Кіріспе

Исландиядағы Мюватн көлі – Исландияның солтүстігіндегі Крафла жанартауының жанында, белсенді вулканизм аймағында орналасқан, шалқақ көл. Оның биологиялық активтілігі жоғары. Көл және оны қоршаған батпақты жерлер көптеген су құстарына, әсіресе үйректерге пана болады. Көл 2300 жыл бұрын үлкен базальт лавасының атқылауынан пайда болған, ал айналасындағы ландшафтты вулкандық формалар – лава тіректері және тамырсыз кратерлер (псевдократерлер) басып алады. Лакса өзенінің суы қоңыр алабұқа және Атлантикалық лосось балықтарына бай екенімен белгілі. Көл атауы (исланд тілінде wikt:mý – "шіркей" және wikt:vatn – "көл"; "шіркейлер көлі") жазда көптеп кездесетін шіркейлердің санына байланысты. Мюватн атауы кейде көлді ғана емес, оны қоршаған тұрғын аймақты да білдіреді. Лакса өзені, Мюватн көлі және оны қоршаған батпақты жерлер табиғат қорғау аймағы ретінде қорғалады (Мюватн–Лакса табиғатты қорғау аймағы). 2000 жылдан бері жаз айларында көлдің айналасында марафон жарысы өткізіліп келеді.

География

Көлдің орташа тереңдігі 2,5 метрді, ал ең терең жері 4,5 метрді құрайды.

Климат

Мюватн аймағы тундралық климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі ET) және субарктикалық климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі Dfc) жақын климаттық белдеде орналасқан. Жазда әдетте салқын болады, түндері сергін, ал қыстары ұзақ және суық.

Құстар

Көлде қоректік заттарға бай бұлақ сулары бар, сондай-ақ су жәндіктерінің (Chironomidae) және Cladocera-ның көптеген түрлері кездеседі, олар қаздар үшін тартымды тамақ көзі болып табылады. Бұл жерде 15 түрлі қаз көбейеді, бұл Еуропадағы ең көп көрсеткіш. Қаздардың түрлерінің құрамында еуропалық және Солтүстік Америка түрлері, сондай-ақ боралдық және арктикалық түрлер бар. Қаздардың көпшілігі көшпенді, сәуірдің соңынан мамырдың басына дейін Солтүстік-Батыс Еуропадан келеді. Көлдегі ең көп таралған түр – 6000 жұп түлкіқаз, ал екінші ең көп таралған түр – 1500 жұп үлкен шағалақ. Басқа да кең таралған түрлерге Барроудың алтын көзі, 700 жұп қызылкөзді болат, 1000 жұп еуразиялық вигеон, шамамен 300 жұп гадвалл, 200 жұп жалпаққанат, 350 жұп кәдімгі қара қаз, 150 жұп ұзынқұйрықты ител және 75 жұп еуразиялық сүйреуіш жатады. Солтүстік қауырсыны мен солтүстік ұзынмұрын қазы да көлде жиі көбейеді, бірақ олардың саны аз, ал қарапайым батырақ бұрын жиі көбейтілген, бірақ 1950 жылдан бері мұндай көбейіс байқалмайды. Лакса өзенінің сағасында 250 жұп арлекин қазы бар, ал Мюватннан 50 км қашықтықтағы өзен сағасында үлкен ейдрлердің колониясы орналасқан. Барроудың алтын көзі мен арлекин қазы екеуі де жақын арктикалық қаз түрлері. Барроудың алтын көзінің популяциясы (шамамен 2000 жеке тұлға) толығымен Мыватн-Лакса су жүйесімен және оны қоршаған лава далаларымен қамтамасыз етілген ортаға тәуелді. Барроудың алтын көздерінің көпшілігі мұз қалмаған аймақтарды пайдаланып, пайда болатын бұлақ суларымен (жылы да, суық та) және күшті өзен ағынымен ашық ұсталатын жерлерде қыстайды. Бұл түрдің ұясы шұңқырларда орналасқан, Солтүстік Америкада ағаштардың шұңқырын пайдаланса, Мюватнда құстар лавадағы қуыстарды ұя салу үшін пайдаланады. Қаздардың басқа түрлері көлдің көптеген аралдарында және айналасындағы батпақ жерлерде көптеп ұялайды. Басқа да кең таралған су құстарына славян гребі, қызылмойын фаларопа, үлкен солтүстік суға секіргіш, қызылмойын суға секіргіш және аққу жатады. Көл құстардың маңызды аймағына кіреді. 1975 жылдан бері құс популяциясы жыл сайын Мыватн зерттеу станциясымен бақыланады. Жергілікті шаруашылықтарда үйде пайдалану үшін қаз жұмыртқасын жинаудың ұзақ дәстүрі бар. Тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қаз жұмыртқасын жинау кезінде ұяда кем дегенде төрт жұмыртқа қалдырылуын қатаң сақтау қағидасы қолданылады. Көлді қоршаған лава ағындары мен шұңқырларда тау қаз тұқымдастары мекендейді, ал кейде гир соқыр да кездеседі.

Өсімдіктер

Миватн – әлемде маримо табиғи түрде өсетін сирек орындардың бірі. Cladophora ball деп те аталатын, бұл жіпше тәрізді жасыл балдырлардың бір түрі. Қоршаған ортаның жағдайына байланысты олардың саны жылдам азайды және 2013 жылы бұл балдырлар жойылып қалғандай болды. Қазіргі уақытта экожүйе жақсарып, кішкентай маримо шарлары қайтадан пайда болуда.

Жанартаулық

Мюватн 2300 жыл бұрын базальт лавасының үлкен жарылысынан пайда болды. Лава Лаксардалур аңғарынан төменге қарай Адалдалур жазығына ағып, Мұзды мұхитқа Мюватннан шамамен 50 км қашықтықта жетті. Жарылыс жарығы бойында пайда болған кратерлер тізбегі Þrengslaborgir (немесе Lúdentarborgir) деп аталады және бұл типтегі вулкандық белсенділіктің оқулық мысалы ретінде жиі қолданылады. Сол кезде бұл аймақта қазіргі Мюватнның алдағысы болған үлкен көл болды. Лава көлге кездескенде, суға толы көл шөгінділерінің бір бөлігі оның астында қалды, бу жарылыстарын тудырды. Бірнеше жерде қайталап болған жарылыстар нәтижесінде кратерлердің топтары қалыптасып, қазір Мюватн көлінің жағалауындағы ландшафтқа басымдық береді, сондай-ақ көлдегі кейбір аралдарды құрайды. Лаваның осы түрі тамырсыз конус немесе псевдократер деп аталады. Көлдің оңтүстік жағалауындағы Скутустадирдегі осындай кратерлер тобы табиғи ескерткіш ретінде қорғалады. Бұл лава алаңындағы басқа тамырсыз конус топтары Лаксардалур аңғарында және Адалдалур жазығында орналасқан. Тамырсыз конустардың пайда болуы кейбір жерлерде лаваның жылжуын тоқтатты, уақытша лава көлдерін құрды. Лава ақырында көлдерден ағылып, тас тіректерді қалдырды. Бұл құрылымдардың ең үлкені Диммуборгир деп аталады. Басқа бір жерде, Хёфдиде, тіректер көл суында тұр. Тренгслаборгир жарылысынан пайда болған лава Жаңа Лакса лавасы деп аталады. Мюватн ауданы Солтүстік-Шығыс Исландияны солтүстіктен оңтүстікке дейін кесіп өтетін жанартау аймағының батыс шекарасында орналасқан және Атлантикалық мұхитының тау қырқасының жалғасы болып табылады. Барлық геологиялық құрылымдар өте жақын уақытта пайда болған, мұз дәуірінен және мұздықтан кейінгі кезеңнен басталады. Мюватнның батысындағы шұңқырдың тасты негізі мұз аралық лава ағындарынан тұрады. Көл маңындағы көптеген таулар мұздық дәуіріндегі мұз қабатының астында болған жарылыстар нәтижесінде пайда болды. Мұздан өтіп, еріген жарылыстардан үстел тәрізді таулар (Блафьялл, Селланнфелл, Бурфелл, Гасафьелл) пайда болды, ал мұздан өтпегендер гиалокластит жоталарын (Виндбельгьярфьялл, Намафьялл, Дальфьялл, Хваннфелл) құрады. Мұз дәуірінің соңында, шамамен 10 000 жыл бұрын, Мюватн алабы мұздықпен жабылған, ол көлдің солтүстік жағында әлі де көрінетін үлкен мореналарды көтерген. Мұздық еруді бастағаннан кейін, Мюватн депрессиясында мұздық көл бөгеттелді, мұздық Лакса өзенінің қазіргі бағытынан шегінгенге дейін. Мюватн ауданындағы мұздықтан кейінгі вулканизмді үш циклға бөлуге болады. Лүденттік цикл мұз дәуірі аяқталғаннан кейін көп ұзамай басталды. Лүдент жарылыс кратері (тефра сақинасы) осы циклға жатады. Оның жарылысынан кейін бірнеше кішкентай жарылыстар болды. Шамамен 3800 жыл бұрын Кетілдинья қалқанды жанартауы Мюватннан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км қашықтықта пайда болды, ал одан үлкен лава ағыны, Ескі Лакса лавасы, ауданның оңтүстік бөлігіне таралып, Лаксардалур аңғарына құлады және теңізге дейін ақты. Бұл лава қазіргі көлге шамамен тең алғашқы Мюватн көлін бөгеттеді. Екінші вулканизм циклы, Хверфьялл циклы, 2500 жыл бұрын басталды, Хверфьялл (сондай-ақ Хверфелл деп аталады) жарылыс кратерін (тефра сақинасы) құрған алып, бірақ қысқа жарылыспен. Содан кейін Жардбадшолар жерінде лава алаңы пайда болды. Шамамен 200 жылдан кейін үлкен лава ағыны, Жаңа Лакса лавасы жарылды (жоғарыда қараңыз). Лава қазіргі Мюватн көлін, сондай-ақ Сандватан, Гренаватн және Арнарватн көлдерін бөгеттеді. Үшінші вулканизм циклы 1724-1729 жылдары Мюватнселдар жарылыстарымен басталды, ол Вити кратерлік көлін құрған жарылыспен басталды. Кейін лава Лейрхнюкурден Мюватнның солтүстік жағына ағып, екі шаруашылықты қиратты. Мюватнселдар жарылыстары 1975-1984 жылдары Крафла маңындағы соңғы вулканизмге өте ұқсас. Екеуінің де бастауы Крафла мен Гасафьелл арасында орналасқан орталық жанартау. Жанартаудың ішінде магма камерасы бар, одан балқыған магма мезгіл-мезгіл жарылып, жанартауды солтүстіктен оңтүстікке дейін кесіп өтетін жарылыстар тобына айналады. Соңғы белсенділік жер бетінің баяу көтерілу кезеңдерімен сипатталды, олардың арасында қысқа мерзімді тез құлдырау, жер асты магма жарылыстары, жарылыстар, жер сілкіністері және жарылыстар (барлығы тоғыз) болды. Бұл Исландиядағы континенттік қозғалыс процесінің мысалы. Орталық жанартау және оған байланысты жарылыстар тобы жанартау жүйесі деп аталады. Крафла вулканизм жүйесі - Исландияның вулканизм аймағын құрайтын осындай жүйелердің бірі. Бірнеше риолит таулары (Хлидарфьялл, Йорундур, Храфнтинухрюггур) Крафла орталық жанартауының шекарасында орналасқан. Вулкандық тегінен туырап, көл бұрын диатомитты өндіруге пайдаланылған, бірақ ол 2004 жылы тоқтатылды.