Бейтарап Мореснет: Бельгия-Пруссия кондоминиумы (1816-1921)

Кіріспе

1816–1921 жылдардағы Бельгиялық-Пруссиялық кондоминиум

Нейтральді Мореснет (mɔʁɛsnɛt, mɔʁɛsnɛ,) – Батыс Еуропада 1816 жылдан 1921 жылға дейін болған, Нидерландтар Біріккен Корольдігі (Бельгия 1830 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін) және Пруссия Корольдігі бірлесіп басқарған шағын Бельгиялық-Пруссиялық кондоминиум. Оның ені 1 миль (2 км), ал ұзындығы 3 миль (5 км) болатын. 1830 жылдан кейін, аумақтың ең солтүстік шекаралық нүктесі Ваальсерберг, Голландияның Лимбург провинциясы, Пруссияның Рейн провинциясы және Бельгияның Льеж провинциясымен ортақ төрт елдің шекарасының қиылысуымен байланысты болды. Оның бұрынғы орны қазір Бельгия, Германия және Нидерланд шекараларының кездесетін орны – Үш ел нүктесі арқылы белгіленеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нейтральді Мореснет Германияға қосылды, бірақ одақтастар бұл аннексияны мойындамады. 1918 жылдың қараша айында Франция мен Германия арасындағы келісім Германияны Бельгиядан және Нейтральді Мореснеттен шығуға мәжбүр етті. Бір жыл өткен соң, Версаль келісім-шарты бойынша Нейтральді Мореснет Бельгияға берілді, және 1921 жылдың 10 қаңтарынан бастап аумақ Бельгияның Кельмис муниципалитетіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кельмис және оны қоршаған аумақ қайтадан Германияға қосылды, ал атауы Мореснетке өзгертілді, бірақ 1944 жылы аумақ Бельгияға қайтарылды.

Шығу тегі

Наполеон империясы құлағаннан кейін 1814–15 жылдарғы Вена конгресі Еуропа картасын қайта жасады, мақсаты Еуропадағы күш тепе-теңдігін орнату еді. Белгіленуге тиіс шекаралардың бірі – жаңа құрылған Нидерландтар Біріккен Корольдігі мен Пруссия Корольдігі арасындағы шекара. Екі тарап та аумақтың басым бөлігінде келісімге келді, себебі шекаралар көбінесе бұрынғы шекаралармен сабақтасқан, бірақ Мореснет ауданы қиындық тудырды, негізінен онда орналасқан Альтенберг (неміс тілінде) немесе Вейль-Монтань (француз тілінде) аталған құнды мырыш шпат кені болды. Нидерланд және Пруссия үкіметтері мырыш пен латунь өндірісі үшін қажетті осы ресурсты бағындыруға ниеттенді – сол кезде Ұлыбританиядағы Бристоль ғана мырыш кенін өңдейтін бірден-бір орын еді.

Ту

1883 жылдан бастап Нейтрал Мореснет өзінің аумақтық туы ретінде қара, ақ және көк түстегі көлденең жолақтары бар үш түсті қолданды. Түстердің шығу тегі белгісіз және екі түрлі жолмен түсіндіріледі: кейбіреулер түстер екі қақтығысқан елдің туларынан алынған дейді, қара және ақ түстер Пруссияны, ал ақ және көк Нидерландыны көрсетеді. "Әлемнің тулары" бойынша, "түстер Vieille Montagne" тау-кен компаниясының эмблемасынан алынған болуы мүмкін".

Мәртебе

Аумақты екі патша комиссары басқарды, әрқайсысы көршілес елден тағайындалған. Көп ұзағаннан кейін, бұл комиссарлар көбінесе Бельгияның Вервьер және Пруссияның Эупен қалаларынан келген мемлекеттік қызметкерлер болды. Қалалық әкімшілікті комиссарлар тағайындаған мэр басқарды. Француз үкімшілігі кезінде енгізілген Наполеонның азаматтық және қылмыстық кодекстері Нейтральді Моресеттің барлық уақытында қолданыста болды. Бірақ бейтарап аумақта сот болмағандықтан, бельгиялық және пруссиялық судьялар Наполеон заңдарына сүйене отырып, істерді қарауға міндетті болды. Әкімшілік соты да болмағандықтан, судьяның шешіміне шағымдану мүмкін емес еді. 1859 жылы Нейтральді Моресетке он мүшеден тұратын муниципалдық кеңес құру арқылы өзін-өзі басқару құқығы кеңейтілді. Кеңес, сондай-ақ әлеуметтік және мектеп комитеттері мэр тағайындаған және тек кеңес беру функциясын атқарды. Халықтың сайлау құқығы болған жоқ. Нейтральді Моресеттегі өмірге Vieille Montagne кеніш компаниясы басымдық берді, ол ең ірі жұмыс беруші ғана емес, сонымен қатар тұрғын үйлер, дүкендер, аурухана және банк ұстады. Кеніш көрші елдерден көптеген жұмысшыларды тартты, нәтижесінде халық саны 1815 жылы 256 адамнан 1858 жылы 2275-ке, ал 1914 жылы 4668-ге дейін өсті. Пошта сияқты көптеген қызметтер Бельгия мен Пруссия арасында бөлісілді (Андорра сияқты). Аумақта бес мектеп болды, пруссиялық азаматтар пруссиялық Моресеттегі мектептерге қатыса алатын. Бұл аумақта өмір сүрудің бірнеше артықшылықтары болды. Олардың қатарында төмен салықтар (мемлекеттік бюджет тарихының көп бөлігінде 2735 бельгиялық франкқа бекітілді), екі көрші елден импорттық тарифтердің болмауы және шекарадан тыс жерлермен салыстырғанда төмен бағалар бар еді. Олардың ерекше мәртебесінің кемшілігі - Нейтральді Моресеттен шыққан адамдар елсіз деп есептелді және оларға өз әскерін құруға рұқсат берілмеді. Көптеген иммигранттар Моресетке әскери қызметтен босатылу үшін қоныстанды, бірақ 1854 жылы Бельгия Моресетке көшіп келген азаматтарын әскери қызметке шақыра бастады, ал Пруссия да 1874 жылы осылай істеді. Содан бері босату тек түпкілікті тұрғындардың ұрпақтарына ғана қатысты.

The territory was governed by two royal commissioners, one from each neighbour. Eventually, these commissioners were commonly civil servants from the Belgian Verviers and the Prussian Eupen. The municipal administration was directed by a mayor appointed by the commissioners. The Napoleonic civil and penal codes, introduced during French rule, remained in force throughout the existence of Neutral Moresnet. However, since no law court existed in the neutral territory, Belgian and Prussian judges had to come in and decide cases based on the Napoleonic laws. Since there was no administrative court either, the judge's decision could not be appealed. In 1859, Neutral Moresnet was granted a greater measure of self administration by the installation of a municipal council of ten members. The council, as well as a welfare committee and a school committee, were appointed by the mayor and served an advisory function only. The people had no voting rights. Life in Neutral Moresnet was dominated by the Vieille Montagne mining company, which not only was the major employer but also operated residences, shops, a hospital and a bank. The mine attracted many workers from the neighboring countries, increasing the population from 256 in 1815 to 2,275 in 1858 and 4,668 in 1914. Most services, such as the mail, were shared between Belgium and Prussia (in a fashion similar to Andorra). There were five schools in the territory, and Prussian subjects could attend the schools in Prussian Moresnet. Living in the territory had several benefits. Among these were the low taxes (the national budget being fixed at 2,735 Belgian francs throughout most of its history), the absence of import tariffs from both neighbouring countries, and low prices compared to just across the border. A downside to their special status was the fact that people from Neutral Moresnet were considered to be stateless and were not allowed a military of their own. Many immigrants settled in Moresnet so they would be exempt from military service, but in 1854 Belgium began to conscript its citizens who had relocated to Moresnet, and Prussia did likewise in 1874. From then on, the exemption applied only to descendants of the original inhabitants.

Ақшалай валюта

Нейтральді Мореснеттің өз валютасы болған жоқ. Француз франкы заңды төлем құралы есептелді. Пруссияның (кейіннен Германияның, 1871 жылдан бастап), Бельгияның және Нидерландының валюталары да қолданыста болды. 1848 жылы жергілікті валюта айналысқа түсті, алайда бұл монеталар ресми валюта деп есептелмеді.

Келешегі белгісіз

1885 жылы шахта тозығы жеткен соң, Нейтраль Мореснеттің тағы да өмір сүруі күмәнді болды. Мүмкін, оған жауап ретінде, келесі жылы шахтаның бас дәрігері және әуесқой филателист доктор Вильгельм Молли (1838–1919) өз маркалары бар жергілікті почта қызметін ұйымдастыруға тырысты. Бірақ бұл әрекет бельгиялық тараптың араласуымен тез тоқтатылды. Шамамен 1900 жылы Германия аумаққа қатысты одан да агрессивті саясатқа көшті және саботаж жасады деген айып тағылды, сондай-ақ әкімшілік процеске кедергі келтіріп, мәселені шешуге тырысты. 1903 жылдың тамызында бельгиялықтар Бельгиядағы барлық осындай орындарды жапқаннан кейін казино ашылды. Мореснет казиносы қатаң шектеулермен жұмыс істеді: жергілікті тұрғындарға құмар ойнауға және бір уақытта 20-дан астам адам жиналуға рұқсат берілмеді. Дегенмен, бұл кәсіп тоқтатылды, себебі кайзер Вильгельм II құмар ойнауды тоқтату үшін аумақты бөліп беруге немесе Бельгияға өткізуге уәде берді. Осы кезеңде Мореснетте джин өндіруге арналған үш дистилляциялық завод болды. 1908 жылы доктор Молли Нейтраль Мореснетті әлемдегі алғашқы эсперанто тілінде сөйлейтін мемлекетке айналдыруды ұсынды, оған «Амикехо» («достық орны») деген ат берді. Ұсынылған мемлекеттік әнұран сол аттас эсперанто маршы болды. Көптеген тұрғындар эсперанто тілін үйренді және 1908 жылдың 13 тамызында Кельмисте «Амикехо» идеясын қолдау митингі өтті. Барлығы 147 Нейтраль Мореснет азаматы қаза тапты, бірақ олардың аумақта немесе одан тыс жерде болған шайқаста қаза тапқан-қаза талмағаны белгісіз. 1915 жылдың 27 маусымында Нейтраль Мореснет Пруссия Корольдығына қосылды, бірақ бұл аннексия халықаралық мойындылық алмады. 1918 жылы, 11 қарашада Компьенде қол қойылған Франция мен Германия арасындағы келісім Германияны Бельгиядан және Мореснеттен шығуға мәжбүр етті. Бұл неміс басқыншылығынан кейін тағайындалған неміс азаматы Вильгельм Киллдің қала әкімі қызметтен алынуына да себеп болды. 1919 жылдың 28 маусымында Версаль келісімшарты бір ғасыр бұрын туған дауды шешті, Нейтраль Мореснетті, Пруссия Мореснетін және Германияның Юпен мен Малмеди кантондарын Бельгияға берді. Келісім 1920 жылдың 10 қаңтарында күшіне енді, осылайша аумақтың өмір сүруіне нүкте қойылды және ол Бельгиядағы муниципалитетке айналды. Оны бұрыннан бар Мореснет қаласынан (Пломбьер муниципалитетінде) ажырату үшін Нейтраль Мореснет Кельмис (француз тілінде: La Calamine) деп өзгертілді, бұл атау жергілікті диалекттегі мырыш шпатының атауынан алынған. Аннексияға қарамастан, Нейтраль Мореснеттің әкімі Пьер Григнард лауазымында қалып, Кельмистің алғашқы әкімі болды. Нейтраль Мореснеттің он кеңес мүшесі пруссиялық мүшелері ұлттықтан бас тартқаннан кейін Кельмис қалалық кеңесіне бекітілді. Олар 1923 жылдың 7 ақпанында жаңа қалалық кеңес сайланғанға дейін лауазымда қалды.

When the mine was exhausted in 1885, the continued survival of Neutral Moresnet was in doubt. Perhaps in response, the next year Dr. Wilhelm Molly (1838–1919), the mine's chief medical doctor and an avid philatelist, tried to organise a local postal service with its own stamps. This enterprise was quickly thwarted by Belgian intervention. About 1900, Germany began a more aggressive policy concerning the territory and was accused of sabotage and obstructing the administrative process in order to force the issue. A casino was established in August 1903 after the Belgians closed all such resorts in Belgium. The Moresnet casino operated with strict limitations, permitting no local resident to gamble, and no more than 20 people to gather at a time. The venture was abandoned, however, when Kaiser Wilhelm II threatened to partition the territory or cede it to Belgium in order to end the gambling. Around this same time, Moresnet boasted three distilleries for the manufacture of gin. During 1908, Dr. Molly proposed making Neutral Moresnet the world's first Esperanto‑speaking state, named Amikejo ("friendship place"). The proposed national anthem was an Esperanto march of the same name, A number of residents learned Esperanto and a rally was held in Kelmis to endorse the idea of Amikejo on 13 August 1908, A total of 147 Neutral Moresnet citizens were killed, though it is unclear whether they were killed inside the territory or in fighting outside its borders. On 27 June 1915, Neutral Moresnet was annexed by the Kingdom of Prussia, although the annexation never received international recognition. In 1918, the armistice between France and Germany, signed on 11 November at Compiègne, forced Germany to withdraw from Belgium and also from Moresnet. It also resulted in the ousting of Mayor Wilhelm Kyll, a German national who had been appointed after the German invasion. On 28 June 1919, the Treaty of Versailles settled the dispute that had created the neutral territory a century earlier by awarding Neutral Moresnet, along with Prussian Moresnet and the German cantons of Eupen and Malmedy, to Belgium. The treaty became effective 10 January 1920, ending the territory's existence and converting it into a municipality in Belgium. To distinguish it from the already existing town of Moresnet (in the neighboring municipality of Plombières), Neutral Moresnet was renamed Kelmis (in French: La Calamine)after kelme, the local dialect word for zinc spar. Despite the annexation, Neutral Moresnet Mayor Pierre Grignard effectively stayed in office and became the first mayor of Kelmis. The ten members of Neutral Moresnet's council were confirmed for the Kelmis municipal council after its Prussian members renounced their nationality. They remained in office until the election of a new municipal council on 7 February 1923.

Аннексиядан кейінгі тарих

1920 жылдан кейін Мореснет Юпен-Малмеди тарихын бөлісті. Германия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл аймақты қысқа мерзімге қайта басып алды, бірақ 1944 жылы Бельгияға қайтарылды. 1973 жылдан бері Келмис Бельгияның неміс тілді қауымдастығының құрамына кіреді. 1977 жылы Келмис көршілес Нё-Мореснет және Гергенрат коммуналарын қосып алды. Келмистегі шағын музей, Вьель Монтань мұражайы, бейтарап Мореснетке қатысты экспонаттарды ұсынады. Аумақтың шекара белгілерінің 60-ының 50-ден астамы бүгінге дейін сақталған. Vieille Montagne компаниясы бейтарап Мореснеттен аман қалды. Ол VMZINC түрінде, Union Minière компаниясының бөлігі ретінде әлі де жұмыс істеп келеді, кейіннен 2001 жылы Umicore деп аталды, ол әлемдік материалдар компаниясы. 2016 жылдың 26 қазанында Катарине Миссен Алвине Хакенс Паффеннің қайтысынан кейін бұрынғы аумақтың соңғы тірі тұрғыны атанды. 2020 жылдың басында Миссен 105 жасында дүние салды.

Атқарушы қызметкерлердің тізімі

+ Корольдік комиссарлардың тізімі Аты Мерзімі Лауазымы және т.б. Вильгельм Хардт6 тамыз 1817 – 1819 Кен жұмысын зерттеуші Вернер Якоб 8 желтоқсан 1817 – 2 желтоқсан 1823 Заңгер Ламберт Эрнст 8 маусым 1835 – 1840 Лиеж апелляциялық сотының прокурорының орынбасары Жозеф Брандес2 желтоқсан 1823 – 1830 Мектеп инспекторы Матье Кремер1 ақпан 1840 – 1889 Вервьерден келген судья Жохан Мартин Даниэль Майер22 сәуір 1819 – наурыз 1836 Кен жұмысын зерттеуші Гейнрих Мартинс9 шілде 1836 – 9 қараша 1853 немесе 1854 Кен жұмысын зерттеуші Петер Бенедикт Джозеф Аманд фон Харен11 тамыз 1852 немесе 1854 – 7 қаңтар 1866 Эупен округінің комиссары Фрайхерр фон дер Хейдт12 желтоқсан 1866 – 1868 Эупен округінің бұрынғы комиссары Эдвард Гюльхер1868 – 1871 Эупен округінің комиссары Альфред Теодор Штерникель18 маусым 1871 – сәуір 1893 Эупен округінің комиссары Фернан Жак Блейфюс30 қараша 1889 – 27 наурыз 1915 Вервьер округінің комиссары Альфред Якоб Бернхард Теодор Гюльхер18 сәуір 1893 – 1 қаңтар 1909 Эупен округінің комиссары Вальтер Карл Мария Те Лозен13 қаңтар 1909 – 1 қараша 1918 Эупен округінің комиссары Доктор Байер (атқарушы) 27 наурыз – 27 маусым 1915 Вервьер округінің азаматтық комиссары Фернан Жак Блейфюс қараша 1918 – 10 қаңтар 1920 Вервьер округінің комиссары