Кіріспе
Көліктік арнаның бір қатарлы көліктерге арналған бөлігі – көлік ағынының бір қатарымен пайдаланылатын бөлігі. Көлік тасымалында жолақ – жүргізушілерді бағыттап, қақтығыстарды азайту үшін бір қатарлы көліктерге пайдалануға белгіленген жолдың бөлігі. Көптеген қоғамдық жолдарда (автожолдарда) кем дегенде екі жолақ болады, олардың әрқайсысы қарама-қарсы бағыттар үшін арналып, жол белгілерімен бөлінеді. Көпжолақты және қызыл жолдарда жолақтар жол бетіне сызылған белгілермен көрсетіледі. Ірі автожолдар көбінесе медианамен бөлінген екі көпжолақты жолдан тұрады. Кейбір жолдар мен көпірлердің ені 5 метрден кем болып, бір жолақты ғана құрайды, мұндай жолдарда көліктер қарама-қарсы бағытта келе жатқанда баяулап немесе тоқтап өтуі керек. Ауылдық жерлерде мұндай жолдар көбінесе ауылдық жолақтар деп аталады. Қалалық аймақтарда аллеялар көбінесе бір жолақты болады. Қалалық және қала маңындағы бір жолақты жолдар көбінесе бір бағытты қозғалыс үшін белгіленеді.
that part of a carriageway used by a single line of traffic
In road transport, a lane is part of a roadway that is designated to be used by a single line of vehicles to control and guide drivers and reduce traffic conflicts. Most public roads (highways) have at least two lanes, one for traffic in each direction, separated by lane markings. On multilane roadways and busier two lane roads, lanes are designated with road surface markings. Major highways often have two multi lane roadways separated by a median. Some roads and bridges that carry very low volumes of traffic are less than 15 feet (5 m) wide, and are only a single lane wide. Vehicles travelling in opposite directions must slow or stop to pass each other. In rural areas, these are often called country lanes. In urban areas, alleys are often only one lane wide. Urban and suburban one lane roads are often designated for one way traffic.
Тарих
Адамзат тарихының көп бөлігінде жолдарға жол белгілері қажет болмады, себебі көптеген адамдар жаяу жүріп немесе жылқымен салыстырмалы түрде баяу жылдамдықпен қозғалды. Бірақ, 20 ғасырдың басындағы екі онжылдықта автомобильдер, жүк көліктері мен автобустар кеңінен қолданысқа енген кезде, қарсы бағытта соқтығысу жағдайлары көбейді. Жол белгілерінің тарихы Детройттегі автомобильдерді жаппай құрастырумен байланысты. 1906 жылы Мичиган штатының Уэйн округінде жолдарды қауіпсіз ету мақсатында алғашқы Жол комиссиясы құрылды. (Генри Форд алғашқы жылы кеңес мүшесі болды.) 1909 жылы комиссия алғашқы бетонды жолдың (Детройттегі Вудард авенюі) салынуын тапсырды және 1911 жылы тас жолдар үшін орталық сызықтың идеясын жасады. Осылайша, Жол комиссиясының төрағасы Эдвард Н. Хайнс жол белгілерін ойлап тапқан адам ретінде кеңінен танылды. Жол белгілерін жалпы стандарт ретінде енгізумен Калифорния штатының Индио қаласындағы дәрігер Джун МакКарролл аты байланысты. Ол 1917 жылы жүк көлігінің жүргізушісі тас жолдан шығарып жібергеннен кейін жолдарға сызықтар салу тәжірибесін бастады. МакКарролл мен оның жақтастарының жылдар бойы шаруашылық жұмысынан кейін, Калифорния штаты 1924 жылдың қараша айында жолдарында сызықтар салу саясатын ресми түрде қабылдады. Индиоға жақын орналасқан 10-шы қалалық магистральдің бір бөлігі оның құрметіне доктор Джун МакКарролл атымен аталады. Еуропадағы алғашқы жол белгілері 1921 жылы Англияның Бирмингем қаласына жақын Саттон Колдфилд шағын қалашығындағы апатты орынға салынды. Бұл тәжірибе сәтті болды және басқа да апатты орындарға таралып, Ұлыбританияның барлық аймақтарында ақ бояумен жол белгілерін стандарттауға әкелді. Германияда алғашқы қолданылуы 1925 жылы Берлинде болды, онда ақ бояумен жолақтар мен жол жиектері белгіленді. 1930 жылдары жаңа автобан желісінің стандарты жасалғанда, әр бағыттың орталық сызығы үшін қара бояуды қолдану міндеттелді. Қара түс бетонның жарқын бетінде жақсы көрінеді. 1939 жылға қарай жол белгілері соншалықты танымал болды, олар бүкіл АҚШ-та ресми түрде стандартталды. Жол белгілерінің идеясы әлемге таралып, көптеген жолдар үшін стандартқа айналды. Алғашқыда сызықтар қарапайым бояумен қолмен салынды, ол тез сарқылып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жол белгілерін салуға арналған алғашқы машиналар ойлап табылды. 1950 жылдары пластик жолақтар стандартқа айналды. Бұл барлық маңызды жолдарға пластик жол белгілерін орнатуға әкелді.
Негізгі түрлері
Көлік қозғалысы жолағы немесе жүріс жолағы – бір мезеттен екінші мезетке сапар шегетін көлік құралдарының қозғалысына арналған жол, оның ішінде жол жиектері кірмейді. Өту жолағы – жолмен немесе тас жолмен үздіксіз қозғалыс үшін арналған көлік қозғалысы жолағы. Көшелердің қиылысында мұндай жолақтар тура бағытты көрсететін жол белгілерімен таңбалануы мүмкін. Кейбір елдерде (Аризона штатында) өту жолағы деп санау үшін, кемінде екі немесе одан да көп қиылысқа дейін тура бағытты жолақтар болуы керек. Қосымша жолақ – кіру, шығу немесе бұрылу қозғалысын өту қозғалысынан бөлу үшін пайдаланылатын, өту жолағынан өзге жолақ. Белгілі бір жолақтарда белгілі бір қозғалыстарға тыйым салынады немесе талап етіледі, көбінесе олар жол белгілерінде немесе жолдарда "ТҰРА" деген сөзбен және рұқсат етілген қозғалыстарды көрсететін жебелермен белгіленеді. Көбінесе нақты бұрылу қажет, бірақ кейбіреулері тура жүруді талап етеді немесе үш мүмкін қозғалыстың екеуіне рұқсат береді (мысалы, оңға бұрылу немесе тура жүру). Осылайша, ол өту жолағы немесе бұрылу жолағы болуы мүмкін. Екі бағытты орталық бұрылыс жолағы жүргізушілерге қарсы қозғалысқа бұрылу алдында екі бағытта да тоқтауға, қозғалысты бұғаттамай және артқы соқтығыс қаупін тудырмай, қауіпсіз аралықты күтуге мүмкіндік береді. Жүргізушілер жолға шығар алдында қарсы келе жатқан көліктерді міндетті түрде тексеруі керек.
Физикалық жағынан бөлек жолақтар
Кейбір жоғары трафикті шектеулі қолжетімді магистральдар жергілікті-экспресс жолақтар жүйесін пайдаланады. Бұл экспресс жолақтарды, ұзақ қашықтыққа саяхаттау үшін (магистральдің ортасына жақын), жиі кіру-шығу мүмкіндігі бар жергілікті жолақтардан физикалық тұрғыдан бөліп тұрады. Экспресс жолақтарда қауіпсіздік үшін жеке иықтары болуы мүмкін, сондай-ақ кейде арнайы кіру және шығу пандустары да болады. (Экспресс жолақтар термині физикалық бөлінуі мүмкін немесе мүмкін емес HOV және ақылы жолақтарға да қолданылады.) Фронтальдік жол – бұл ұқсас құрылым, онда бір немесе бірнеше жолақтар жергілікті үйлер мен бизнестерге қауіпсіз және жиі қолжетімділік беру үшін жоғары жылдамдықты магистральдан физикалық түрде бөлінеді.
Кіру және шығу
Жол қиылыстарындағы ағымды қозғалыстың бұрылыс көліктеріне кедересіз өтуіне мүмкіндік беру үшін арналған бөлек бұрылыс жолақтары қолданылуы мүмкін, бірақ бұл жаяу жүргіншілерге қауіп тудыратын жол енінің ұлғаюына әкеледі. Кейбір бұрылыс жолақтарында жаяу жүргіншілерге немесе велосипедшілерге рұқсат берілген кезде бұрылуға тыйым салатын сигналдар орнатылған. Жылдамдығы жоғары жолдарда бұрылыс жолақтары жылдамдығын төмендетуі қажет көліктер үшін жеке жолақ ұсынып, қауіпсіздікті арттырады. Сыртқы жолақ (Ұлыбританияда: сүзгі жолағы) көлік құралдарына қиылысты өтсіз басып өтуге және қарсы қозғалыс болмаған жағдайда белгісіз бұрылыс жасауға мүмкіндік береді (мысалы, оң жақ қозғалыста оңға бұрылу). Қиылыстағы басты жолдағы қозғалысқа жол беру әдетте талап етіледі. Жылдамдату жолағы немесе біріктіру жолағы тас жолға кіретін көліктерге, онымен бірігу алдында жылдамдығын арттыруға мүмкіндік береді. Баяулау жолағы – негізгі жолға іргелес орналасқан жолақ, ол жүргізушілерге жолдан шығу және жол бойындағы көшеден бұрылу немесе тас жолдан немесе автожолдан шығу алдында жылдамдықты төмендетуге мүмкіндік беру арқылы жол қауіпсіздігін жақсартады. Оперативтік жолақ немесе қосалқы жолақ кіру және шығу арасындағы барлық қашықтықты қамтитын жылдамдату және баяулау жолақтарын біріктіреді. Бұл жолақ кіру жолы тас жолмен кездескенде пайда болады және келесі шығу орнындағы жолға айналады ("тек шығу" белгісімен).
Жол жүрмейтін жолақтар
Кейбір аймақтарда тротуардың жанындағы жолақ қозғалмайтын көліктерге арналған. Көлік құралын тік бұрышпен тұрақтап қою үшін тұрақ жолағы қолданылады. Өрттен қорғау жолағы – өрт сөндіру техникасы, жедел жәрдем немесе басқа да шұғыл көліктерге арналған, тротуардың жанындағы аумақ. Көбінесе қызыл сызықтармен белгіленген бұл аймақтарда тұрақтап қоюға тыйым салынады. Жүк тиеу-түсіру жолағы (Америка Құрама Штаттарында жүк тиеу аймағы) – жолаушылар мен жүктерді тиеуге және түсіруге арналған, тротуардың жанындағы аумақ. Ол "ЖҮК ТИЕУ ҒАНА" немесе "ЖҮК ТИЕУ АЙМАҒЫ" деген белгімен немесе сары немесе ақ түспен боялған тротуармен белгіленуі мүмкін. Қатты жағалау кейде авариялық немесе тоқтау жолағы деп аталады, ол көлік бұзылғанда және шұғыл көліктерге арналған. Кейбір жолдарда жағалау, жол қозғалысы ең қарбалас болатын уақытта көлік жолағы ретінде пайдаланылады. "Қатты" деген сөз жағалаудың асфальтталғанын, "жұмсақ" топырақ емес екенін білдіреді.
Жол жолағының ені
Көлік жолақтарының ені әдетте өзгереді, көбінесе көлемі аз жолдарда тар, ал көлемі көп жолдарда кеңірек болады. Жолдың ені көліктің болжамды ең үлкен еніне байланысты, сондай-ақ көліктің бүйімен қозғалуына арналған қосымша кеңістікпен анықталады. АҚШ-та 1956 жылғы Федералды ережелер кодексінде жүк көлігінің ең үлкен ені 2,44 метр болды, бұл сол кездегі стандартты тасымалдау контейнерінің енімен дәл сәйкес келді. 1976 жылы жүк көлігінің ең үлкен ені сәл үлкен метрикалық әлемдік стандартқа сәйкес келтіру үшін арттырылды. Еуропадағы стандарттар да осыған ұқсас, олар жол көліктерінің рұқсат етілген енін көптеген жүк көліктері үшін және тоңазытқыш жүк көліктері үшін қазіргі ең жоғары деңгейге дейін көтерді. Бұл ендерге көлденең айналар кірмейді, тек көліктің корпусы ғана есептеледі. Ең аз қосымша кеңістік бұрын және қазір әр жағынан кем дегенде деп есептеледі. Халықаралық стандарттар көлік қозғалысы аз жолдарға сол бағытта екінші немесе үшінші, ені кіші жолақтар қосуға рұқсат береді. Бұрын салынған жолдарда жүк көліктері осы тар жолақтардан шығарылған, бірақ жаңа жолдарды жобалау кезінде ені кіші жолақтар ұсынылмайды, себебі болашақта қозғалыс артатын болса, қауіпті болуы мүмкін. АҚШ-тағы мемлекетаралық тас жолдар жүйесінің стандарттары 12 фут (4 метр) стандартты жолақ енін қолданады, ал төменгі санаттағы жолдарда ені кіші жолақтар қолданылады. Еуропада заңдар мен жолдардың ені елдеріне қарай өзгереді; жолақтың ең кішкентай ені әдетте аралығында болады. Германиядағы федералды Bundesstraße қалааралық желісі ең кішкентай екі жолақты жолдар үшін әрбір жолақтың ең кішкентай енін анықтайды, сыртқы жағында және иықтарында кем дегенде әр жағынан қосымша кеңістік болады. Қазіргі заманғы автобанда әр бағытқа екі жолақты автомобиль жолындағы жолақтардың ені әр жағынан қосымша кеңістікпен бірге болады; егер әр бағытқа үш жолақ болса, оң жақ жолақтың ені және қалған жолақтардың ені болады. Қалалық кіру жолдары мен сиретілген аудандардағы жолдардың ені жолаққа тең болуы мүмкін, кейде иықтары шамамен енді болуы мүмкін.
Көлденең қисықтардағы қосымша жолақтың ені
Жылдамдыққа, жолдың қисықтығына және көлік құралының қасиеттеріне байланысты, ауыр жүк көліктерінің (АЖК) тіркемелері "жоғары жылдамдықта қисықтан шығып кетуге" бейім. Бұл, тіркеменің ең артқы осі жүк машинасының басты бөлігінің қозғалыс бағылын қабырғаламауы, керісінше қисықтың ортасынан 1–3 метрге (3–10 фут) дейін қашықтауы мүмкін. Сондықтан, өткір қисықтардағы тар жолақтар, тік жолдарға қарағанда сәл кеңірек жасалуы тиіс. Бұл эффект, мұзды қармен жабылған жолдарда, қара асфальт немесе цемент-бетон жолдарға қарағанда әлдеқайда күштірек, сондықтан жолақты одан да кеңірек кеңейту қажет.
Жол жолағының енінің әсері
Қалалық жерлерде тар (2,8 метрден кем) және кең (3,1~3,2 метрден жоғары) жолақтар апаттар қаупін арттырады. Кең жолақтар (3,3~3,4 метр (10,8-11,2 фут) жоғары) 33%-ға жоғары соқтығысу жылдамдығымен және жоғары апат деңгейімен байланысты. Көлік және велосипедтер үшін де арқалы жүк көлемі жолақтың белгілі бір енінде максималды болады. Жолақтар кеңейген сайын жаяу жүргіншілер саны азаяды, ал тар жолақтармен қиылыстар велосипедтер үшін ең жоғары өткізу қабілетін қамтамасыз етеді. Тар жолдарды салу және күтіп ұстау арзанға түседі. Олар өтуге қажетті уақытты қысқартады және жаңбыр суының ағынын азайтады. Жолақтар кеңейген сайын жаяу жүргіншілер саны азаяды, ал тар жолақтармен қиылыстар велосипедтер үшін ең жоғары өткізу қабілетін қамтамасыз етеді.
Жол жолағының нөмірлеуі
Калифорниядағы жол ахуалы туралы хабарламаларда көбінесе апаттар "X-ші қатарда" болғаны туралы айтылады. Калифорния көлік департаменті (Caltrans) қатарларды солдан оңға қарай нөмірлейді. Ең сол жақтағы жылдам қатар – 1-ші қатар. Баяу қатардың нөмірі (көлік кіретін/шығатын жерге жақын қатар) қатарлардың жалпы санына байланысты, және 2-ден 8-ге дейін болуы мүмкін. Дегенмен, Ұлыбританияда "1-ші қатар" – "баяу қатар" (сол жақтағы қатар).
Қуаттылығы
Жолдардың өткізу қабілеті көршілес қатарлар, қатар ені, жол жанындағы нысаналар, кіреберістер саны, тұрақтардың болуы, жылдамдық шектеулері, ауыр көліктер саны сияқты жағдайларға байланысты кең ауқымда өзгереді. Мүмкіндігі – сағатына 1000 жолаушы көлігінен бастап сағатына 4800 жолаушы көлігіне дейін жетеді, бірақ көбінесе сағатына 1500 мен 2400 жолаушы көлігі аралығында болады.