Кіріспе

Кванттық өріс теориясының үдемелі бақылаушы үшін кинематикалық болжамы.

Унрух эффектісі (сонымен қатар Фуллинг-Дэвис-Унрух эффектісі деп те аталады) – кванттық өріс теориясындағы бірқалыпты үдемелі қозғалыс жасайтын бос кеңістіктегі бақылаушы жылулық ваннаны сезінеді деген теориялық болжам. Яғни, сыртқы жылу көздері болмаған жағдайда да, үдемелі бақылаушы бөлшектерді анықтайды және температураны сезінеді. Ал, сол уақыт-кеңістік аймағындағы инерциялық бақылаушы температураны байқамайды. Басқаша айтқанда, фон үдемелі санақ жүйесінен жылы болып көрінеді. Жай ғалым емес адам үшін түсіндірсек, бос кеңістікте (мысалы, махаббатпен толқығандай) қозғалатын термометр, температурасына ешқандай қосымша факторлардың әсері болмаса, тек өзінің үдемелі қозғалысынан ғана нөлдік емес температураны тіркейді. Эвристикалық тұрғыдан алғанда, біркелкі үдемелі бақылаушы үшін инерциялық бақылаушының негізгі күйі термодинамикалық тепе-теңдіктегі нөлдік емес температуралы ваннадағы аралас күй ретінде көрінеді. Унрух эффектісін алғаш рет 1973 жылы Стивен Фуллинг, 1975 жылы Пол Дэвис және 1976 жылы В.Г. Унрух сипаттады. Қазіргі таңда Унрух эффектісінің нақты байқалғаны әлі анық емес, себебі мәлімделген байқаулар күмәнді. Сонымен қатар, Унрух эффектісінің Унрух сәулеленуінің бар екендігіне де күмән бар.

Түсіндірме

Унру теориялық тұрғыдан вакуум тұжырымының уақыт-кеңістік арқылы бақылаушының траекториясына байланысты екенін көрсетті. Үдемелі бақылаушының көзқарасынан, инерциялық бақылаушының вакуумы жылулық тепе-теңдікте көптеген бөлшектерді қамтитын күйге ұқсайды – жылу газ. Унру эффектісі тек үдемелі бақылаушыға ғана көрінеді. Ал Унру эффектісі бастапқыда интуицияға қарсы болғанымен, вакуум сөзін келесідей нақты түсіндіргенде мәні бар. Кванттық өріс теориясында "вакуум" тұжырымы "бос кеңістік" сияқты емес: кеңістік ғаламды құрайтын квантталған өрістермен толтырылған. Вакуум – бұл осы өрістердің ең төменгі энергиялық күйі. Кез келген квантталған өрістің энергиялық күйлері жергілікті жағдайларға, соның ішінде уақыт координатасына негізделген Гамильтонианмен анықталады. Арнайы салыстырмалылық теориясына сәйкес, бір-біріне қатысты қозғалатын екі бақылаушы әртүрлі уақыт координаттарын пайдалануы керек. Егер бақылаушылар үдемелі болса, ортақ координаттар жүйесі болмауы мүмкін. Сондықтан бақылаушылар әртүрлі кванттық күйлерді және әртүрлі вакуумдарды көреді. Кейбір жағдайларда бір бақылаушының вакуумы тіпті екінші бақылаушының кванттық күйлері кеңістігінде де болмайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл екі вакуум кванттық өрістің каноникалық коммутациялық қатынастарының бір-біріне тең емес бейнелеулеріне алып келеді. Бұл екі өзара үдемелі бақылаушының олардың координат таңдауларына байланысты жалпыға бірдей анықталған координаттық түрлендіруді таба алмауы мүмкін. Үдемелі бақылаушы оқиғалар көкжиегінің қалыптасуын байқайды (Риндлер кеңістік-уақытын қараңыз). Унру сәулеленуінің болуы осы көрінетін оқиғалар көкжиегімен байланысты болуы мүмкін, оны Хокинг сәулеленуі сияқты тұжырымдық шеңберге орналастырады. Екінші жағынан, Унру эффектісінің теориясы "бөлшек" дегеннің неден тұратынының бақылаушының қозғалыс күйіне байланысты екенін түсіндіреді. Бос өрісті құру және жою операторларын анықтамас бұрын оң және теріс жиілік компоненттеріне бөлу қажет. Бұл тек уақыт кеңістігінде уақытқа ұқсас өлтіру векторлық өрісі болғанда ғана мүмкін. Бұл ыдырау Картезиандық және Риндлер координаттарында әртүрлі болады (екеуі Боголюбов түрлендіруімен байланысты болса да). Бұл "бөлшек санының" екі координаттарда да әртүрлі болуын түсіндіреді. Риндлер кеңістік-уақытында көкжиек бар, ал жергілікті кез келген экстремалды емес қара тесік көкжиегі – Риндлер. Сондықтан Риндлер кеңістік-уақыты қара тесіктердің және космологиялық көкжиектердің жергілікті қасиеттерін береді. Бұл аймақтармен шектелген метриканы Риндлер метрикасын алу үшін қайта реттеуге болады. Ондағы Унру эффектісі Хокинг сәулеленуінің көкжиекке жақын түрі болады. Сондай-ақ, Унру эффектісі де Ситтер кеңістігінде болуы күтілуде. Маңыздысы, Унру эффектісі тек біркелкі үдемелі бақылаушылар үшін вакуумдық күйдің температурасымен сипатталатын жылулық күй екенін айту керек, және жылулық күйге немесе ваннаға тым көп мән беруден аулақ болу керек. Бір температурадағы әртүрлі жылулық күйлер немесе ванналар бірдей болуы міндетті емес, өйткені олар жүйені сипаттайтын Гамильтонианға байланысты. Атап айтқанда, кванттық өрістің вакуумдық күйінде үдемелі бақылаушылар көретін жылулық ванна, инерциялық бақылаушылар бойынша бірдей температурадағы сол өрістің жылулық күйімен бірдей емес. Сонымен қатар, біркелкі үдемелі, бір-біріне қатысты тұрақты бақылаушылар әртүрлі нақты үдемелерге ие болуы мүмкін (олардың арақашықтығына байланысты), бұл релятивистік қызыл ығысу эффектісінің тікелей салдары. Бұл Унру температурасын біркелкі үдемелі жүйеде кеңістікте біртекті емес етеді.

Басқа да әсерлері

Сонымен қатар, Унрух эффектісі үдеп бара жатқан бөлшектердің ыдырау жылдамдығын инерциялық бөлшектерден өзгеше етеді. Электрон сияқты тұрақты бөлшектер, жеткілікті үдеуге ие болғанда, жоғары массалық күйлерге өтудің нөлдік емес жылдамдықтарына ие болуы мүмкін.

Унру радиациясы

Унрухтың үдеп бара жатқан детектор жылу ваннасын көреді деген болжамы күмәнді емес, бірақ үдемеген санақ жүйесіндегі детектордағы өтулердің түсіндірілуі күмәнді. Көпшілік, бірақ барлығы емес, детектордағы әрбір өтудің бөлшектің шығарылуымен бірге болатынына және бұл бөлшектің шексіздікке таралып, Унрух сәулеленуі ретінде көрінетініне сенеді. Унрух сәулеленуінің бар екендігі баршаға мәлім емес. Смолянинов оны бұрын байқағандарын алға тартады, ал О'Коннелл мен Форд оның мүлдем шығарылмайтынын айтады. Бұл күмәнданғандар үдеген дененің Унрух температурасында жылуланатынын мойындаса да, бұл фотондардың шығарылуына әкеледі деп сенбейді, олар үдеген бөлшектің шығарылу және сіңіру жылдамдықтары теңгерілгенін айтады.

Эксперименттік байқау

Зерттеушілер Соколов-Тернов әсерін сәтті анықтаған эксперименттер белгілі бір жағдайларда Унрух әсерін де анықтауы мүмкін екенін мәлімдейді. 2011 жылғы теориялық жұмыстар, қазіргі технологиямен Унрух әсерін тікелей анықтау үшін үдетілген детекторларды пайдалануға болатынын көрсетеді. Унрух эффектісі алғаш рет 2019 жылы ЦЕРН-дегі NA63 эксперименті зерттеген жоғары энергиялы арналық сәулеленуде байқалған болуы мүмкін.