Ана атынан жасалған тегі – матроним. Бұл ата-ана есімінен емес, ананың, әжесінің есімінен туындайтын тег. Сирек кездесетін, көбінесе ерте замандағы дәстүр.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Анаға қатысты жеке есімнің құрауы
Personal name component related to the mother
Анадан (ана әжеден, бүгінгі әжеден және т.б.) мұраға қалған тегі. Матроним – анасының, әжесінің немесе кез келген әйел туысының есімінен құрастырылған жеке немесе ата-ана есімі. Бұл – әкеден мұра болған есімнің (патронимнің) әйелдерге тән түрі. Әлем бойынша матронимдік тегілер, патронимдік тегілерге қарағанда сирек кездеседі. Көне дәуірлердегі кейбір мәдениеттерде, еркек баланың әкесі белгісіз болған жағдайда, балаға анасының атынан тегі берілуі мүмкін еді. Егер әйел өте танымал немесе ықпалды болса, оның ұрпақтары оның есімінен матронимдік тегін қабылдауы мүмкін. Матроним – туынды есім, ал анадан мұра болған, өзгермейтін тегі – матриним деп аталады.
a family name inherited from one's mother (and maternal grandmother, etc.) A matronymic is a personal name or a parental name based on the given name of one's mother, grandmother, or any female ancestor. It is the female equivalent of a patronymic. Around the world, matronymic surnames are far less common than patronymic surnames. In some cultures in the past, matronymic last names were often given to children of unwed mothers. Or if a woman was especially well known or powerful, her descendants might adopt a matronym based on her name. A matronymic is a derived name, as compared to a matriname, which is an inherited name from a mother's side of the family, and which is unchanged.
Ағылшын тілінің терминологиясы
Матронимдік сөз алғаш рет 1794 жылы ағылшын тілінде кездеседі және грек тіліндегі μήτηρ mētēr "ана" (GEN μητρός mētros) сөзінен, содан туындаған μητρo mētro, ὄνυμα onyma, ὄνομα onoma "аты" сөзінің өзгеше түрі, және ικός ikos жұрнағынан шыққан. Бұл жұрнақ бастапқыда "қатысты" мағынасындағы сөздерді жасау үшін қолданылған (демек, "анасының атына қатысты"). Грек тіліндегі μητρωνυμικός mētrōnymikos сөзі кейіннен латын тіліне ішінара латыншаланған түрінде (грекше mētēr, диалектілік mātēr, латынша mater) matronomicus түрінде ауысты. Осы сөздер ағылшын тіліндегі матронимдік сөздің патронимдік сөздің әйелдерге қатысты баламасы ретінде пайда болуына себеп болды (алғаш рет 1612 жылы ағылшын тілінде тіркелген). Оксфорд ағылшын сөздігі патроним және патронимик сөздерін еркін алмастыра қолданса, матроним сөзін тіркемейді. Көбінесе ағылшын авторлары грек тілінен алынған формаларды қолданады: метроним (алғаш рет 1904 жылы тіркелген); метронимик (алғаш рет 1868 жылы тіркелген) – есім және сын есім. Мысалы, осы формалар 2016 жылғы Ұлыбритания мен Ирландиядағы отбасылық есімдердің Оксфорд сөздігінде қолданылады. Сөйлеушілер әйел желісі бойынша берілген есімді немесе "анасының атын" нақтырақ көрсету үшін және арнайы терминдерді қолданудан аулақ болу үшін пайдаланады.
The word matronymic is first attested in English in 1794 and originates in the Greek μήτηρ mētēr "mother" (GEN μητρός mētros whence the combining form μητρo mētro ), ὄνυμα onyma, a variant form of ὄνομα onoma "name", and the suffix ικός ikos, which was originally used to form adjectives with the sense "pertaining to" (thus "pertaining to the mother's name"). The Greek word μητρωνυμικός mētrōnymikos was then borrowed into Latin in a partially Latinised form (Greek mētēr, dialectally mātēr, corresponds to Latin mater), as matronomicus. These words were a source for coining the English matronymic as the female counterpart to patronymic (first attested in English in 1612). Whereas the Oxford English Dictionary records an English noun patronym in free variation with the noun patronymic, it does not, however, record a corresponding noun matronym. More rarely, English writers use forms based wholly on Greek: the noun metronym (first attested in 1904); and the noun and adjective metronymic (first attested in 1868). These are, for example, the forms used in the 2016 The Oxford Dictionary of Family Names in Britain and Ireland. Speakers are in practice likely to use female line name, or name of "his/her mother" to be both specific and avoid use of technical terms.
Үндістан
Оңтүстік және Солтүстік-Шығыс Үндістандағы аналық туыстық қауымдар, мысалы, Найр, Бунт және Хаси тайпалары, отбасылық атын аналарынан мұраға алады. Керала штатында ана атынан туындаған есімдер кең таралған. Қыздар өздерінің есімдерінің екінші бөлігі ретінде аналарының атын қосады.
The matrilineal communities in South and North East India, like the Nairs, Bunts and Khasi, have family names which are inherited from their mother. Matronymic names are common in Kerala. Daughters take the names of their mothers as the second part of their name.
Индонезия
Индонезияның Минангабау халқы осы атау жүйесін қолданатын ең ірі топ болып табылады. Енгано аралының халқы да аналық тектік жүйені қолданады. Олардың сонымен қатар әскери атауы/тегі (марга) да бар.
The Minangkabau of Indonesia are the largest group of people who use this naming system. People of Enggano Island also use a matronymic system. They also have family name/surname (marga).
Қырғызстан
2023 жылдың шілдесінде Қырғызстан Конституциялық соты ересектердің ресми құжаттарында дәстүрлі әке есімінің орнына ана есімін пайдалану құқығына ие болуы мүмкін деген шешім қабылдады. Консервативті топтардың наразылығынан кейін сот қараша айында бұл шешімнен бас тарды.
In July 2023, the Constitutional Court of Kyrgyzstan decided that adults may have the right to use a matronymic instead of the traditional patronymic on their official documents. After pushback from conservative groups, the court reversed its decision in November.
Арабия
Араб матронимикасының мысалы — Иса пайғамбардың Ешуа ибн Марям деген аты, яғни Мәриямның ұлы Иса. 9 ғасырдағы Мухаммед ибн Хабибтің «Kitāb man nusiba ilá ummihi min al shu‘arā» («Анасымен тегі байланыстырылған ақындар кітабы») атты еңбегі араб ақындарының матронимикасын зерттейді. Тарихи араб мәдениетінде матронимиканың тағы да басқа мысалдары кездеседі.
An example of an Arabic matronymic is the name of Jesus ‘Yeshua ibn Maryam, which means Jesus the son of Mary. The book Kitāb man nusiba ilá ummihi min al shu‘arā’ (The book of poets who are named with the lineage of their mothers) by the 9th century author Muḥammad ibn Ḥabīb is a study of the matronymics of Arabic poets. There exist other examples of matronymics in historical Arabic.
Моңғолия
Қазіргі монғол есімдерінің көпшілігі әкесінің атына негізделген, бірақ кейбір монғолдар анасының атымен танылады. Мұның себебі, мысалы, Монғолияның тұңғыш сайланған президенті Пунсалмаагиин Очирбат сияқты, әкесінің жоқтығы болуы мүмкін.
While most Mongolian names today are patronymic, some Mongolians are known to be matronymic. This could be due to, for example, an absence of the father such as in the case of Punsalmaagiin Ochirbat, the first elected president of Mongolia.
Филиппин
Филиппин атындарында баланың анасының бойжеткен кездегі тегі орта аты ретінде заңды түрде беріледі, бұл аңло-американдық есімдердегі екінші немесе үшінші есімдердің қолданылуынан өзгеше. Некеде тұрмаған анадан туған филиппин балалары, егер әкесі мойындамаса немесе басқа біреу асырап алмаса, анасының бойжеткен кездегі тегін және кейде орта атын алады.
Filipino names legally have the maiden name of the child's mother as a middle name as opposed to Anglo American use of secondary or tertiary given names. Filipino children born to unwed mothers, if not claimed by the father nor adopted by anyone else, automatically bear their mother's maiden name and sometimes middle name.
Тайвань
Амис халқының қыздарының есімдері анасының есімімен, ал ұлдарының есімдері әкесінің есімімен айтылады. Седіктер өздерінің есіміне қай ата-анасының есімін қосуды жиі таңдай алады.
Amis people's daughter names are followed by the mother's name, while a son's name is followed by his father's name. Seediqs often get to choose which of their parents’ name to go after their own.
Вьетнам
Кейбір вьетнамдық есімдер де осылай қолданылады, бірақ бұл дәстүр емес, көбірек стиль немесе тренд, онда анасының туған күніндегі есімі баланың орта аты болады.
Some Vietnamese names also function this way, as less of a "tradition" than a style or trend, in which the mother's maiden name is the child's middle name.
Англия
Көптеген ағылшынша аналық есімдер некесіз аналардың балаларына берілгенімен, үйленген әйелдердің балалары да аналық тегін қолдануы сирек емес еді. Мысалы, орта ғасырларда әкесі бала туғанға дейін қайтыс болған балалар аналық тегін қолдануы дәстүрлі болған, және әкесінің аты шетелдік болса, айту қиын болса немесе жағымсыз мағынасы болса, балаға аналық тег беру де мүмкін еді. Қатал мінезді әйелдің баласы да аналық тег алуы мүмкін, сондай-ақ егер баланың аты туысы немесе көршісінің атымен шатасып қалуы ықтимал болса, аналық тег берілуі де кездесетін. Корольдік үйлердің ағылшын тағына құқығын нығайту үшін матронимдерді қолданған жағдайлары да бар – мысалы, императрица Матильданың үлкен ұлы Генри Фиц-Императрица деп аталған (fitz латын тілінен шыққан filius – "ұлы" деген мағынаны білдіреді). Көбінесе қолданылатын ағылшынша матронимдерге Мэдисон, Битон, Кастер, Тиффани, Парнелл, Хиллиард, Мариотт, Иббетсон, Баббс және Мегсон жатады.
Although many English matronyms were given to children of unwed mothers, it was not unusual for children of married women to also use a matronymic surname. For instance, it was traditional during the Middle Ages for children whose fathers died before their births to use a matronym, and it was not unheard of for children to be given a matronym if the father's name was foreign, difficult to pronounce, or had an unfortunate meaning. A child of a strong minded woman might also take a matronym, as might a child whose name would otherwise be confused with that of a cousin or neighbour. There are even instances where royal houses used matronymics to strengthen claims to the English throne – for example, Empress Matilda's eldest son was known as Henry FitzEmpress ( fitz meaning "son of" from Latin filius). Common English matronyms include Madison, Beaton, Custer, Tiffany, Parnell, Hilliard, Marriott, Ibbetson, Babbs, and Megson.
Финляндия
Ескі фин жүйесінде әйелдерге ана атынан туындаған есімдер, ал ерлерге әке атынан туындаған есімдер берілетін, мысалы, Айнонтитар (әйел) немесе Пеканпоика (ер). Бірақ XIX ғасырдан бері мұрагерлік фамилиялар жүйесі қолданылып келеді және бүгінде Финляндияның көбісі мұрагерлік фамилия тасып жүр.
In the old Finnish system, women were standardly given matronyms, while men were given patronyms, for example, Ainontytär (female) or Pekanpoika (male). Since the 19th century the system of inherited family names has been used, however, and today nearly all Finns have inherited surnames.
Франция
Францияда, әсіресе Нормандияда ана атынан туындаған тегіс есімдер кездеседі: Катерина, Мари, Жанна, Аделина. Ортағасырлық Нормандияда (Нормандия герцогтігі) анасы әкесінен жоғары дәрежеде болған немесе Генри Фиц Императрица және Роберт Фиц Вимарк сияқты мұраға талас ету негізі болған жағдайларда матроним қолданылуы мүмкін еді.
Family names derived from matronyms are found in France, especially in Normandy: Catherine, Marie, Jeanne, Adeline. In medieval Normandy (Duchy of Normandy), a matronym might be used when the mother was of greater prominence than the father or the basis for a claim of inheritance, such as in the cases of Henry FitzEmpress and Robert FitzWimarc.
Ирландия және Уэльс
Матронимика ортағасырлық кельт әңгімелерінде кездеседі, мысалы, Cath Maige Tuired және Mabinogi-дің төртінші бөлімі ("Донның балалары"). Мысалы, әйгілі мифологиялық Ольстер королі Конхобар мак Несса анасы Несс атымен аталған.
Matronymics appear in medieval Celtic tales such as Cath Maige Tuired and the Fourth Branch of the Mabinogi (the children of Dôn). For instance the famous mythological King of Ulster, Conchobar mac Nessa is named after his mother Ness.
Нидерланды
Нидерландыда ана атының немесе тегінің қолданылуы қабылданған, бірақ олар көбінесе жеке куәліктерде жеке есім ретінде жазылады.
Matronymics are accepted in the Netherlands but are generally written as given names on identity cards.
Румыния
Румынияда, әсіресе Молдавия аймағында ана атынан туындаған тегілер де кездеседі. Мысалдар: Айоаней, Абабей, Акатриней, Айлинкай.
Family names derived from matronyms are also found in Romania, especially in the region of Moldavia. Examples include: Aioanei, Ababei, Acatrinei, Ailincăi.
Сербия
Ата тегінен гөрі ана тегі сирек кездеседі, бірақ Сербияда және көрші елдерде кең таралған. Мысалдарға Катич, Синджелич, Недич, Марич, Вишњић, Јанјић, Сарић, Миличић, Миленић, Наталић, Зорић, Смиљић, Анђелић және тағы да басқалары жатады. Көптеген серб есімдерінің еркек және әйел нұсқалары болғандықтан, белгілі бір отбасының аты ата тегі ме, әлде ана тегі ме екенін анықтау кейде қиын (мысалы, Миљанић тегі Миљан да, Миљана да болуы мүмкін). 18 және 19 ғасырларда әйелдердің үй шаруашылығының басшысы болу жағдайлары жиі кездесетін. Сербияда 1851 жылы тегілер алғаш рет реттелгенде, олар кейбір жағдайларда әйелдер болған ең үлкен үй шаруашылығы басшыларының есімдеріне негізделді деп шешілді. Әкесін жақсы білмейтін адамдар да ана тегін алған, соның ішінде Бірінші серб көтерілісінің батыры Стеван Синджелич анасы Синджелијаның құрметіне осы тегін алды.
Although far less common than patronymic surnames, matronymic surnames are widespread both in Serbia and in neighboring countries. Examples include surnames such as Katić, Sinđelić, Nedić, Marić, Višnjić, Janjić, Sarić, Miličić, Milenić, Natalić, Zorić, Smiljić, Anđelić and many others. Sometimes it is difficult to ascertain if name of a specific family is patronymic or matronymic considering many Serbian names have both male and female version (for example, surname Miljanić could come from both m. Miljan and f. Miljana). Cases where widows had to become heads of households were not uncommon during 18th and 19th century and when surnames were first standardized in Serbia in 1851 it was decided they would be based on the names of eldest living heads of households which in some cases were women. People who didn't know their father well would also take matronymic surnames, with notable cases being hero of the First Serbian Uprising Stevan Sinđelić, who took that surname in honor of his mother Sinđelija.
Украина
Украинада "czak" жұрнағы "анасының қызы" дегенді білдіреді, бұл матронимдердің бастапқы тарихын көрсетеді (американдық тегі "сон" [Davidson, Williamson] дегенмен аяқталуы сияқты). Украинада Ratajczak, Katerczak, Alberczak, Bartczak, Szchak сияқты "czak" жұрнағымен аяқталатын барлық тегілер матронимдер болып табылады. Анасының атын алу практикасы 19 ғасырдың ортасында тоқтады, бірақ аналық рулардың тамыры әлі де анықталады. Украинадағы матронимдердің басқа тарихи мысалдары: Оленич, Катеринчук, Хиврич. 12 ғасырдың Галич князі Олег Ярославич өмірінде өзінің талабын жартылай бауыры Владимирден ажырату үшін Олег Настасич деп аталған.
In Ukraine, the suffix czak interprets as "daughter of" implying an original history of matronyms (similar to American last names ending in 'son' [Davidson, Williamson]). In Ukraine all last names ending with czak, such as Ratajczak, Katerczak, Alberczak, Bartczak, Szchak, etc are matronyms. The practice of taking a mothers name ended in the mid 19th century, but the matriarch lines are still traced. Other historical examples of matronyms in Ukraine include: Olenych, Katerynchuk, Khyvrych. Oleg Yaroslavich, 12th century prince of Halych, was known as Oleg Nastasyich during his life to distinguish his claim from that of his half brother Volodymyr.
Яһуди дәстүрлері
Киелі кітапта көптеген тұлғалар әкесінің атымен аталған. Дегенмен, Абишай, Жоав және Асахил – Дәуіт патшаның қарындасы немесе әйелі Саруияның ұлдары – әрқашан "Саруияның ұлдары" деп аталады, ал олардың әкесінің аты белгісіз. Сондай-ақ, Киелі кітаптағы сот судьясы Шамғар "Анаттың ұлы" деп матрониммен аталған. Яһудилер тарихында ана атымен атаудың белгілері бар. Атап айтқанда, Шығыс Еуропалық яһуди қоғамында Ривлин (Ривка/Ребеккадан), Соркин (Сарадан), Цайтлин (Цайтлдан), Рохлин (Рахилден), Фейглин (Фейгеден), Дворкин (Дворадан) сияқты түрлі матронимикалық отбасылық тегілер пайда болды. Кейбір яһуди дұғалары мен баталарында матронимдер қолданылады, мысалы, "Йосип, Мириамның ұлы". Егер адамдар біреудің өміріне қауіп төнген жағдайда оның жазылуы үшін шұғыл дұға етуді сұраса, қауіпті адамның анасы есімдері айтылады, әдеттегі формула: "Сіздерді [адамның аты], [ананың аты] ұлы/қызының жазылуы үшін дұға етуге шақырамыз". 18-шы ғасырда, қасиетті Рим империясы сияқты көптеген еуропалық елдер, яһудилерге тұрақты, заңды тегін қабылдауды міндеттейтін заңдар мен жарлықтар қабылдады. Бұл барлық яһудилерге қатысты болғанымен, көптеген адамдардың тегі әкесінен емес, анасынан келді. Нәтижесінде, бүгінгі күні сақталған ашкенази тегінің көп бөлігі аналық шежіреге байланысты болуы мүмкін, жалпыға ортақ үрдіс әкелер мен олардың ұлдары арасында тегінің берілуіне қарағанда. Дегенмен, бұл тегілер қатаң мағынада матронимикалық емес еді. Олар матриним деп аталады, себебі осы жағдайларда отбасылық тегі ананың есімінен емес, оның тегінен алынған. Бұл үрдіс тіпті әйелдің күйеуінің тегін заңды түрде қабылдауына да мүмкіндік бермейтін; балалар өздерінің тегін анасының бойжеткен кезіндегі атымен сақтайтын. Алайда, 20-шы ғасырдың басында бұл үрдіс азайды; 1910 жылғы Аустрия-Мажарстанның Тарнопольдегі еврейлер санағында 2000 еврей отбасы тіркелді, олардың тек 13-і анасының бойжеткен кезіндегі атын қабылдаған заңды тегін көрсететін "recte" белгісіне ие болды.
Most characters in the Bible are referred to with a patronymic. However, Abishai, Joab, and Asahel – the sons of Zeruiah, sister or stepsister of King David – are invariably referred to as "Sons of Zeruiah" and the name of their father remains unknown. Also the Biblical Judge Shamgar is referred to with the matronymic "Son of Anat". There are indications of a Jewish history of matronymic names. Specifically, in East European Jewish society, there appeared various matronymic family names such as Rivlin (from Rivka/Rebecca), Sorkin (from Sarah), Zeitlin (from Zeitl), Rochlin (from Rachel), Feiglin (from Feige), Dworkin (from Dvora), and others. In certain Jewish prayers and blessings, matronyms are used, e. g., "Joseph ben (son of) Miriam". Specifically, when people are asked to pray urgently for the recovery of a person whose life is in danger, the endangered person's mother is named, the normal formula being "We call upon you to pray for the recovery of "[person's name], son/daughter of [mother's name]". In the 18th century, numerous European nations, such as the Holy Roman Empire, passed laws and issued decrees which mandated that Jews adopt consistent, legal surnames. While this applied to all Jews regardless of gender, for many, their surname came from their mothers, and not their fathers. As a result, a large number of today's surviving Ashkenazi surnames can be traced to a matrilineal ancestor rather than the more globally common trend of surnames being passed between male ancestors and their male descendants. Nevertheless, these surnames weren't matronymic in a strict sense. They are what is known as a matriname, since these particular cases don't derive family names from a mother's forename, instead opting to do so from their surnames. The pattern even precluded instances where a wife would legally adopt the surname of her husband; children would still retain their mother's maiden name as their own surname. The trend was in decline by the early 20th century, however; the 1910 Austro Hungarian Jewish Census of Tarnopol recorded around 2,000 Jewish families, only 13 of whom possessed a mark of recte indicating a legal surname adopted from a mother's maiden name.