Кіріспе

Азия ағашы, нанжемісі мен жаңғаққа туыс. Artocarpus integer, көбінесе чемпедак немесе кемпедак деп аталады, бұл Moraceae тұқымдасына жататын ағаш, нанжемісі мен жаңғақпен бір туыс. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияға тән. Кемпедак Малайзияда маңызды егіс дақылы болып табылады, сондай-ақ Таиландтың оңтүстігінде және Индонезияның кейбір аймақтарында кеңінен өсіріледі, және басқа да аймақтарда қолданылуы мүмкін. Қазіргі уақытта оның таралу аймағы Оңтүстік-Шығыс Азиямен шектеледі, Австралия мен Гавайиде де кейбір ағаштар кездеседі. Жіңішке, былғары терісі жасыл, сарыдан қоңырға дейін өзгереді және көтеріңкі немесе жалпақ қырлы бесбұрыштармен әсемделген. Ірі тұқымдарды қалың қабатпен қоршаған, ет тәрізді, жеуге жарамды арилдер бар. Арилдерді шикі күйінде жеуге болады, немесе түрліше дайындауға болады. Олар сары-ақтан қызғылт-сарыға дейін, тәтті, хош иісті, жұмсақ, сылқырап, тілде шырышты және аздап талшықты болады. Піскен кемпедак жемісінің иісі өткір және теріс, дүрменге ұқсас.

Шарттар

Чемпедак ағаштары әдетте эрозияға ұшырамаған және жақсы дренажталған топыраққа отырғызылады, бірақ олар уақытша су басуды көтере алады. Оларды теңіз деңгейінен бір биіктікке дейін, температурасы аралығында және жылдық жауын-шашын мөлшері болатын жерлерде өсіруге болады.

Көбейту

Малай архипелагында кемпедак көбінесе шағын фермерлердің аралас бау-шаруашылық жүйелерінде басқа жеміс ағаштарымен бірге және кейде ірі жеміс плантацияларында өсіріледі. Ағаштарды қалаған генетикалық белгілерін сақтау үшін көкнөрімді қалпына келтіру арқылы көбейту әдеттегідей. Өсімдіктерді тұқым арқылы да көбейтуге болады, бірақ тұқым жемістен алынған соң тез бүлінеді, сондықтан оны тазалағаннан кейін дереу отырғызу қажет.

Гүлдеу және жеміс беру

Ағаштар тұқымнан егілген жағдайда 3-6 жылда, ал клоналды ағаштар 2-4 жылда жеміс бере бастайды. Малайзияның оңтүстігінде гүлдер ақпаннан сәуірге дейін және тамыздан қазанға дейін гүлдейді, ал Батыс Явада кемпедак көбінесе шілде мен тамызда гүлдейді. Гүлдеуден жеміс пісуге дейін шамамен 2-4 ай уақыт кетеді.

Егін жинау

Жемістің сапасын қамтамасыз ету үшін оны жинау уақыты маңызды. Цемпедак жемісінің пісіп-жетілгенін анықтаудың ең сенімді жолдарының бірі – жеміске соққы беріп, іштен дабықты, қуыс дыбыс естілуін тексеру. Жеміс қабығының түсі де пісіп-жетілгендігін көрсете алады, себебі піскен қабық жасылдан сары түске өтеді. Дюриан жемісіне ұқсас ерекше иіс пайда болуы, сондай-ақ жеміс қабығындағы тікендердің жалпақтануы да жемістің пісіп-жетілгенін көрсетеді. Жемістерді зақымданудан, сақталу мерзімінің қысқаруынан және ерте пісіп кетуден сақтау үшін, олар құлап түспей тұрып жиналуы тиіс. Жинағаннан кейін жемістен шырыштектес сұйықтық бөлінеді, сондықтан оны бақшадан шығару алдында далада кептіру керек. Жемістің сақталу мерзімі 2-3 күнге дейін.

Қолданылуы

Семедак жеуге жарамды, сары немесе қызғылт сары түсті, бета-каротинге бай және жұмсақ еті үшін жоғары бағаланады. Оның дәмi дүрiан мен мангоға ұқсас, бірақ ерекше. Жемісті көбінесе өсірілетін аймақтарда жейді, оны жаңа немесе пісірілген күйінде тұтынуға болады. Ірі жемістерді әдетте тілімдеп, сату үшін бөліп кеседі. Тұқымдарын қуырып, қайнатып немесе грильдеп пісіріп, қабығын аршып, тұз қосып жеуге болады. Тұқымдарының дәмi су кестесіне ұқсас. Жас жемістерді, жас жақсылық сияқты, көкөніс ретінде де пайдалануға болады. Ондай жағдайда жас жемісті қабығынан айырып, тілімдеп, қайнатады, кейде дәмдеуіштермен немесе карри сияқты басқа тағамдарға қосады. Индонезияның Оңтүстік және Шығыс Калимантан аймақтарында адамдар дәстүрлі түрде дами немесе мандай деп аталатын семедактан ашытылған сүт қышқылы бактерияларын тұтынады. Қабықты ақ түске дейін қабықтап, содан кейін ішкі қабығын ашыту арқылы өңдеуге болады. Мандайды көбінесе қуырып жейді. Ағашы сапалы, берік және ұзақ қызмет ететін, үй жиһаздары мен қайықтар жасауға қолданылады. Қабықтың талшықты бөлігінен арқан дайындауға болады. Ағаштан сары бояу да жасауға болады.