Кіріспе

2001 жылы түсірілген американдық фильм, Ричард Келлидің режиссерлік жұмысы.

«Дони Дарко» – Ричард Келли жазып, түсірген 2001 жылғы американдық ғылыми-фантастикалық психологиялық триллер. Басты рөлдерде Джейк Гилленхол, Джена Малоун, Мэгги Гилленхол, Дрю Бэрримор, Мэри МакДоннелл, Кэтрин Росс, Патрик Суэйз, Ноа Уайл, Стю Стоун, Дейви Чейз және Джеймс Дюваль ойнайды. Оқиға 1988 жылғы қазан айында өтеді, фильмде эмоционалды түрғысынан қиын жағдайдағы Дони Дарконың ұйықтаған күйінде бір ерекше оқиғадан мүлтiк қашуын көрсетеді. Ол қоянның костюмін киген Франк есімді таинсты тұлғаны көреді, ол әлем 28 күн, 6 сағат, 42 минут және 12 секундтен кейін жойылaтынын айтады. Фильмге дайындық жұмысы 1997 жылдың соңында Келли киномектепті бітіріп, сценарий жаза бастағанда басталды. Ол үйге құлап түскен реактивті қозғалтқыш туралы алғашқы идеяны пайдаланып, оқиғаның негізгі желісін құрды. Келли фильмді өзі режиссерлік етуді қалады және 2000 жылға дейін продюсерлерден қолдау табуға тырысты. Содан кейін Pandora Cinema және Бэрримордың Flower Films компаниялары 4,5 миллион долларлық бюджетпен фильмді түсіруге келісті. Түсірілім 2000 жылдың жазында 28 күнге созылды, көбінесе Калифорнияда өтті. Саундтректе американдық музыканттар Гэри Джулс және Майкл Эндрюстің Tears for Fears тобының «Mad World» әнінің кавер нұсқасы бар, ол Ұлыбританиядағы хит-парадтарда үш апта бойы бірінші орында тұрды. «Дони Дарко» 2001 жылдың 19 қаңтарында Санденс кинофестивалінде көрсетілді, ал 26 қазанда шектеулі прокатқа шықты. Фильмнің жарнамасында ұшақ апаты көрсетілгендіктен және 11 қыркүйектегі теракттардан кейін жарнамалау қиын болды. Бұл фильмнің кассалық табысына әсер етті, алғашқы көрсетілімдерден $517,375 табыс әкелді. Empire журналы оны «Барлық уақыттың 50 ең үздік тәуелсіз фильмі» тізімінде 2-орынға, ал «Барлық уақыттың 500 ең үздік фильмі» тізімінде 53-орынға қойды. Келли 2004 жылы «Дони Дарко: режиссерлік нұсқасы» фильмін шығарды. 2007 жылы фильм сахналық қойылымға бейімделді, ал 2009 жылы Келлинің қатысусыз «S. Darko» атты жалғасы жарық көрді. 2021 жылы ол жаңа жалғастыру жұмысының жүргізіліп жатқанын хабарлады.

Сюжет

1988 жылдың 2 қазанында, қиындыққа тап болған жасөспірім Дональд "Донни" Дарко сыртында құпия дауыспен жетелейтін ұйқыда жүрді. Сыртқа шыққан соң, ол Франк деген қорқынышты қоян костюміне киінген кейіпкермен кездеседі, ол Донниге әлемнің дәл 28 күн, 6 сағат, 42 минут және 12 секундтан кейін аяқталатынын айтады. Келесі күні Донни жергілікті гольф алаңына оянды да, үйіне оралғанда ұшақтың қозғалтқышы оның бөлмесіне құлағандығын біледі. Оның үлкен әпкесі Елизавета оған FAA тергеушілері оның шығу тегін білмейді дейді. Келесі бірнеше күн ішінде Донниде Фрэнктің көріністері болады, ал ата-анасы Эдди мен Роуз оны психотерапевт доктор Турманға жібереді. Турман Доннидің шындықтан алшақ екеніне және оның Франк туралы көріністері "күндізгі галлюцинациялар" параноидальды шизофренияның белгілері деп санайды. Фрэнк Донниден уақытқа саяхатқа сенетінін сұрайды, ол өз кезегінде ғылым мұғалімі доктор Кеннет Моннитоффтан сұрайды. Моннитофф Донниге Роберта Спароудың "Уақытпен саяхат философиясы" кітабын береді. Ол мектепте ғылым пәнінің бұрынғы мұғалімі, қазір қала сыртында тұратын, жергілікті жасөспірімдерге "Бабушка Смерть" деп белгілі қарт әйел. Донни сонымен қатар өзінің қатыгез өгей әкесінен қашу үшін жаңадан анасымен бірге қалаға көшіп келген Гретчен Росспен таныса бастайды. Фрэнк Донидің іс-әрекетіне оның ұйқыда жүру эпизодтары арқылы әсер ете бастайды, соның ішінде оны мектептің су құбырын сындырып, су басуына әкеледі. Спорт залы мұғалімі Китти Фармер вандализмді "Жазғындар" атты қысқа әңгімеге байланысты деп санайды, оны ағылшын тілі мұғалімі Карен Померой жазған. Китти жергілікті мотивациялық спикер Джим Каннингхэмнен алынған "құлық сабақтарын" үйретуді бастайды, бірақ Донни бұған қарсы шығады, бұл Китти мен Розаның арасындағы сүрінуге әкеледі. Китти Кэннингхэмді мектепте сөйлеуге дайындап қояды, ол жерде Донни оны қорлайды. Кейінірек ол Каннингхэмнің әмиянін және мекенжайын табады, ал Франк оның үйін өртеп жіберуді ұсынады. Өрт сөндірушілер осында бала порнографиясының қорларын табады. Каннингхэм тұтқындалады, ал Китти оның қорғанысында куәлік етуді қалайды, Роуздан қыздарының Лос-Анджелеске саяхаттаған би труппасына серік болуын сұрайды. Роза Лос-Анджелесте, ал Эдди жұмыста болған кезде, Дони мен Элизабет Елизаветаның Гарвардқа қабылданғанын атап өту үшін Хэллоуинге арналған костюмдермен той өткізеді. Тойға Гретчен апасы жоғалып кеткендіктен күйзеліске ұшырап келеді, ол Доннимен бірінші рет махаббат жасайды. Донни Франк пайғамбарлық еткен дүниенің соңы бірнеше сағаттан кейін болатынын түсінгенде, Гретхенді және тағы екі досын алып, Sparrow-ға барады. Олар Sparrow орнына, екі мектеп батыры Сет пен Риккиді табады, олар Sparrow үйін тонауға тырысады. Дони, Сет және Рикки оның үйінің алдындағы жолда ұрысады, дәл Спарроу үйге оралған кезде. Қарсы келе жатқан көлік Гретшенді басып, оны өлтіреді. Шофер Элизабеттің сүйіктісі Франк Андерсон болып шықты, ол Доннидің көруіндегідей қоян костюмін киіп жүр. Дони әкесі жіберген қарумен Фрэнктің көзіне оқ атып, Гретченнің денесін көтеріп үйге барады. Дони үйіне оралғанда үйінің үстінде айналып жүреді. Ол ата-анасының көліктерінің бірін алып, Гретченнің денесін оған салып, қалаға қарап тұрған жақын маңдағы жотаға қарай барады. Сол жерде ол Роза мен би тобының Лос-Анджелестен ұшақпен оралған кезде, ол айналып өткен тұманның сазына түсіп, бір қозғалтқышын қатты жыртып, уақытты қайтарып жібереді. Өткен 28 күннің оқиғалары қайталанып жатыр. Дони ұйықтап жатқан бөлмесінде оянады, күні 2 қазан екенін біледі және реактивті ұшақ қозғалтқышы бөлмесіне құлап, оны қысып тастағанда күледі. Қаланың түкпір-түкпірінде Доннимен өмірде кездескендер қиналған түстерінен оянады. Гретчен келесі күні Дарконың үйіне келіп, Доннидің өлімін біледі. Гретчен көршісінен: "Оның есімі кім еді?" деп сұрайды. Гретчен мен Роуз бір-біріне қарап, бір-бірін танитындай, бірақ қайдан екенін есіне түсіре алмайтындай қол ұшын береді.

Жазу

Фильм 1997 жылдың соңында, 22 жастағы Келли Лос-Анджелестегі USC Кино өнер мектебін бітірген кезде туды. Жылдың осы кезенi Келлиге фильмді Хэллоуинге арнауға ықпал етті. The New York Times 1980-жылдардағы өсу романдық сюжеттiң мәнiн ашты, Джон Хьюздың ықпалын байқап, "әсерсiз" ересектердi және Доннидің "қайғысы оны сезiмтал ету жолы" екенiн атап өттi. Келли сценарийдi "Рейган дәуiрiндегi Амерканың қала шөлдерiндегi әсерлi және қызықты естелiк" деп сипаттады. Келли бұл идеяны үйге құлаған реактивтiк қозғалтқыш және оның тегiн ешкім анықтай алмауы туралы бастапқы ойды дамыту үшiн пайдаланды. Содан кейiн ол сценарийдiң қалған бөлігін, соңғы құпияны ашу мақсатымен, "өте қызықты саяхат" жасап шешуге бағытталды, бiрақ осы кезде ол ұшақта Доннидің анасы бар екенiн және оның басқа өлшемнен келгенiн бiлген. Алғашқы нұсқада Донни гольф алаңында емес, сауда орталығында оянған. Алғашқы нұсқа 145–150 беттен тұрды; Келли бастапқыда жазғанын өзгертпедi, себебi оны қайта қараса, өзiн күдiктендiретiнiн бiлген. Ол оны продюсер Шон Маккиттрикке ұсынды, ол "мұндай нәрсенi бұрын ешқашан оқымағанын" еске алды және әңгiменi түсiнуге жеңiлдетiп, сценарийдi жетiлдiруге көмектестi. Дарко отбасының кешкі асында қолданылған "fuck ass" сөзi Келлидiң кино мектебiндегi екі досының әдеттегi сөздерi болған. Франк бастапқыда қоян болуы керек едi, бiрақ Келли кейiпкер арманнан туған ба, әлде Ричард Адамстың "Уотершип Даун" атты жануарлар романына ұзақ уақыт бойы қызығушылығынан туған ба, әлi де сенiмдi емес. Роман Кареннiң ағылшын тiлi сабағында оқытылатын болды, бiрақ бұл театрлық нұсқада қысқартылды, бiрақ режиссерлiк нұсқасына қосылды.

Даму

Келли фильмнің күрделі оқиғасын сценарийсіз продюсерлерге ұсыну қиын болатынын білген, сондықтан олармен одан әрі талқылаудан бұрын, оны оқып шығуларын сұрады. Басында Винс Вонға Донни рөлі ұсынылды, бірақ ол өзінің рөлге тым ересек екенін сезініп, бас тартты. Марк Уолбергке де ұсыныс жасалды, бірақ ол Донниді сөйлеуде кемшілікпен ойнауды талап етті. 2000 жылдың басында дамуға серпіліс болды, актер Джейсон Шварцман сценарийге қызығушылық танытып, Донни рөлін ойнауға келісті. Келли бұл сәтті «Мені режиссер ретінде бекітті» деп еске алды және «Кенеттен көптеген адамдар пайда болды, фильм қайтадан тірілді» деді. Осы кезде Pandora Cinema 2,5 миллион долларлық өндіріс бюджетін ұсынды, ал Шварцманның агенті сценарийді актриса Дрю Бэрримормен бірге Flower Films компаниясының иесі Нэнси Ювоненге жіберді. Екеуіне де сценарий ұнады және олар қатысқысы келді, бұл Келли мен Маккиттрикті 2000 жылдың наурыз айында «Чарлидің періштелері» (2000) түсірілім алаңында, Барримор түсіріліп жатқан жерде кездестірді. Барримор Карен рөлін ойнауға келісті, ал Flower Films бюджетті 4,5 миллион долларға дейін көтеруге келісті. Кейін Келли бұл соманы фильмді жасау үшін «қажетті ең төменгі сома» деп атады. Жеткілікті қаржылық қолдау алғаннан кейін, дайындық жұмыстары үдеді және түсірілім 2000 жылдың жазына жоспарланды, Барримордың мүмкіндігін ескере отырып, ол бір апта ғана бос болатын. Дизайнды костюм дизайнері Эйприл Ферриге тапсырылды, ол Франк үшін костюмді бастапқыдан жасап, оның ерекше күлімсіреуін жасау үшін мүсіншіні жалдады. Келли Франк беті адамдарды алаңдатуы және көрермендерде күшті әсер қалдыруы керек екенін талап етті. Костюм алғаш рет түсірілім басталғаннан кейін Лойола орта мектебінде актерлерге көрсетілді. Дюваль костюмді көбінесе кигенімен, алғашқы түсірілімде режиссердің өзі киді. Келли еске алды: «Барлығы үндемеді, бұл өте күшті екенін түсіндім, менің ойымдағысы осы еді және мен қысылдым». Ферридің бюджеті барлық актерлерді 1980-ші жылдардағы киіммен киіндіруге жетпеді, сондықтан ол Келлиге оқушылардың мектеп формасын киюін ұсынды. Келли келісті, бұл Доннидің конформизмге және білім беру жүйесіне қарсы тұру идеясын көрсетуге көмектеседі деп ойлады. Бұл тапсырма олардың арасында пікір қақтығыстарын тудырды, бірақ аяқтағаннан кейін екеуі де фильмді жасау үшін не қажет екенін білді. Театрдың шамдары Санта-Моникадағы Аэро театрында түсірілді. Режиссерлік нұсқасында ашылу сахнасындағы музыка INXS-тің «Never Tear Us Apart» әнімен ауыстырылды; «Under the Milky Way» Донни мен Эддидің Доннидің психотерапевтімен кездесуінен үйге қайту сахнасына көшірілді; ал «The Killing Moon» Гретчен мен Донни Доннидің ата-анасының бөлмесінен кешіккен кеште қайтып келгенде ойнатылады.

Театрлық түсірілім

Донни Дарконың премьерасы 2001 жылдың 19 қаңтарында Юта штатының Парк-Сити қаласында өткен Санденс кинофестивалінде болды. Келли кинотеатрларда көрсету үшін шамамен алты ай уақыт кеткенін айтты; бір кезде ол оны Starz премиум кабельдік және спутниктік телеарнасында көрсетуге жақын болған. Донидің оқ атуы Келлидің дистрибьютор табудағы ең үлкен қиындықтарының біріне айналды, себебі 1999 жылғы Колумбайн орта мектебіндегі трагедия фильмнің жасөспірімдердің өзін-өзі өлтіруіне ықпал ететініне қатысты алаңдаушылық тудырды. Донни Дарко 2001 жылдың 26 қазанынан бастап кинотеатрларда көрсетілді, АҚШ-тың 58 кинотеатрындағы ең жоғары көрсеткіші Голливудтағы Египет театрында болды. Фильмнің тұңғыш демалысында 110 494 доллар табыс әкелді, кассада 34-орынға ие болды. Фильм 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін алты апта өткен соң шықты және оның трейлерінде ұшақ апаты бейнеленген, бұл оның кассадағы табысына кері әсер етті. Келли фильмтің «тарихтағы осы ауыр, терең жарақаттанған кезеңде адамдарға тартымды» болмағанын айтты. Newmarket президенті Боб Берни «сұрғылт көңіл-күй мен уақыттың сай келуі» фильмнің кассадағы сәтсіздігіне себеп болғанын, ал сыншылар фильмді түсініп, қабылдамағанын мәлімдеді. «Көңіл-күй барлық нәрсеге сіңіп кетті» деді ол, фильм театрларда көрсетіліп 2,5 миллион долларлық табыс тапты.

Кітап

Келли 2003 жылдың қазан айында "Донни Дарко кітабын" жариялады. Джейк Джилленхол фильмнің түсініксіздігі туралы алғы сөз жазды. Кітапта Келлимен фильмді түсіру және наситтау процесі, сондай-ақ оның жеке өміріне қатысты сұрақтар талқыланатын сұхбат берілген. Фильмнің толық түсірілім сценарийі, "Уақыт саяхатының философиясы" кітабынан бірнеше беттер, Фрэнктың маскасы және Каннингхэмнің мектептік презентациясынан слайдтар сияқты фотосуреттер мен түсіндірме эскиздері де кірген.

Жылжыту

Дони Дарконың ресми сайты, donniedarko.com, http://archive.hi-res.net/donniedarko/ мекенжайында әлі де қолжетімді. Бұл Hi ReS! цифрлық маркетингтік фирмасы жасаған фильм үшін интерактивті тәжірибе және маркетинг құралы. Сайтта көптеген жұмбақтар мен құпиялар жасырылған, сонымен қатар фильм әлемі туралы, кейіпкерлердің фильм аяқталғаннан кейінгі тағдыры туралы жаңа ақпараттар бар. Джеймс Бек сайттың өзі жеке бір повество ретіндегі жарамдылығын, оның фильмнің тақырыптарын, мысалы, уақыттың өте қалыптылығын нығайтатын жаңа мазмұнды ұсынуымен байланыстырады, бұл фильмнің хронологиясына немқұрайлы қарауынан көрінеді. Бек сондай-ақ, Донни Дарко сайтының көптеген басқа промо-сайттардан айырмашылығы, ол пайдаланушыны фильмнің әлеміндегі бір адам ретінде қарастыратынын, жарнама емес, тәжірибе ұсынатынын айтады. Берни фильмнің DVD форматында "көшбасшылыққа шыққанын" мәлімдеді, тек АҚШ-тағы сатудан 10 миллион доллардан астам табыс алынды.

Директорлық кесу

Фильмнің режиссерлік нұсқасын жасау идеясы 2003 жылдың соңында туды, Келли мен Берни Нью-Йорктегі «Пионер» театрында өткен алғашқы жылдық көрсетілімге қатысқанда. Бұл нұсқаға 20 минуттық қосымша кадрлар және өзгеше дыбыстық жол кіреді. Режиссерлік нұсқасының DVD-сі 2005 жылдың 15 ақпанында бір және екі дискілік нұсқада шықты, екіншісі стандартты DVD қорабында немесе линзалық қаптамасы бар шектеулі басылымда қол жетімді, оның орталық суреті көру бұрышына байланысты Донни мен Фрэнк арасында ауысады. Қосымша мүмкіндіктердің көп бөлігі екі дискілік жинақта ғана бар: Кевин Смит көмегімен режиссердің түсіндірмесі, сценарийден алынған үзінділер, 52 минуттық өндіріс күнделігі, «#1 жанкүйер бейнесі», ағылшын жанкүйерлерімен сұхбаттасқан «культтық ізбасарлар» бейнесі және жаңа режиссерлік трейлер. Бір дискілі DVD нұсқасы 2006 жылдың 19 ақпанында британдық «Sunday Times» газетінің таралымымен бірге берілді. Директрисаның DVD-сі Роберта Спарроудың жазған «Уақыт саяхатының философиясы» кітабының мәтінін қамтиды, ол Донниге фильмде беріліп, оқиды. Мәтін философиялық және ғылыми ұғымдарды кеңейтеді, фильмнің сюжеті көп бөлігі олардың айналасында құрылған, және оны театрлық нұсқасынан гөрі жақсырақ түсінуге көмектеседі деп саналады. «Салон» журналынан Дэн Койс кітап мәтініне сүйенсек, фильмнің көп бөлігі тұрақсыз жанама әлемде (Tangent Universe) өтеді, ол физикалық тұрғыдан бастапқы әлеммен (Primary Universe) құрт ойығы арқылы байланысқан (оның кіреберісі фильм соңында көрінетін «Вортекс») және одан дәл көшірме, тек қосымша металл зат – «Артефакт» бар, бұл жағдайда реактивті қозғалтқыш. Егер «Артефакт» 28 күн ішінде таңдалған «Тірі қабылдаушы» (Донни) арқылы бастапқы әлемге жіберілмесе, жанама әлемнің қара тесікке құлауынан кейін бастапқы әлем жойылмақ. Бұл міндетті орындауға көмектесу үшін «Тірі қабылдаушыға» болашақты көру, физикалық күш және стихиялық күштер сияқты үстімізден қабілеттер беріледі, бірақ олар мазасыздық пен паранойяға әкеледі, ал «манипуляцияланған тірілер» (қабылдаушының айналасындағылар) оны табиғи емес жолдармен қолдайды, «Артефактты» қайтаруға итермелейтін тізбектей оқиғаларды құрады. «Манипуляцияланған өлгендер» (Фрэнк пен Гретчен сияқты жанама әлемде өлгендер) «Тірілерден» гөрі жақсырақ хабардар, уақытты басып өтуге қабілетті және «Сақтандыру тұзағын» (Ensurance Trap) орнатады, бұл қабылдаушыға бастапқы әлемді құтқарудан басқа таңдау қалдырмайды.

Сыни қабылдау

Rotten Tomatoes сайтындағы шолулар бойынша, сыншылардың 87%-ы 119 шолудың негізінде фильмге оң баға берді, орташа бағасы 7,6/10. Сайттың сыншыларының пікірі: "Ричард Келлидің тұңғыш фильмі "Донни Дарко" – батыл, түпнұсқалық көрініс, ол жағымсыз идеялар мен интеллектуалдық ойларға толы, сонымен қатар қиын жағдайға тап болған басты кейіпкерді Джейк Джилленхол керемет ойнайды". Metacritic фильмнің театрлық нұсқасына 21 шолу негізінде 100 балдық шкала бойынша 71 бал берді, бұл "жалпы алғанда оң пікірлерді" көрсетеді. Эндрю Джонсон бұл фильмін 2001 жылғы Санданс фестиваліндегі ең керемет фильмдердің бірі деп атады. New Times (LA) басылымынан Жан Оппенхаймер фильмді мақтап, "Донни Дарко дауыл бұлттары жиналғандай, қорқынышты тыныштық пен күшейіп келе жатқан қауіптің атмосферасын жасайды және 2001 жылдың ең ерекше фильмдерінің бірі болып табылады" деді. ABC Australia арнасында Меган Спенсер фильмді "қауіпті, арманды және қызықты" деп сипаттап, "ол сізді жан дүниеңізде ұйықтап жатқан терең эмоционалды орынға апаруы мүмкін" деп атап өтті. Роджер Эберт фильмнің театрлық нұсқасына төрттен екі жарым жұлдыз берді, ал режиссерлік кескініне төрттен үш жұлдыз берді. Сэм Адамс сияқты басқа сыншылар фильмді "үлкен шатақтық" деп атады, себебі сюжеті ұғымсыз, сценарийі нашар жазылған және тон бірқалыпты емес. Адамс сондай-ақ "көрінетін маңызсыз" болғанмен, жиі сілтеме жасалатын 1980-ші жылдардағы Америка қалашығының декорацияларына қарсы болды, бұл "фильмнің өзіндік ерекшелігін табуға тырысуының тағы бір мысалы" екенін айтты. Сан-Антонио Current басылымынан шыққан тағы бір шолу фильмнің құрылымын мақтап, тартымды кейіпкерлері бар көптеген құпияларды атады, бірақ фильмнің соңы "көп нәрсені қанағаттандырмайды" деп мәлімдеді, оны арзан және антиклимактикалық деп сипаттады.

Жаңа жалғасы

2017 жылы Келли түпнұсқадан «әлдеқайда ірі және мақсатты» жаңа жалғастыру туралы идеялары бар екенін мәлімдеді. 2021 жылдың қаңтар айында ол сценарийге «көлемі зор жұмыс» атқарылғанын хабарлады. Оған 2010 жылы Джеймс Кэмеронмен болған кездесу түрткі болды, ол фильмді «жайсыз» деп танып, Келлиден фильмнің соңында Донниге не болғанын сұрады. Кэмерон Келлиге жобаны жалғастыруды ұсынды, соның арқасында Келли «ірі, эпикалық бір нәрсені жасауға болатынын» түсінді.

Басқа медиада

Маркус Стерн, Американдық репертуарлық театрдың директорының орынбасары, 2007 жылдың күзінде Кембридж, Массачусетс штатындағы Zero Arrow театрында «Донни Дарко» туындысының сахналық бейімделуін қойды. Ол 2007 жылдың 27 қазанынан 18 қарашасына дейін көрсетілді, ал премьера Хэллоуинге жақын күні жоспарланған. Туындының драмалық тобы жазған мақалада режиссер мен өндіріс тобы «сахнадағы фантастикалық элементтерді тірілтуге тырысуды жоспарлағандарын» айтады. 2004 жылы Стерн Келлидің сценарийін Американдық репертуарлық театрдың Жоғары театрлық оқыту институтында (I. А.Т.Т. / М. Х. А. Т.) студенттік қойылым үшін бейімдеп, қойды.