Кіріспе

1985 жылғы Дона Харауэйдің мақаласы "Киборг манифесті" – Донна Харауэйдің 1985 жылы Socialist Review (АҚШ) журналында жарияланған мақаласы. Онда киборг тұжырымы қатаң шекараларды, әсіресе "адамды" "жануардан" және "адамды" "машинадан" ажырататын шекараларды жоққа шығарады. Харауэй былай деп жазады: "Киборг органикалық отбасы үлгісіндегі қауымдастық туралы армандамайды, бұл жолы Эдип кешенінен безген. Киборг Едем бағын танымас еді; ол саздан жасалмағандықтан, топыраққа қайтуды армандамайды".

Негізгі тұстары

Харавей «Манифестін» 20 ғасырдан бері оның гибридтік, киборг мифін қалыптастыруға мүмкіндік берген үш шекараның бұзылуын түсіндіре бастайды: адам мен жануар, жануар мен машина, сондай-ақ материалдық және материалдық емес арасындағы шекаралар. Оның сөзіне сәйкес, эволюция адам мен жануар арасындағы айырманы күңкірттендірген, 20 ғасырдың машиналарын табиғи және жасанды арасындағы шекараны жойған, ал микроэлектроника мен киборгтардың саяси көрінбейтіні материалдық шекараларды күңкірттендірген. Харавейдің еңбегі – табиғат пен мәдениет арасындағы қақтығысты зерттеуге жаңаша көзқарас. Ол киборг арқылы табиғат пен мәдениеттің толыққанды жаңа онтологиялық қосылу мүмкіндігін ұсынады, яғни машина мен организмнің үйлесімін. Харавейдің киборгты пайдалануы оның әлеуметтік және феминистік тұжырымдамаларын табиғат/мәдениет, сана/дене және идеализм/материализм сияқты екіұштылықтарды зерттеуде көрсетеді. Харавейдің киборгтары – қиял мен материалдық шындықтың бірігуі. Киборг – дихотомия емес, дуализм; шектелген санаттардың шекараларының шатасуында құндылық бар. Мәдениет пен табиғат арасындағы қажеттілік енді маңызды емес, ал киборг осы шекараның бірігуінен пайда болады.

Батыс патриархалды ілімдермен байланысты мәселелер

Харавей батыстық идеологияларды, мысалы патриархат, колониализм, эссенциализм және натурализмді (басқалармен қатар) проблемалық қолдану мен ақтауын атап көрсетеді. Бұл дәстүрлер таксономиялардың (және «Басқаны» анықтаудың) проблемалық қалыптасуына, сондай-ақ Батыс дискурсын реттейтін «антагонистік дуализмдерге» мүмкіндік береді, деп түсіндіреді Харавей. Харавейдің сөзіне сүйенсек, бұл дуализмдер «әйелдерді, түрлі терілі адамдарды, табиғатты, жұмысшыларды, жануарларды – барлығын «басқалар» санап, оларды бағындыру логикасы мен тәжірибесіне жүйелі түрде қатысты». Ол өзіндік/басқа, мәдениет/табиғат, еркек/әйел, өркениетті/жабайы, дұрыс/бұрыс, шындық/іллюзия, толық/ішінара, Құдай/адам (басқалармен қатар) сияқты нақты проблемалық дуализмдерді бөліп көрсетеді. Бұл дуализмдер бір-бірімен күресіп, (әсіресе «Бір» мен «Басқа» арасында) үстемдік етудің парадоксалды қатынастарын тудырады. Дегенмен, жоғары технологиялық мәдениет осы антагонистік дуализмдерге қарсы тұрады. Сондай-ақ, киборгтар – бұл органикалық көбеюден бөлініп кеткен тіршілік иелері деген идея бар. Харавей киборгты басқа әдеби идеялардан, атап айтқанда, Франкенштейннің монстры сияқты, тұқымдастығы жоқ идеялардан ажыратады, себебі ол тұқымдастық енді маңызды немесе қажетті байланыс емес. Харавей киборгты патриархалды капитализмнің заңды емес ұрпағы ретінде бейнелейді; осы байланыс ізделмегендіктен немесе маңызды емес екендіктен, киборг капиталистік, патриархалды және неолибералдық бастауларына қарыз емес. Киборгтардың жекелігін анықтайтын организмдер мен машиналардың бірлескен туыстығынан туындайтын әлеуметтік және денелік шындықтар бар, олардың жекелігі тұрақты түрде екі жақты болып табылады, екеуінің де ерекшеліктерін қамтиды. Күрес – екі перспективадан бірдей көруге және қарсылықтың архетипін ұсынуға мүмкіндік береді, өйткені Харавейдің тағы бір тезисі – «әлемдік үстемдіктің күшеюі» деп аталатын нәрсеге қарсы адамдардың бірігу қажеттілігі туралы.

Киборг ретінде сонографиялық ұрық

Ғалым Мэрилин Манесс Мехаффи "сонографиялық ұрық көп жағынан ең толыққанды киборг болып табылады, себебі ол табиғи дене мен цифрлық мәтін арасындағы конвенциялық шекараны жоғарылататын виртуалды кеңістікте 'жасалады'", - деп жазады. Дегенмен, осы киборгтың өзі Харауэйдің пост-адамдық теориясының шегін көрсетеді. Зерттеуші Хизер Латимердің пікірінше, сонографиялық ұрық "анасының денесінен де, осы денеді зерттеуге қолданылатын сонографиялық құралдардан да тәуелсіз деп қабылданады. Біз ұрық суреттерінің бейнелер екенін жақсы білеміз, бірақ сонограмма ұрыққа тікелей қол жеткізгендей сезім тудырады, бұл оған назар аудармауға мүмкіндік береді, нәтижесінде жүкті әйелдердің құқығы мен қабілеті шектеледі". Ұрықты жүкті анадан тәуелсіз, тіпті оған қарсы қойып, осы репродуктивтік технологиялар "көне мағыналарды адам мен машинаның екіұштылығына қайта орнатып, оны бұзуға тырысады". Бұл Харауэйдің регенеративті түр туралы көзқарасын, репродукцияның гетеронормативті ұғымдарымен шектелмейтін, сонографиялық ұрықта іске асыру мүмкін емес етеді.

Жариялану тарихы

Харавей 1983 жылы "Манифест" жазуды бастады, бұл американдық социалистік феминистерге Рейган дәуірінің басында және солшыл саясаттың төмендеуіне байланысты социалистік феминизмнің болашағы туралы ойлануды ұсынған "Социалистік шолу" журналының сұранысы еді. Эссенің алғашқы нұсқаларында күшті социалистік және еуропалық байланыстар болды, бірақ "Социалистік шолу" журналының Шығыс жағалауындағы ұжымы оны жариялауға тым қауқыпты деп санады. 1985 жылы Берклидегі "Социалистік шолу" ұжымы редактор Джефф Эскофьер басшылығымен эссені жариялады. 2006 жылы "Манифесттің" түрленген басылымы "Виртуалды оқу орталарының халықаралық анықтамалығында" жарық көрді, онда әртүрлі нұсқалардан алынған өзгерістер біріктіріліп, мәтіннен бөлініп кеткен сілтемелер мен ғылыми құралдар қайта жаңартылды.