Кіріспе

NOTOC

Жел кедергіге соғылып жоғары қарай бұрылғанда еңіс көтеру (немесе беткейлік көтеру) пайда болады, әдетте тау жотасы немесе тік жартас, олар желді жоғары қарай бұруға жеткілікті үлкен және тік болуы керек. Егер жел жеткілікті күшті болса, еңіс көтеру желқосқыштарға, аспалы желқосқыштарға, парапланерлерге және құстарға ұзақ уақыт бойы әуеде ұшуға немесе "еңіспен сырғанау" арқылы ұзақ қашықтықтарға ұшуға қажетті көтерілу күшін береді. Қозғалтқышсыз ұшақтар әдетте ауада төмен түссе де, егер айналасындағы ауа олардың түсу жылдамдығынан тез көтерілсе, олар көтеріледі. Модельді планерлерді ұнататындар бұл әдісті "беткейлік сырғанау" немесе "беткеймен сырғанау" деп атайды. Орвилл Райт 1911 жылы 11 минуттық ұшу ұзақтығының рекордын орнатып, еңіс көтеруін пайдаланды. Дегенмен, ұшу спорты Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияда басталды. 1921 жылы доктор Вольфганг Клемперер 13 минуттық ұшумен Райт ағайындарының 1911 жылғы ұшу ұзақтығының рекордын жаңартты. 1922 жылы Артур Мартенс тау беткейімен жоғары көтеріліп, ұзақ уақыт бойы әуеде қалу үшін, бір сағаттан астам ұшқан алғашқы планер ұшқышы болды.

Негізгі талаптар

Желдің тау басына, тау жотасына, жартасқа немесе мұхит толқынына соққанда биіктік көтерілу пайда болады, бұл ауаның жоғары көтерілуіне себеп болады. Метеорологияда бұл орографиялық көтерілу деп аталады. Жел беткейден тікелей жоғары көтерілетін ауа аймағын жасайды, ол ауа ағыны төбенің жоғары қарай контурын ұстанатындықтан, беткейден жоғары және сыртқа қарай біраз қашықтыққа созылуы мүмкін. Дегенмен, тік жартастарға жақын жерде, әдетте, жартастың түбінде төмен түсетін ауамен турбуленттік аймақ болады. Таудан төмен жел соққанда жел толқындары пайда болуы мүмкін; оларды жолсергіш ұшқыштары биіктік алу үшін пайдаланады, бірақ бұл еңіс көтерілімімен шатастырылмауы керек. Тік жартастарға қарағанда, еңістерге жақын жердегі ең күшті көтерілу көбінесе еңістен тік бұрышпен шығатын көзге көрінбейтін сызықпен қиылысатын ұшу жолында кездеседі. АҚШ-тағы Аппалачи тауларының жоталары мен аңғарларында, Жаңа Зеландияда және Чилидегі ұзын тау тізбектерін жолсергіш ұшқыштары бір ұшуда мыңнан астам километрге ұшу үшін пайдаланған. Құстар, мысалы көптеген теңіз құстары (әсіресе альбатростар) және жыртқыш құстар да осылай еңістерді пайдаланады.