Кіріспе

Исландиядағы жанартау Гримсветн (; vötn = "сулар", жекеше: vatn) – Исландияның Ватнайокуль ұлттық паркінде орналасқан, (ішінара мұз астындағы) жарықшалар жүйесі бар белсенді жанартау. Өзінің жанартауы толығымен мұз астында және Ватнайокульл мұздығының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Мұз астындағы кальдерасы орналасқан, биіктігі теңіз деңгейінен метр. Кальдераның астында Гримсветн жанартауының магмалық камерасы жатыр. Гримсветн – Исландиядағы барлық жанартаулардың ішіндегі атылу жиілігі ең жоғары базальтты жанартау және солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған жарықшалар жүйесіне ие. 1783–1784 жылдардағы Лаки жарылысының ауқымды климатқа әсер еткен атылуы – осы Гримсветн-Лаки жанартау жүйесінің бір бөлігі болды. Гримсветн 1783 жылы Лакимен бір уақытта атылып, бірақ 1785 жылға дейін жалғасты. Жанартау жүйесінің көп бөлігі Ватнайокульдің астында жатқандықтан, оның көптеген атылулары мұз астында болады, ал магма мен мұздан балқыған судың араласуы фреатомагматикалық жарылыстарға себеп болады. Гримсветн-Лаки жанартау жүйесінде Тордархайрна (Þórðarhyrna) деп аталатын тағы бір орталық жанартау бар.

Жүктілік

Кальдерадағы жарылыстар көбінесе мұздық судың күрт ағынына, яғни jökulhlaup деп аталатын құбылысқа себеп болады. Жарылыстар немесе геотермиялық белсенділік Гримсветн кальдерасын сумен толтыруға жеткілікті мұзды ерітеді, ал қысым мұз қабатын кенеттен көтеріп, үлкен көлемде судың тез шығуына мүмкіндік береді. Жер сілкінісі мен сейсмикалық дірілдер де болуы мүмкін. Jökulhlaup жарылысқа байланысты немесе жарылыстан кейін де пайда болуы мүмкін. Жарылыс болған кезде Исландияның айналма жолы (Hringvegur) жабылды. Соңғы су тасқынынан Скейдара саңғырындағы жолдың бір бөлігі шайылып кетті, бірақ ешкім жарақат алмады.

1998 және 2004 жылғы атылулар

1998 жылдың 28 желтоқсанында Гримсветн жанартауында бір аптаға созылған ұстама болды, бірақ мұздық жарылысы болған жоқ. 2004 жылдың қараша айында да бір аптаға созылған ұстама тіркелді. Жанартау күлі Еуропаның материгіне дейін таралып, Исландияға әуе тасымалын қысқа мерзімге бұзды, алайда бұл ұстамадан кейін де мұздық жарылысы болмады.

2011 жылғы атылу

2010 жылдың 2 және 3 қазанында Гримсветн маңында екі рет гармоникалық дірілдер тіркелді, бұл жақын арада жанартаудың атқылауы мүмкін екенін көрсетеді. Сол уақытта GPS өлшемдері бойынша жанартаудың кенеттен ісінуі байқалды, бұл кальдера астындағы магманың қозғалысын көрсетті. 2010 жылдың 1 қарашасында Ватнайокуль мұздығынан еріген су көлге ағып кірді, бұл төмендегі жанартаудың атқылауына дайын тұрғанын білдірді. 2011 жылдың 21 мамырында сағат 19:25 UTC-де атқылау басталды, оған көптеген жер сілкінісімен бірге биік түтін колонналары ілесіп отырды. 25 мамырға дейін атқылаудың масштабы 2010 жылғы Эйяфьялайекулл жанартауының атқылауынан асып түсті. Түтін бұлттары 2004 жылғы атқылаудан 10 есе үлкен болды және соңғы 100 жылдағы Гримсветндегі ең күшті атқылау болды. 22 мамырда Исландияда әуе қатынасы бұзыла бастады, одан кейін Гренландия, Шотландия, Норвегия, Шпицберген және Данияның шағын бөлігі келесі күндері әсер етті. 24 мамырда бұл бұзылыс Солтүстік Ирландияға және Солтүстік Англиядағы әуежайларға тарады. 23-25 мамыр кезеңіндегі бұзылыс 2010 жылғы Эйяфьялайекулл атқылауынан кейін болған бұзылысқа қарағанда әлдеқайда аз ауқымды болды. Атқылау 2011 жылдың 25 мамырында 02:40 UTC-де тоқтады, бірақ кратер маңындағы аймаққа ғана әсер ететін атқылау тесіктерінен жарылыс әрекеті жалғасты.

1990 жылға дейінгі атылу тарихы

Ватнайокульл мұздығының айналасындағы топырақ үлгілерін зерттеулер Гримсвоттн жанартау жүйесінің Исландия үшін өте белсенді екенін көрсетеді, және 7600 жыл бұрыннан 870 жылға дейін аралықта әр 100 жылда 4-14 рет жарылыс болған (орташа есеппен 100 жылда шамамен 7 жарылыс). Техникалық себептерге байланысты, жарылыспен атылулардың соңғы 10 200 жылы ғана жергілікті жерде сипатталған, ал одан бұрынғы жазбалар уақыт өте келе, әсіресе 1598 жылға дейін, дәлдігін жоғалтады – осы жылғы атылу күнтізбен нақты белгіленген алғашқы жарылыс болып табылады. Ол Скафтарелдахраун лава ағындарын құрады, олар Исландияның оңтүстік-шығысының кең аумағын жабады.

Геология

Grímsvötn және Thordarhyrna арасында дамба таралуы сияқты механикалық өзара әрекеттесу мүмкіндігі бар. Бұл өзара әрекеттесулер жақын маңдағы Bárðarbunga жанартауымен де болуы мүмкін, ол жеке жанартау жүйесінің бір бөлігі. Аталмыш жанартау жүйесінен жақын маңдағы жүйелердің арасындағы құрамындағы айырмашылықтар жан-жақты зерттелген және лава мен тефра шөгінділерін осы жанартау жүйесіне жатқызу үшін пайдаланылады. Жанартау жүйесінде оңтүстік-шығысқа қарай созылатын кратерлер тізбегі бар, соның ішінде ұзын Лаки–Grímsvötn жарылыс жүйесі және ұзын Rauðhólar Eldgígur жарылыс жүйесі.