тронхеймсфьорд бойындағы Фроста сияқты аймақтар, ал ең солтүстік нүктесі – Штенькердегі Бьяхалла. Бұл аймақтағы неморальды түрлерге ағылшын емені, қарапақ емені, еуропалық қайың, қарағай, Норвегия шаған, қара шаға, липа, ыроқ, сортаң (оңтүстік-батыс жағалауы), жабайы шие, сарсазан, бук (тек Вестфолдта кең таралған) және алтын гүл жатады. Типик бороральды түрлерге Норвегия шыршасы, қарағай, қабықты қарағай, сұр қарағай, аспан, қарамсақ, орман анемоны және Ривина виоласы жатады.
Бореалды
Бореалдық түрлер ұзақ және суық қысқа бейімделген, ал осы түрлердің көпшілігі Норвегияның көп бөлігіндегі қыс температурасынан да төмен температураға төзімді. Сондықтан олар өсу маусымының ұзақтығына және жазғы жылуға деген қажеттілігімен ерекшеленеді. Боралық аймақта батпақтар көптеп кездеседі, ең ірі аумақтары Солтүстік және Орта Боралық аймақтарда, сондай-ақ ағаш шегінен жоғары орналасқан жерлерде таралған. Үлкен боралық аймақ әдетте үш қосалқы аймаққа бөлінеді: Оңтүстік Боралық, Орта Боралық және Солтүстік Боралық. Норвегиядағы боралық аймақтар үш экоөңірге жатады. Көбінесе шырша ормандары (кейбір қайың, қарағай, есекқұйрық, аспан) басым болатын аймақтар Скандинавия және Ресей тайгасы экоөңіріне (PA0608) жатады. Скандинавия жағалауының қылқан жапырақты ормандары экоөңірі (PA0520) жағалау бойындағы жұмсақ қыстар мен жиі жауын-шашынды аймақтарда, Ставангерден оңтүстікке қарай солтүстік Тромске дейін созылып, жартылай боралық және боралық аймақтарды қамтиды. Бұл аймаққа Скандинавия таулық қайың ормандары мен шалғындары экоөңірі (PA1110) шектес. Бұл аймақ альпілік тундрасы мен жазық орманды таулы жерлерді, негізінен Норвегия шырша ормандарының табиғи ареалынан тыс жерлерді қамтиды. Осылайша, бұл экоөңірде климаттық және экологиялық жағдайлардың өте кең спектрі бар – Батыс Норвегияның фьордтары бойындағы қоңыржай ормандардан бастап Галдхопигген шыңына дейін және солтүстік-шығысқа қарай Варангер түбегіне дейін. Ағаш шегінен жоғары орналасқан аймақтар тау қайыңынан (Betula pubescens czerepanovii) тұрады. Шотландия қарағайының биіктік шегі тау қайыңынан төмен орналасқан.
Оңтүстік Бореалдық
Оңтүстік бореалдық аймақ (SB) бореалдық түрлерге, әсіресе Норвегия шыршасына қатысты басымдық танытады және жалпы жер көлемінің 12% құрайды. SB – бірнеше шашыраңқы, бірақ жақсы дамыған, жылуға талап ететін кең жапырақты жапырақты ағаштарға, мысалы, еуропалық күл мен еменге ие болған жалғыз бореалдық аймақ. Бұл аймақтағы бірнеше түрлерге жайдың жылы болуы қажет (SB-де 3–4 ай бойы орташа тәуліктік температура кемінде ), сондықтан олар ортаңғы бореалдық аймақта өте сирек кездеседі. Солтүстікке қарай таралмайтын түрлердің кейбіреулері – қара терек, хмель, анис және қалампыр гүлі. Бұл аймақ жартылай бореалдық аймақтан жоғары, Эстландта теңіз деңгейінен астам биіктікте және ең оңтүстік аңғарларда орналасқан. Шығыс аңғарларында ол Гудбраннсдаль және Эстердальға дейін бірнеше жүз шақырымға созылады, ал Оттадальде Лом мен Скьокке дейін жетеді. Оңтүстік-батыс жағалауында аймақ ірі фьордтардың басында (мысалы, Лердалда) және жағалауға жақын жерлерде орналасқан. Норвегия шыршасы Вестландта кездеспейді (Восс – ерекше жағдай). Олесуннан солтүстікке қарай SB өсімдіктері теңіз деңгейіне дейін, Хитра сияқты аралдарды қоса, басым болады. Трёнделагтың төмендіктерінің көп бөлігі SB құрайды, Гаулдален және Вердален сияқты ішкі аңғарларда теңіз деңгейінен жоғары және Намдаленге дейін созылады. Солтүстікке қарай жағалау аймақтары мен кейбір фьорд аймақтары – Викна, Брённёй және Хельгеланд жағалауындағы ең қолайлы жерлер Ранфьордтың аузына дейін SB болып табылады, ал Гронгтан солтүстікке қарайғы ішкі аймақтарда төмендікте Орта бореалдық аймақтың өсімдіктері басым. Солтүстікке қарай SB өсімдіктері бар шағын оқшауланған аймақтар бар, мысалы, Будё және Фаускеде, ең солтүстік орны – Офотфьордтың солтүстік жағалауындағы тар жолақ; ал эндемикалық Нордландтал ақ терегі тек Биндалда ғана өседі. Норвегиядағы ауыл шаруашылығы, соның ішінде дәнді дақылдарды өсіру, негізінен жартылай бореалдық және SB аймақтарында жүзеге асырылады.
Ортаңғы бореалдық
Орта Бореалдық (MB) аймақтың әдеттегі жабық шатырлы орманды өсімдіктері бореалдық өсімдік түрлерімен басым. MB өсімдіктері жалпы жер көлемінің 20% құрайды. Норвегия шырғалағы – Эстлант, Сорлант, Трёнделаг және Хельгеландтың ішкі аудандарындағы кең аумақтарда басым ағаш, ал MB және SB шырғалақ ормандары Норвегиядағы ең маңызды коммерциялық орман болып табылады. Шырғалақ табиғи түрде Солтфеллдің орта тұсындағы Нордландтың солтүстігіне дейін өспейді (Сибирь шырғалағының түрі Пасвик аңғарында кездеседі), себебі тау тізбектері олардың өсуіне кедергі келтіреді, бірақ экономикалық себептермен MB аймақтарындағы солтүстікке қарай жиі отырғызылады, бұл басқа ландшафтты құрайды. Бұл солтүстік аймақтарда көбінесе қайың басым, бірақ қарағай, аспан, долана, құс алмұрты және сұр терек те жиі кездеседі. Бұл MB қайыңы көбінесе күміс қайың мен жапырақ қайыңдың араласуынан пайда болады және ағаш шебіне жақын өсетін қайыңнан биік болады. Қиыршық бұталар биік өседі. MB аймағында кейбір альпілік өсімдіктер өседі, ал неморальді түрлер сирек кездеседі. Орман тым тығыз болмаса, орман асты (өсімдік жамылғысы) жақсы дамыған. Көптеген өсімдіктер одан әрі солтүстікке өспейді: сұр терек, күміс қайың, сары беде, раушан, жусан және Мирика гале – бұл аймақтағы солтүстікке немесе биікке өспейтін түрлердің мысалдары. MB Эстлантта, Оңтүстік-Батыс жағалауында (ұзын фьордтардың бастауында) және Трёнделагта (ішкі аудандарда, Рёрос және Оппдал сияқты) орналасқан. Солтүстікке қарай, MB жазықтарда жиі кездеседі: Лофотен және Вестероленде, Нарвикте, Тромсёде, Тромстың ішкі аңғарларында, ал Альтафьордтың бастауындағы жазықтар – кез келген өлшемдегі ең солтүстік аймақ. Порсангер және Сор-Варангерде шағын қалталар бар. Бұл әдетте шаруашылық қызметі бар ең солтүстік аймақ, ал арпа дәстүрлі түрде Альтаға дейін, тіпті солтүстікке дейін өсірілген.
Солтүстік Бореалдық
Солтүстік Бореалдық (NB) аймақ (сонымен қатар ашық немесе сиректеген тайга деп те аталады) – бұл ағаш шегіне ең жақын аймақ, альпілік немесе полярлық аймақтармен шектесетін және қатал субарктикалық климатқа тән. Жазда орташа температурасы кем дегенде 30 күнге немесе екі айға дейін жететін күндердің саны бар. Ағаштар өте баяу өседі және көбінесе үлкен болмайды. Орман оңтүстікке қарай немесе төменгі биіктіктегідей тығыз емес, және тау орманы (Fjellskog) деп белгілі. NB аймағы Норвегияның жалпы жер ауданының 28%-ын құрайды, оның ішінде Финнмарктің шамамен жартысы, онда тау қайыңдары теңіз деңгейіне дейін өседі. Бұл аймақтың төменгі бөлігінде де қылқан жапырақты ағаштар кездеседі, бірақ Норвегиядағы ағаш шегі көбінесе тау қайыңынан (қайыңның Czerepanovii қосымша түрі, оны шағын қайыңмен шатастыруға болмайды) қалыптасады. Кейбір таулы аймақтарда қарағай мен шырша ағаштары ағаш шегін құрайды. Бұл аймақта альпілік өсімдіктер көптеп таралған. Сикильсдалшорндағы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан қайың орманы Норвегиядағы ең биік ағаш шегі болып табылады, ал Йотунхеймендегі Веодалдағы 1404 м биіктіктегі қайың – ең биік өсетін жеке ағаш. Жағалауға жақын және төменгі таулы аймақтарда ағаш шегі төмендеу болады, себебі жазда салқын, тау шыңдарына жақын жел күшті, ал қыста қар көп (жағалау таулары) нәтижесінде қар ертемейді. NB аймағы Эстландтың ішкі бөлігінде биік орналасқан үлкен аумақтарды қамтиды; орталық таулы аймақтарда; бірақ батыс жағалауда ағаш шегі теңіз деңгейінен жоғары, ұзын фьордтарда (Согнефьордтың басында) айтарлықтай көтеріледі. Солтүстікке қарай Трёнделагтың және Солтүстік Норвегияның ішкі жоталарында NB аймағы басым, ағаш шегі Трёнделагтың ішкі бөлігінде, Ранада, Нарвикте, Тромсёде, Киркенесте және Хаммерфесте шамамен м биіктікте орналасқан (тек қорғалған жерлердегі шағын аймақтар). Үлкен Финнмарксвидда платосының биіктігі оны ағаш шегіне жуық орналастырады. NB аймағының соңғы бөлігі Солтүстік мұзды аймақтың оңтүстігінде (Скарсвог маңында) теңіз деңгейінде тундраға ауысады. Бұл сызықтан оңтүстікке қарайғы аймақтарда тау қайың ормандарының (орман тундрасының) сирегірек кездесетін жерлері бар тундраға ұқсас, тіпті төменгі биіктікте альпілік тундраға айналады. Ағаш шегіне жақын ағаштар көбінесе қар, жел және өсу маусымындағы аяздың әсерінен бүгіледі; олардың биіктігі тек ... құрайды. Норвегиядан тыс (және Швецияның іргелес аймақтарында) ағаш шегі көбінесе қайың сияқты жапырақты ағаштардан тұратын әлемдегі жалғыз аймақтар бар. Кейде қылқан жапырақты ағаштардың болуы (Barskoggrense) осы аймақты екі қосалқы аймаққа бөлу үшін қолданылады, себебі қылқан жапырақты ағаштар көбінесе тау қайыңындай биік өспейді. Шырша мен қарағай Жотунхейменнің кейбір аймақтарында теңіз деңгейінен жоғары өседі, Бергенге дейін (Согнефьордтың басында), Лиллехаммерде (Осло маңындағы таулар ағаш шегіне ие емес), Тронхеймде (Оппдалда), Нарвикте, Харстадда, Алтада; ал әлемдегі ең солтүстік қарағай орманы Порсангердегі Стаббурсдален ұлттық паркінде орналасқан. NB аймағының осы бөлігінде кейбір ормандар бар; және кейбір қылқан жапырақты ағаштар, тіпті өсу баяу болса да, өте үлкен болады.
Тундра
Альпілік тундра Норвегияда кең таралған, ол жердің жалпы ауданының 32% -ын құрайды (Свалбард пен Ян-Майенді есептемегенде) және Скандинавия таулық қайын ормандары мен далаларының экорегионына (PA1110) жатады. Ағаш шегіне жақын аймақта (төменгі альпілік) өсімдік жамылғысы үздірілмейді, мұнда Salix glauca, S. lanata және S. lapponum (биік) сияқты етеген түрлері, сондай-ақ көкжидек, жалбыз және қос гүлді өсімдіктер жиі кездеседі. Төменгі альпілік аймақ дәстүрлі түрде жазғы жайылым ретінде пайдаланылып келген және қазір де белгілі бір бөлігінде қолданылады. Бұл аймақ Йотунхейменде, оның ішінде Хардангервидданың көп бөлігінде; шығыс Тролльхейменде; Нарвик пен Линген Альпісінде орналасқан. Биіктеген жерде (орта альпілік тундрада) өсімдіктер кішірейеді, мохтар мен лишайниктер басым болады, бірақ өсімдіктер жердің көп бөлігін жабады, тіпті жаздың ортасына дейін сақталатын қарлы алаңдар мен мәңгілік тоңның кең таралғанына қарамастан. Ең биік биліктерде (жоғарғы альпілік тундрада) жер беті жалаңаш тас, қар және мұздықтармен басылады, өсімдіктер өте сирек кездеседі. Норвегиядағы ең биік метеостанция – Люстердегі Фанаракенде үш айдан астам уақыт температура нөлден жоғары болады және шілде айының орташа температурасы құрайды. Дегенмен, мұздық сарыбаны тек Голдхёпигген шыңынан төмен орналасқан жерде табылды, ал мохтар мен лишайниктер шыңда кездеседі. Солтүстік-шығыс Финнмаркте (Варангер түбегінің солтүстік жартысы және Нордкиин түбегі) Кола түбегінің тундралық экорегионының (PA1106) бөлігі саналатын шағын жазық тундра аймағы бар. Свалбард пен Ян-Майенде мұздықтармен жабылған жерлерден басқа жерлерде тундра өсімдігі өседі, ал кейбір аймақтар, мысалы, Оңтүстік Ақ Аралдағы жартастар, теңіз құстарының колонияларымен тыңайтылады. Бұл тундра көбінесе Арктикалық шөл экорегионының (PA1101) бөлігі деп есептеледі. Бұл Арктикалық аралдардағы ең құнарлы аймақтар – Шпицбергендегі қорғалған фьордтар, онда жазғы температура ең жоғары, ал өте құрғақ климат аз қарға және осылайша ерте қар еруге мүмкіндік береді. Ұзақ емес өсу маусымы және белсенді қабаттың астындағы мәңгілік тоң жеткілікті ылғалды қамтамасыз етеді. Өсімдіктерге биік етеген, бұлтжан, Шпицберген мағы және арпалы бұта кіреді. Климаттың жылынуы өсімдік аймақтарын солтүстікке және биікке қарай ықпал етеді.
Табиғи ресурстар
Мұнай мен табиғи газ, гидроэлектр энергиясы, балық және орман ресурстарынан өзге, Норвегияда темір және темір емес металл кендерінің қоры да бар. Көптеген кен орындары бұрын пайдаланылған, бірақ тазалығының төмендігі мен жоғары өндіріс шығындарына байланысты қазір тоқтап тұр. Еуропаның ең ірі титан кен орындары оңтүстік-батыс жағалауына жақын жерде орналасқан. Көмір Шпицберген аралдарында өндіріледі. Норвегияның ресурстарына мұнай, мыс, табиғи газ, пирит, никель, темір кені, мырыш, қорғасын, балық, ағаш және су электр энергиясы кіреді.
Жерді пайдалану
Норвегияның жерінің 3,3% егіс жері болып саналады, оның 0% тұрақты егістер мен жайылымдарға пайдаланылады. 1993 жылғы бағалау бойынша Норвегиядағы суармалы жерлердің көлемі шамамен 38% орманмен жабылған, оның ішінде 21% қылқан жапырақты орман, ал 17% жапырақты орманды құрайды. Қалған жерлер таулар мен бұталы далалар (46%), батпақтар мен ылғалды жерлер (6,3%), көлдер мен өзендер (5,3%) және қалалық аймақтар (1,1%) тұрады. Адамның араласуы нәтижесінде жабайы табиғат аймақтары уақыт өте келе азайды. 2008 жылы "Environment Norway" (Miljøstatus) жерді пайдаланудың өзгеруін сирек кездесетін түрлердің және биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне себеп болатын маңызды факторлардың бірі деп атады.
Қоршаған ортаны қорғау
Норвегиядағы экологиялық мәселелерге парниктік газдар шығарындыларын азайту, ауа мен судың ластануы, мекендеу ортасының жоғалуы, траулерлердің салдарынан суық су коралл рифтеріне зиян келтіру және балық шаруашылығының өзендерде шағылысу арқылы жабайы балықтарға қауіп төндіруі, соның салдарынан балық ДНК-сының араласуы жатады. Қышқыл жаңбыр көлдерге, өзендерге және орманға зиян келтірді, әсіресе елдің оңтүстік бөлігінде, ал Сёрландедегі жабайы балық популяциясының көп бөлігі қырылды. Еуропадағы шығарындылардың төмендеуіне байланысты, Норвегиядағы қышқыл жаңбыр 1980 жылдан 2003 жылға дейін 40%-ға азайды. Тағы бір алаңдаушылық – ауа райының күрт өзгеруі мүмкін. Болашақта климаттық модельдер жауын-шашын мөлшерінің артуын, әсіресе қазіргі уақытта жауын-шашын көп түсетін аймақтарда болжайды, сондай-ақ қысқа мерзім ішінде ауыр жауын-шашынның жиілеуін болжайды, бұл көшкін мен жергілікті су тасқынына әкелуі мүмкін. Қыстар айтарлықтай жұмсақ болады, ал Арктика мұзды қабаты жазда толығымен еріп, Шпицбергендегі ақ аюдың өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Құрлықтағы және су жануарларының солтүстікке қарай жылжуы күтілуде, бұл кейбір түрлерде байқалады; қызыл бұғының саны солтүстікке және шығысқа қарай өсіп келеді, 2008 жылы аңшылық маусымында қызыл бұғы (35 700) қайыңнан көп ауланды. Көшпенді құстар ертерек келеді, ағаштар ертерек жапырақ жарады, ал Тромс жағалауында макрель жазда жиі кездеседі. Норвегияға жаңа түрлердің келуіне байланысты түрлердің жалпы санының артуы күтілуде. Норвегиялықтар статистика бойынша жаһандық жылыну мен оның салдарынан ең көп алаңдайды, тіпті Норвегия жаһандық жылынудан ең аз зардап шегетін елдердің қатарында болса да, кейбір пайдалар күтілуде.