Кіріспе
Басқаларға сенімсіздікпен сипатталатын тұлғалық бұзылу.
Олар көбінесе сақтанып, күдікпен қарауға бейім және эмоционалдық өмірлері өте тар шеңберлі болады. Мағыналы эмоционалдық байланысқа қабілеттілігінің төмендеуі және жалпы оқшаулану үрдісі олардың өмірлік тәжірибесіне шизоидтық оқшаулану сипасын береді. Жеке тұлғалық бұзылысы (ЖТБ) бар адамдарда реніш ұстауға, күдікпен қарауға бейімділік, басқалардың әрекеттерін жауалы түрде түсіндіруге, өзіне-өзі қатысты тұрақты ойларға немесе жеке құқықтарын қатты қорғауға бейімділік болуы мүмкін. Осы бұзылыстан зардап шегетін науқастарда шизотипілік, шизоидтық, нарциссистік, қашқындық және шекаралық сияқты басқа тұлғалық бұзылыстармен бірге кездесуі жиі болады.
Себептер
Параноидтық қасиеттерге генетикалық үлес бар және осы тұлғалық бұзылыс пен шизофрения арасында генетикалық байланыс болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді норвегиялық егіздерді зерттеу параноидальды тұлғалық бұзылыстың шамалы дәрежеде тұқым қуалайтынын және оның генетикалық және қоршаған ортаның тәуекел факторларының бір бөлігін басқа А кластерлік тұлғалық бұзылыстармен – шизоидты және шизотипальды бұзылыстармен бөлісетіндігін көрсетті. Психосоциалдық теориялар теріс ішкі сезімдерді проекциялау және ата-ананың мінез-құлқының үлгі болып табылуын айтады.
DSM-5
Америкалық психиатриялық қауымдастығының DSM 5 параноидальды тұлғалық бұзылысқа ұқсас критерийлері бар. Олар, жалпы алғанда, басқаларға тұрақты сенімсіздік пен күдікпен қарауды, олардың ниеттерін ерте жас шамасынан бастап, әртүрлі жағдайларда зұлымдық деп түсіндіруді талап етеді. Жеті нақты мәселенің төртәүі болуы керек, оларға күдік пен күмәнің әртүрлі түрлері кіреді (мысалы, пайдалану туралы немесе сөздердің жасырын қауіпті мағынасы бар деген күдік), кейде басқаларға қатысты жалпы түрде немесе әсіресе достарға немесе серіктестерге, ал кейде реніш ұстауға немесе ашуланып реакция жасауға қатысты. Параноидальды тұлғалық бұзылысы (ПТБ) басқаларға деген кең таралған сенімсіздік пен күдікпен сипатталады, олардың ниеттері зұлымдық деп түсіндіріледі, бұл ерте жас шамасынан басталып, әртүрлі жағдайларда көрінеді. Диагноз қою үшін пациент төмендегі критерийлердің кемінде төртіне сәйкес келуі керек: нұсқасы және оны күнделікті жағдайда сипаттайтын қосымша ерекшеліктерді тізімдейді. Бұл ерекшеліктерге күдікпен қарау, жақындықтан қашу, жауыштық және ерекше сенімдер/тәжірибелер кіреді.
Басқа
Әр түрлі зерттеушілер мен дәрігерлер ресми диагнозға байланысты жеке тұлғаның түрлері мен кіші топтарын немесе өлшемдерін ұсына алады. Психолог Теодор Миллон параноидальды тұлғаның бес кіші түрін ұсынды:
Кіші түрінің ерекшеліктері
Қатты параноидальды (мәжбүрлі белгілерді қоса алғанда) Өзіне сенімді, талапкер, жалтақ, мықты, кешірімсіз, қайта-қайта жаулық танытатын, ашулы және ренжушіл; заңға сүйенетін және өзін-өзі дұрыс санаушы; бұрын басып тастаған ашуын көрсетеді; өзгелермен қарым-қатынасты тоқтатуға тырысады.
Фанатикалық параноидальды (нарциссистік белгілерді қоса алғанда) Құдайға сыйынған сенімдер ақылға сыймайтын және нәзік; басқаларға деген мақтаншылдық, жоғары мінез, кемсіртушілік және өршілдік; жоғалған мақтанышын артық талаптар мен қиялдар арқылы қайта жаңғыртуға тырысады.
Таңдаушы параноидальды (негативтік белгілерді қоса алғанда) Дауласуға бейім, кінә іздеуші, ұрыс-керісшіл, пікірталасшыл, кемшілік табуға құштар, жайлы жағдайға бейімделмейтін, ренішті, ашулы, қызғанышпен қараушы, ашуланшақ, келеке-шүкір, аяусыз, шағымдануға бейім, ызалы, тілді.
Аралдық параноидальды (қашқындық белгілерді қоса алғанда) Өзін-өзі оқшаулап, уақытты жалғыз өткізуші, шөлмекке тығылуға бейім; өзін барлық жердегі қауіптер мен құрылыс-бұзушы күштерден қорғап, оқшаулайды; ойдағы қауіптерге қарсы жоғары сезімтал және қорғанышқа дайын.
Зұлым параноидальды (садистік белгілерді қоса алғанда) Қауіпті, қатал, қорқыныш тудыратын, кекшіл, қатыгез және тирандық; жаулық көбінесе қиялдарда көрінеді; өзінің улағын басқаларға таратады; қуғынға ұшыраған сенімдер.
Дифференциалдық диагностика
Параноидтық көңіл-күйлі адамдарда үлкен депрессиялық бұзылыс, агорафобия, әлеуметтік қорқыныш бұзылысы, обсессивтік-компульсивтік бұзылыс және заттарға байланысты бұзылыстар кездесу қаупі орташа деңгейден жоғары болуы мүмкін. Сондай-ақ, басқа да тұлғалық бұзылыстардың диагностикалық критерийлері жиі орындалады, мысалы: шизоидтік, шизотипілік, нарциссикалық, қашқындық, шекаралық және негативистік тұлғалық бұзылыстар.
Емдеу
Басқаларға сенімсіздік танытуға бейімділіктің нәтижесінде параноидтік жекелік бұзылысын емдеуге қатысты аз ғылыми зерттеулер жүргізілген. Қазіргі таңдағыда, ПЖБ-ны емдеуге арналған FDA мақұлдаған дәрілер жоқ, бірақ антидепрессанттар, антипсихотиктер және көңіл-күйді тұрақтандырушылар кейбір белгілерді емдеу үшін дұрыс емес болжамдар негізінде тағайындалуы мүмкін. ПЖБ-ны емдеудің тағы бір түрі – психоанализ, көбінесе ПЖБ және шекаралық жекелік бұзылысы (ШЖБ) екеуі де болған жағдайларда қолданылады. Дегенмен, жарияланған зерттеулердің ешқайсысы осы емдеудің ПЖБ-ға тигізетін әсерін, ШЖБ-ға тигізетін әсерінен бөлек нақты көрсете алмайды. Когнитивтік-мінездік терапия (КМТ) параноидтік жекелік бұзылысын емдеудің мүмкін болатын тәсілі ретінде ұсынылған, бірақ жекелеген жағдайларды зерттеулер бұзылыстың белгілерінің жақсарғанын көрсеткенмен, оны қолдайтын жүйелі/кең ауқымды деректер жиналған жоқ. ПЖБ-ны емдеу қиын болуы мүмкін, себебі ПЖБ-мен ауыратын адамдар көмек іздеуге құлшынбайды және басқаларға сенуде қиындықтар туындайды.
Эпидемиология
ППД жалпы халықтың 0,5–4,4% -ында кездеседі.
Тарих
Параноидтық тұлғалық бұзылысы DSM V-те тіркелген және DSM-нің барлық алдыңғы нұсқаларында да қамтылған. Параноидтық тұлғаны сипаттаудың ең алғашқы мысалдарының бірі француз психиатры Валентин Магнаннан келген. Ол ерекше ойлау, гипохондрия, артық сезімталдық, қатысты ойлау және күдікке бейімділікті көрсететін "назік тұлғаны" сипаттады. Бұл сипаттамаға жақын, 1905 жылы Эмиль Краепелиннің "әрдайым арыздануға дайын, бірақ қате түсініксіз", мақтанқор, өзіне бейілді, сезімтал, тітіркенішті, дауласуға құмар, жалғандыққа бой ұсынып, әлеммен қақтығыста өмір сүретін жалған арызшы тұлға туралы сипаттамасы бар. 1921 жылы ол бұл жағдайды параноидтық тұлға деп атады және бұл адамдардың сенімсіз, әділетсіздікке ұшырағандай сезінетін, сондай-ақ жаулық, араласу және қысымға ұшырағандай сезінетін екенін сипаттады. Ол сонымен қатар осы тұлғалардағы қайшылықты байқады: бір жағынан, олар өздерінің ерекше идеяларына жабысады, екінші жағынан, кез келген әңгімені шындық деп қабылдайды. Краепелиннен кейін, Эуген Блюлер "даулы психопатияны" немесе "параноидтық конституцияны" күдік, өршілдік және қуғын-сүргін сезімінен тұратын ерекше үштік ретінде сипаттады. Сондай-ақ, ол бұл адамдардың қателігінің нағыз қате түсінік деңгейіне жете алмайтынын атап өтті. Бұл ПТБ бойынша зерттеулердің аздығына себеп болуы мүмкін деп саналады.