Коммерциялық бағдарламалық жасақтама: даму тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Бағдарламалық жасақтаманың түрі

Коммерциялық бағдарламалық жасақтама, не сирек жағдайда ақы төленетін бағдарламалық жасақтама, – сату мақсатында немесе коммерциялық пайдалану үшін жасалған компьютерлік бағдарламалық жасақтама. Коммерциялық бағдарламалық қамтамасыз ету жабық немесе ашық кодты бағдарламалық қамтамасыз ету болып табылуы мүмкін.

Негізгі деректер мен қиындықтар

Бағдарламалау арқылы бағдарламалық жасақтаманы жасау физикалық тауарларды жасаумен салыстырылатын уақыт пен еңбек шығынын қажет етеді, бірақ бағдарламалық жасақтаманы цифрлық тауар ретінде көбейту, дубликаттау және бөлісу салыстырмалы түрде оңай. Барлық физикалық тауарлар мен өнімдерден айырмашылығы, арнайы машиналар немесе қымбат қосымша ресурстар қажет емес. Бағдарламалық жасақтама жасалғаннан кейін, кез келген адам оны шексіз көшіре алады, дерлік нөлдік құнмен. Бұл компьютерлік дәуірдің басында бағдарламалық жасақтаманы жаппай нарыққа шығаруды мүмкін емес етті. Аппараттық құралдардан айырмашылығы, ол саудаға қолдануға және коммерцияландыруға болатын тауар ретінде қарастырылмады. Бағдарламалық жасақтама тегін бөлісілді (хакерлік мәдениет) немесе сатылатын аппараттық құралдармен бірге таратылды, бұл клиенттерге аппаратты пайдалануға мүмкіндік беру үшін қызметтің бір бөлігі ретінде. 1970 және 1980 жылдардағы компьютер индустриясындағы өзгерістерге байланысты бағдарламалық жасақтама баяу түрде коммерциялық тауарға айналды. 1969 жылы IBM, монополияға қарсы сот процесінің қаупінен қорғанып, (жолға қойғыш) бағдарламалық жасақтама мен қызметтер үшін жеке төлем қабылдауды бастады және бастапқы кодты беруді тоқтатты. 1983 жылы Apple мен Franklin арасындағы сот шешімінен кейін бинарлық бағдарламалық жасақтама авторлық құқыққа ие болды, ал бұрын тек бастапқы код ғана авторлық құқықпен қорғалған. Сонымен қатар, бірдей микропроцессорлық архитектураға негізделген миллиондаған компьютерлердің пайда болуы алғаш рет үйлесімді жаппай нарықты құрып, бинарлық бөлшек сауда бағдарламалық жасақтамасын коммерцияландыруға дайындық жасады. Эксклюзивті тарату құқығын қорғауға бағытталған техникалық механизмдер көшірмелерді қорғау механизмдері болып табылады, олар көбінесе физикалық тасымалдағыштарға (дискета, CD және т.б.) байланысты, сондай-ақ бағдарламалық жасақтаманы цифрлық құқықтарды басқару (DRM) механизмдері арқылы физикалық тасымалдағыштарда да, цифрлық таратуда да қол жеткізуге тырысады. Бағдарламалық жасақтама нарықта тек бинарлық түрде ("жабық код") сатылатын болса, бағдарламалық жасақтаманың туындыларын және одан әрі дамуын толық бақылауға алуға болады. Рұқсатсыз үшінші тараптардың бейімделуі мен дамуы үшін қажетті, күрделі бағдарламалық жасақтаманы бинарлық түрінен бастапқы кодқа кері инженериялау процесі қиын және көбінесе мүмкін емес. Бұл бағдарламалық жасақтаманы бастапқы код түрінде жоғары бағамен коммерцияландыруға тағы бір мүмкіндік береді, мысалы, ойын қозғалтқышының бастапқы кодын басқа ойын әзірлеушіге икемді пайдалану және бейімдеу үшін лицензиялау арқылы. Бұл бизнес-модель "зерттеу және әзірлеу моделі", "интеллектуалдық меншік жалға алу моделі" немесе "меншікті бағдарламалық жасақтама бизнес-моделі" деп те аталады. 2001 жылы Microsoft компаниясының Крейг Мунди былай деп сипаттады: "Компаниялар мен инвесторлар нақты экономикада ұзақ мерзімді тұрақты бола алатын бизнес-модельдерге назар аударуы керек. Біз бағдарламалық жасақтамадағы интеллектуалдық меншік құқықтарын қорғауға және тәуелсіз бағдарламалық жасақтама секторының өркендеуін қамтамасыз етуге бейілдіміз, ол кіріс әкеледі және үздіксіз зерттеулер мен әзірлеуді қолдайды. Интеллектуалдық меншік құқықтарының маңыздылығына негізделген бұл зерттеу және әзірлеу моделі компанияларға капитал жинауға, тәуекелге баруға, ұзақ мерзімді перспективаға назар аударуға және тұрақты бизнес-модельдерді құруға мүмкіндік берген заңдық негіз болды. Интеллектуалдық меншікті қорғайтын экономикалық модель және зерттеу мен әзірлеу шығындарын өтейтін бизнес-модель көптеген реттерде айтарлықтай экономикалық пайда әкелетінін және оны кеңінен бөлісетінін көрсетті".

While software creation by programming is a time and labor intensive process, comparable to the creation of physical goods, the reproduction, duplication and sharing of software as digital goods is in comparison disproportionately easy. No special machines or expensive additional resources are required, unlike almost all physical goods and products. Once the software is created it can be copied in infinite numbers, for almost zero cost, by anyone. This made commercialization of software for the mass market in the beginning of the computing era impossible. Unlike hardware, it was not seen as trade able and commercialize able good. Software was plainly shared for free (hacker culture) or distributed bundled with sold hardware, as part of the service to make the hardware usable for the customer. Due to changes in the computer industry in the 1970s and 1980s, software slowly became a commercial good by itself. In 1969, IBM, under threat of antitrust litigation, led the industry change by starting to charge separately for (mainframe) software and services, and ceasing to supply source code. In 1983 binary software became copyrightable by the Apple vs. Franklin law decision, before only source code was copyrightable. Additionally, the growing availability of millions of computers based on the same microprocessor architecture created for the first time a compatible mass market worth and ready for binary retail software commercialization. Technical mechanisms which try to enforce the exclusive distribution right are copy protection mechanisms, often bound to the physical media (floppy disc, CD, etc.) of the software, and digital rights management (DRM) mechanisms which try to achieve the same also in physical media less digital distribution of software. When software is sold in binary form only ("closed source") on the market, exclusive control over software derivatives and further development are additionally achieved. The reverse engineering reconstruction process of complex software from its binary form to its source code form, required for unauthorized third party adaptation and development, is a burdensome and often impossible process. This creates another commercialization opportunity of software in source code form for a higher price, e. g. by licensing a game engine's source code to another game developer for flexible use and adaptation. This business model, also called "research and development model", "IP rent model" or "proprietary software business model", was described by Craig Mundie of Microsoft in 2001 as follows: "[C]ompanies and investors need to focus on business models that can be sustainable over the long term in the real world economy We emphatically remain committed to a model that protects the intellectual property rights in software and ensures the continued vitality of an independent software sector that generates revenue and will sustain ongoing research and development. This research and development model based on the importance of intellectual property rights [was the] foundation in law that made it possible for companies to raise capital, take risks, focus on the long term, and create sustainable business models [A]n economic model that protects intellectual property and a business model that recoups research and development costs have shown repeatedly that they can create impressive economic benefits and distribute them very broadly."

Еркін және ашық бастапқы кодты бағдарламалық жасақтаманы коммерцияландыру

Коммерциялық меншік бағдарламалық жасақтамадан гөрі сирек кездессе де, еркін және ашық кодты бағдарламалық жасақтама (FOSS) саласында коммерциялық бағдарламалық жасақтама болып табылуы мүмкін. Бірақ меншік модельдерден өзгеше, FOSS коммерциялық модельде пайдаланушылардың бағдарламалық жасақтаманы еркін тарату, қайта пайдалану және көшіру мүмкіндігі шектелмейді. Бұл Free Software Foundation атап көрсеткен және Open Source Initiative-нің негізін құрайтын факт. FOSS бизнес-моделінде бағдарламалық жасақтама жеткізушілер тарату үшін ақы ала алады, бірақ қосымша қолдау қызметтері (әсіресе кәсіпорындық қолданбалар үшін) көбінесе қосымша төлемді қажет етеді. Кейбір меншік бағдарламалық жасақтама өндірушілері де бағдарламалық жасақтаманы өзгерту үшін ақы алады. Еркін бағдарламалық жасақтама көбінесе тегін қолжетімді және меншік бағдарламалық жасақтамамен салыстырғанда тұрақты түрде төмен шығындарға әкелуі мүмкін. Еркін бағдарламалық жасақтама арқылы бизнес өздерінің нақты қажеттіліктеріне сәйкес бағдарламалық жасақтаманы өздері өзгерте алады немесе оны өзгерту үшін бағдарламашыларды жалдай алады. Еркін бағдарламалық жасақтама көбінесе кепілдік берілмейді, және одан да маңыздысы, ешкімге заңдық жауапкершілік жүктемейді. Дегенмен, бағдарламалық жасақтаманың жағдайы мен оны пайдалану шарттары бойынша кез келген екі тарап арасында кепілдіктерге рұқсат етіледі. Мұндай келісім еркін бағдарламалық жасақтама лицензиясынан бөлек жасалады.

Қабылдау және әсер ету

Сауданы қолдайтын бағдарламалық пакеттер мен қызметтердің барлығы немесе олардың бөліктері көбінесе FOSS бағдарламалық жасақтамасы ретінде қолжетімді болып келеді. Бұған Red Hat, Apple Inc., Huawei, Sun Microsystems, Google және Microsoft өнімдері кіреді. Microsoft өзінің бизнес-моделін сипаттау үшін "коммерциялық бағдарламалық қамтамасыз ету" терминін қолданады, бірақ көбінесе жабық кодты (proprietary) бағдарламалық жасақтама болып табылады. Standish Group компаниясының мәліметтері бойынша, ашық кодты қабылдау нәтижесінде жабық кодты бағдарламалық жасақтама индустриясының кірісі жылына шамамен 60 миллиард долларға төмендеген.