Кіріспе

Саңырауқұлақтың түрі Aspergillus flavus – дүниежүзілік таралымы бар сапрофит және патогенді саңырауқұлақ. Ең көп танымалға ие болғаны – дәнді дақылдар, бұршақ тұқымдастар және жаңғақтарды қоныстандыруы. Орақтан кейінгі шіру көбінесе орақ кезінде, сақтау және/немесе тасымалдау барысында дамиды. Оның түрлік атауы flavus латын тілінен алынған, «сары» деген мағынаны білдіреді, бұл споралардың көбінесе байқалатын түсіне сілтеме жасайды. A. flavus инфекциясы иелері әлі далада (орақ алдында) болатын кезде де кездесе алады, бірақ көбінесе орақтан кейінгі сақтау немесе тасымалдау кезіне дейін ешқандай белгілер (жасырын күй) байқалмайды. Орақ алдындағы және орақтан кейінгі инфекцияларды тудырумен қатар, көптеген штамдары микотоксиндер деп аталатын улы заттардың көп мөлшерін өндіреді, олар қолданылғанда сүтқоректілерге зиянды әсер етеді. A. flavus – иммундық жүйесі әлсіреген адамдар мен жануарларға патогенді, аспергиллез ауруын қоздырады.

Үй иелері

Aspergillus flavus бүкіл әлемде топырақта сапрофит ретінде кездеседі және көптеген маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының ауруларын тудырады. Патогеннің кең таралған қожайындары – дәнді дақылдар, бұршақ тұқымдастар және ағаш жаңғақтары. Атап айтқанда, A. flavus инфекциясы жүгеріде құлақтың шіруіне, ал жержаңғақта егін жинау алдында немесе кейін сары қалыптың пайда болуына себеп болады. Гифалық өсім әдетте жіп тәрізді тармақталу арқылы жүреді және мицелий құрайды. Гифалар септали және гиалинді. Мицелий қалыптасқаннан кейін күрделі қоректік заттарды (тағамды) ыдырататын ферменттер немесе ақуыздар бөлінеді. Жеке гифа жіптері көзбен көрінбейді, бірақ қалың мицелийлік төсемдерді құрайтын конидиялар көбінесе байқалады. Конидиоспоралар – A. flavus көбейген кезде түзілетін жыныссыз споралар. A. flavus конидиофорлары жалқы және түссіз. Фиалидтер бір қатарлы (бір қатарда орналасқан) және екі қатарлы болады. Жыныстық көбею әр түрлі вегетативтік үйлесімділік топтарына жататын, жыныстық жағынан үйлесімді штаммдар арасында жүреді. Aspergillus flavus морфологиясы күрделі және склероцияның мөлшеріне байланысты екі топқа жіктелуі мүмкін. I топқа диаметрі 400 мкм-ден үлкен склероциялары бар L штаммдары кіреді. II топқа диаметрі 400 мкм-ден кіші склероциялары бар S штаммдары кіреді. L және S штаммдары ең көп таралған екі афлатоксин (B1 және B2) өндіреді. S штаммдарына ғана тән G1 және G2 афлатоксиндерін өндіру, олар әдетте A. flavus-та кездеспейді.

Аурудың циклі

Aspergillus flavus топырақта қыстайды және шіріген заттарда мицелий немесе склероция түрінде көбейеді. Склероциялар өсіп, қосымша гифтер мен конидия деп аталатын жыныссыз спораларды түзеді. Бұл конидиялар А. flavus үшін негізгі инфекция көзі болып саналады. Топырақтағы пропагулдар, енді конидиялар, желмен және жәндіктермен (мысалы, иіс шығаратын немесе лигус қоңыздары) таратылады. Конидиялар астық пен бұршақтарды жұқтыра алады. Споралар жүгерінің гүлшоғыры арқылы кіріп, дәнді жұқтырады. Конидиофорлар мен конидиялар көктемде склероция бетінен пайда болады. A. flavus үшін екінші инфекция көзі бар, ол – жапырақтар мен жапырақ бөліктеріндегі конидиялар. A. flavus жапырақтарды жейтін жәндіктердің салдарынан зақымдалғаннан кейін жапырақтарда өседі. Жәндіктер инфекция көзі болып табылады және оның көбеюіне көмектеседі.

Қоршаған орта

Aspergillus flavus ерекшелігі – ол термотерпетивті саңырауқұлақ, сондықтан басқа саңырауқұлақтар тіршілік ете алмайтын температурада тіршілік ете алады. A. flavus, әсіресе өсімдік материалы жоғары ылғалдылықта сақталғанда, сақтау кезінде шіруге себеп болуы мүмкін. A. flavus ыстық және ылғалды климатта жақсы өседі. Ылғалдылық: A. flavus-тың өсуі әртүрлі дақылдар үшін әртүрлі ылғалдылық деңгейінде жүзеге асырады. Крахмалды дәнді дақылдар үшін өсім 13,0–13,2% құрайды. Соя үшін өсім 11,5–11,8% шамасында болады. Ал басқа дақылдар үшін өсім 14% құрайды.

Менеджмент

А. flavus инфекциясынан сақталған астық пен бұршақ дақылдары үшін, оларды жинау алдында, жинау кезінде және одан кейін нақты шарттарды сақтау қажет. Ылғал деңгейі 11,5%-дан төмен ұсталуы тиіс. Сақтау жайларындағы температура мүмкіндігінше төмен болуы керек, себебі патоген 5°C-тан төмен температурада өсе алмайды. Төмен температура тыныс алу процесін баяулатып, ылғалдың артуын болдырмайды. Жәндіктер мен кенелердің пайда болуын және олардың тіршілігін азайту үшін фумиганттар қолданылады, бұл патогеннің жылдам өсуіне жағдай жасайды. Ескі және піспеген тұқымдарды жою, зақымдалған және сынған тұқымдарды іріктеу, жалпы тазалықты сақтау сияқты санитарлық шаралар патогеннің таралуын және көбеюін азайтуға көмектеседі. Ашытқы А. flavus-пен кеңістік пен қоректік заттар үшін бәсекелесіп, оның өсуін шектейді. Глицирриза глабраның эфир майлары өсуді тежейді.

Aspergillus flavus AF36

Aspergillus flavus AF36 штаммы канцерогенді емес, афлатоксин қамтымайды және пестицидтерде белсенді компонент ретінде қолданылады. AF36 – саңырауқұлақтың қарсыласы болып табылады және афлатоксинге ұшырауды азайту үшін мақта мен жүгеріге коммерциялық биобақылау ретінде қолданылады. AF36 алғаш рет Аризона штатында бөлініп алынған, сондай-ақ Техас штатында да кездеседі. Ол стерильді тұқымдарда өсіріледі, олар тасымалдаушы және қоректік заттардың көзі болып табылады. Қолданғаннан кейін және колонизацияланғаннан кейін, жоғары ылғалдылық жағдайында AF36 өсірілген тұқымдары афлатоксин өндіретін A. flavus штаммдарынан озып кетеді. Афлатоксин жоқ споралардың таралуына жел мен жәндіктер көмектеседі.

Маңыздылық

Aspergillus flavus инфекциясы әрқашан да егіннің өнімділігін азайта бермейді; алайда, егін жинаудан кейінгі аурулар жалпы егін өнімділігін 10-30% дейін кемітуі мүмкін, ал тез бұзылатын дақылдар өндіретін дамушы елдерде жалпы шығын 30%-дан асып кетуі мүмкін. Астық пен бұршақ дақылдарында егін жинаудан кейінгі аурулар микотоксиндердің пайда болуына әкеледі. A. flavus өндіретін афлатоксиндердің мөлшеріне қоршаған орта факторлары әсер етеді. Егер қонақ өсімдіктерде басқа бәсекелес саңырауқұлақтар болса, афлатоксин өндірісі төмен болады. Бірақ, егер қонақ өсімдіктерде бәсекеге қабілетсіз саңырауқұлақтар болса, афлатоксин өндірісі өте жоғары болуы мүмкін. Афлатоксин өндірісінде қонақ өсімдіктің сипаттамасы да маңызды рөл атқарады. Сояда A. flavus-тың жоғары өсуі өте аз афлатоксин шығарады. Жер жаңғағы, мускат жаңғағы және бұрышта A. flavus-тың өсуіне ықпал ететін жоғары ылғалдылық пен жылы температура афлатоксиндердің жоғары концентрациясына алып келеді. Дәмдеуіштерде A. flavus өскенде, дәмдеуіштер құрғақ болған жағдайда афлатоксиннің төмен концентрациясы пайда болады. 1970 жылдары Польшаның Краков қаласында 15 ғасырлық қабірдің ашылуына қатысқан он консерватордың қазасы қабірде кездесетін A. flavus-тан шыққан афлатоксиндерге байланысты деп есептеледі.

Қабырғаларды ашқаннан кейінгі өлім-жітіммен байланысты болуы мүмкін

1973 жылы 15 ғасырдағы Польша королі (және Литваның ұлы князі) Казимир IV Ягеллонның қабірін ашқаннан кейін бірнеше польшалық ғалымның мерзімінен бұрынғы қазасына байланысты микробиолог Болеслав Смык қабірден алынған сынамаларда Aspergillus flavus көкжасыл саңырауқұлағының табылуын анықтады, ал бұқаралық ақпарат құралдарында осы қазалардың ықтимал себебі осы көкжасыл саңырауқұлақтың өндірген афлатоксиндері болуы мүмкін деген болжамдар айтылды.