Солтүстік Невададағы Гумбольдт өзені жүйесі

Кіріспе

Солтүстік-орталық Невададағы өзен жүйесі, АҚШ.

Гумбольдт өзені – солтүстік-орталық Невадада орналасқан кең өзен жүйесі. Ол негізінен шығыстан батысқа қарай, бастауы Елко округіндегі Жарбидж, Тәуелсіздік және Руби тауларынан басталып, шамамен 225 шақырым қашықтықтағы Черчилль округінің солтүстік-батысындағы Хумбольдт шұңқырында аяқталады. Көптеген есептеулер Гумбольдт өзенінің ұзындығын көрсетсе де, өзеннің ирек өзендік сипатына байланысты оның ұзындығы 380 миль (612 км) шамасында болуы мүмкін. Бұл өзен Ұлы Бекен су алабында орналасқан және 355 миль (571 км) ұзындығындағы Аю өзенінен және 325 миль (523 км) ұзындығындағы Сивир өзенінен кейін су алабындағы үшінші ең ұзын өзен болып табылады. Гумбольдт өзені бассейні – Ұлы Бекеннің ең ірі су бассейні.

Тарих

Солтүстік Невададағы өзен аймағында еуропалық америкалық қоныстанушылар келген кезде нумик тілінде сөйлейтін адамдар сирек кездесетін. Бұл аймақ 19 ғасырдың басында тері аулаушылар келгенге дейін басқа халықтарға белгісіз болды. Өзенді алғаш рет 1828 жылдың 9 қарашасында Хадсон шығанағы компаниясының қызметкері Питер Скене Огден, Еліне жасаған бесінші сапарында көреді. Огден оңтүстікке қарай Кіші Гумбольдт өзені бойымен жүріп, Виннемукка маңындағы бас өзенге жетті. Огден өзенді бірнеше жүз шақырымға дейін зерттеді, оның бойымен жол салып, аймақтың алғашқы картасын жасады. Өзеннің бастауы мен бағыты оған әлі белгісіз болғандықтан, бастапқыда оны "Белгісіз өзен" деп атады, кейін экспедицияда қайтыс болған және өзен жағалауына жерленген трапперлерінің бірінің құрметіне "Пол өзені" деп атады. Кейін ол оны сол траппердің үнді әйелінің құрметіне "Мэри өзені" деп өзгертті, бірақ ол кейін "Сент-Мэри өзені" деп аталды. Дегенмен, 1829 жылы ол өзінің жүріп өткен жолын ең жақсы сипаттайтыны "Бұзған өзені" екенін айтты. 1833 жылы Бонневилл-Уокер тобы өзенді зерттеп, оны "Шөл өзені" деп атады. Вашингтон Ирвингтің 1837 жылы жарық көрген Бонневилл экспедициясы туралы кітабында оны "Огден өзені" деп атады, осы атты көптеген ерте саяхатшылар қолданды. 1840 жылдардың басында өзен бойындағы жол Калифорнияға батысқа бет алған қоныс аударушылардың бағыты болды. Бұл өзен ертедегі жаяу саяхатшыларға ішуге су берді, бірақ кейінірек вагонмен келгендерге малдарына жем ретінде өзен жағалауындағы өсімдіктер қажет болды. 1841 жылы өзен (сол кезде Мэри өзені деп аталған) алғаш рет Бартлсон-Бидуэлл тобымен Калифорния жолының бағыты болды, кейін Калифорния алтын кендеріне көшіп келгендердің негізгі құрлық жолына айналды. 1845 жылы өзенді Джон К. Фремонт зерттеді, аймақтың толық картасын жасап, өзенге қазіргі атауын берді. 1869 жылы өзен Трансконтиненталдық теміржолдың Орталық Тынық мұхиты бөлігінің бағытының бір бөлігі ретінде пайдаланылды. Ламоилл өзені, Солтүстік Гумбольдт өзені, Оңтүстік Гумбольдт өзені, Сюзи өзені, Мэгги өзені және Мэрис өзені; ал төменгі алабында Пайн өзені, Риз өзені және Кішкентай Гумбольдт өзені орналасқан. Першинг округінің орталық бөлігінде Рай-Пэтч бөгеті өзенді тоқтата тұрып, Рай-Пэтч су қоймасын құрайды, ол Ловелок маңындағы егістіктерді суару үшін 35 шақырым төменде су сақтайды. Гумбольдт өзені Першинг және Черчилль округтерінің шекарасындағы Гумбольдт тоғайындағы уақытша көлге құяды, бұл Ловелоктан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 32 шақырым жерде орналасқан. Өзен суының көп бөлігін бассейннің шығыс бөлігіндегі таулардан, ең бастысы Руби таулары, Джарбидж таулары және Тәуелсіздік тауларындағы қардың еруінен алады. Өзен ағысы батысқа қарай төмендеген сайын азаяды, себебі суару үшін өзеннен су алынады, әсіресе Ловелок маңында. АҚШ Геологиялық қызметі жүргізген өлшемдер бойынша Карлин мен Беовауэ арасындағы Пэлисайд каньоны өзен ағысының өсуі тоқтаған және азая бастаған жер болып табылады. Сондай-ақ, Гумбольдт суының көзі тек қардың еруіне байланысты болғандықтан, оның ағысы маусымдарға (көктемде қар еру кезінде ең жоғары ағыс) және жылдарға (әр қыстағы қар мөлшеріне байланысты) өте өзгеріп отырады. Солтүстік Америка бобры (Castor canadensis) Элко округінде қайта оралған сияқты, мүмкін тері аулаудың азайғаны және малдың өзен жағалауындағы бидай және басқа өсімдіктерді аз тұтынуының нәтижесі. Карлинге жақын жердегі Гумбольдт өзеніне құятын Мэгги және Сюзи өзендері 20 жылдық жұмысынан малшылардың, агенттіктердің, кен орындарының және коммерциялық емес ұйымдардың пайдасын көрді, олар мал өсіру техникасын жақсарту және арнайы жобаларды жүзеге асыру арқылы осыған қол жеткізді. 2006 жылы қашықтықтан зондтау жобасы Мэгги өзенінің 32 шақырымы бойында 107 бобёр бөгетін тапты, бұл көрсеткіш 2010 жылы 271 бөгетке дейін өсті. Бобр бөгеттері өзен жағалауындағы өсімдіктердің қалпына келуін жеделдетіп, суды баяулатып, өзеннен төмен ағып кеткен шөгінділерді жинау арқылы өзен жағалауының аймағын кеңейтеді. Бес жыл ішінде бобёр тоғандары Мэгги өзеніндегі судың көлемін 14 шақырымнан 26 шақырымға дейін арттырды. Су жер астына сіңіп, жер асты суларының деңгейін көтеріп жатыр. Ньюмонттың Мэгги өзені бойындағы жер асты суларын бақылау ұңғымалары соңғы 17 жылда Мэгги өзені бойында шамамен 1 метрге дейін көтерілгенін көрсетті. Өзен ағындары жыл бойы тұрақтырақ болып, жануарлар мен малға көбірек су қамтамасыз етіп, жергілікті форель популяцияларын қорғайды. Мэгги өзенінің Бовер өзенінен басталатын бұтағы бар, ол Тускарора тауларындағы Бовер шыңынан ағады.

The region of the river in northern Nevada was sparsely inhabited by Numic speaking people at the time of the arrival of European American settlers. The region was little known by non indigenous peoples until the arrival of fur trappers in the early 19th century. The first recorded sighting of the river was on November 9, 1828, by Peter Skene Ogden of the Hudson's Bay Company, during his fifth expedition to the Snake Country. Odgen came southward along the Little Humboldt, encountering the main river at the confluence near Winnemucca. Ogden explored the river for several hundred miles, blazing a trail along it and making the first known map of the region. He initially named the river "Unknown River", due to the source and course of the river still unknown to him, and later "Paul's River", after one of his trappers who died on the expedition and was buried on the river bank. He later changed it again to "Mary's River," named after the Native American wife of one of his trappers, which later somehow became "St. Mary's River". However, in 1829 he suggested that "Swampy River" best described the course he had traversed. In 1833 the Bonneville–Walker fur party explored the river, naming it "Barren River". Washington Irving's 1837 book describing the Bonneville expedition called it "Ogden's River", the name used by many early travelers. By the early 1840s, the trail along the river was being used by settlers going west to California. The river provided drinkable water to earlier travelers on foot, but later emigrants using wagons required the significant riparian vegetation along its length as forage for their draft animals. In 1841 the river (then known as Mary's River) first became the route of the California Trail with the Bartleson–Bidwell Party, later becoming the primary land route for migrants to the California gold fields. In 1845 the river was explored by John C. Frémont, who made a thorough map of the region and gave the river its current name. In 1869 the river was used as part of the route of the Central Pacific segment of the Transcontinental Railroad. Lamoille Creek, North Fork Humboldt River, South Fork Humboldt River, Susie Creek, Maggie Creek, and Marys Creek; and of the lower basin they are Pine Creek, Reese River, and the Little Humboldt River. In central Pershing County, the Rye Patch Dam impounds the river, forming the Rye Patch Reservoir, which stores water to irrigate farms near Lovelock, 22 mile (35 km) downstream. The Humboldt empties into an intermittent lake in the Humboldt Sink on the border between Pershing and Churchill counties, approximately 20 mile (32 km) southwest of Lovelock. The river gains most of its water from snowmelt in the mountains in the eastern part of the watershed, most importantly the Ruby Mountains, Jarbidge Mountains, and Independence Mountains. River flow generally decreases downstream to the west, partly due to water removal from the river for irrigation, especially near Lovelock. Stream gauge measurements undertaken by the United States Geological Survey suggest that Palisade Canyon, between Carlin and Beowawe, is the point where the river's flow ceases to increase and begins to decrease. Also, since the Humboldt's water comes almost exclusively from snowmelt, its flow is highly variable from season to season (peak flow occurs during the spring melt) and from year to year (depending on the amount of snow every winter)

North American beaver (Castor canadensis) seem to have been making a comeback in Elko County possibly due to less fur trapping combined with reduced consumption of riparian willow and other vegetation by cattle. Maggie and Susie Creeks, which enter the Humboldt River near Carlin, have benefited from 20 years of work by ranchers, agencies, mines, and non profit groups via improvements in grazing techniques and specific projects. A remote sensing project found 107 beaver dams along 20 mile (32 km) of Maggie Creek in 2006, which rose to 271 dams in 2010. Beaver dams are accelerating the recovery of riparian vegetation and widening the riparian zone as they slow the water and collect sediment that used to be lost downstream. In five years, beaver ponds have increased the amount of impounded water on Maggie Creek from 9 mile (14 km) of the stream to 16 mile (26 km). The impounded water is seeping into the ground and raising the water table. Newmont's shallow groundwater monitoring wells along Maggie Creek have shown about a 2 feet (1 m) rise over the past 17 years along Maggie Creek. Stream flows are more perennial, making more water available for wildlife and livestock and protecting populations of native trout. Maggie Creek has a Beaver Creek tributary which flows from Beaver Peak in the Tuscarora Mountains.

Қоршаған орта аспектілері

Гумбольдт өзені және оның төңірегіндегі аумақтарда сынап, мырыш сияқты улы элементтердің деңгейінің жоғарылауына байланысты алаңдаушылық тудырып отыр. Бұл элементтер суды тұтынатын балықтар мен басқа да жануарлардың тінінде кездесіп жатыр. Дегенмен, балықтардың сіңіретін мөлшері қауіпті деңгейде емес. Брамбо мен Мэй Гумбольдт өзенінің оңтүстік саласынан балық үлгілерін алды. Олар балықтардың етінің бір грамына шаққанда сынаптың мөлшері 0,061-ден 0,082 микрограммға дейін екенін анықтады. Бұл көрсеткіш EPA-ның 0,30 микрограмм/грамм деген нормасынан әлдеқайда төмен. Бұл улы элементтер алтын өндіру процесінен немесе сынап кенінен сіңіп, қоршаған орта мен суға енген. Содан бері бұл деңгей едәуір төмендеді. АҚШ Геологиялық қызметі және басқа да комиссиялар ауыз судың қауіпсіздігін анықтау үшін бірнеше зерттеу жүргізді. 1962 жылы Карсон-Ситидегі "Water Resources Bulletin" басылымында алғашқы маңызды сынақтардың бірі өткізілді. Бұл алдын ала сынақ судың құрамындағы барлық минералдарды, элементтерді және иондарды анықтауға бағытталған еді. Келесі ірі сынақ 1985 жылы АҚШ Геологиялық қызметімен жүргізілді. Олар жергілікті аумақтан үлгілер алып, концентрация жоғары екенін, бірақ қалыптыдан тыс емес екенін анықтады. 2002 жылы тағы бір зерттеу жүргізілді, ол тасталып қалған кендерден сынаптың сіңуіне арналған. Алайда, бұл сынақ сынама алынған жерден алшақтаған сайын сынап деңгейінің тез төмендейтінін көрсетті. Соңғы зерттеу 2019 жылы жүргізілді, ол өзеннің барлық бойынан алынған үлгілерді қамтитын, өте толыққанды сынақ болды. Бұл зерттеу Невада университетінің Рино бөлімшесінде жүргізілді және судың құрамындағы элементтер мен минералдарды анықтады. Сондай-ақ, улы элементтердің концентрациясы тұрақты екені анықталды. Яғни, бұл элементтердің болуына қарамастан, олар қатты қауіп төндірмейді.