Кіріспе

Британдық автор (1908–1964)

Ян Ланкастер Флеминг (28 мамыр 1908 – 12 тамыз 1964) – британдық жазушы, ең белгілісі – соғыстан кейінгі Джеймс Бонд шпиондық романдарының сериясы. Флеминг Роберт Флеминг & Co. сауда банкімен байланысты бай отбасыда дүниеге келген. Оның әкесі 1910 жылдан бастап 1917 жылы Батыс майданында қаза болғанға дейін Хенли парламент мүшесі болды. Итон, Сандхерст және Мюнхен мен Женева университеттерінде білім алған Флеминг жазуға кіріспес бұрын бірнеше жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның Әскери-теңіз барлау бөлімінде қызмет еткен Флеминг «Алтын көз» операциясын жоспарлауға, сондай-ақ екі барлау бөлімінің – 30-шы шабуыл тобы мен T-тобының жоспарлауы мен бақылауына қатысты. Ол Джеймс Бонд романдарының көп бөлігінің негізін, егжей-тегжейін және тереңдігін соғыс жылдарындағы қызметінен және журналист ретіндегі мансабынан алды. Флеминг өзінің алғашқы «Казино Рояль» Бонд романын 1952 жылы 44 жасында жазды. Ол сәтті болды, сұранысты қанағаттандыру үшін үш мың дана басылды. 1953 жылдан 1966 жылға дейін он бір Бонд романы және екі әңгімелер жинағы жарық көрді. Романның орталық тұлғасы – Джеймс Бонд, әдетте MI6 деп аталатын Құпия барлау қызметінің офицері. Бонд 007 кодтық нөмірімен де танымал және Корольдік Әскери-теңіз еріктілер резервінде командир болған. Бонд туралы әңгімелер барлық уақыттағы ең көп сатылған көркем әдебиеттердің қатарына кіреді, бүкіл әлемде 100 миллионнан астам данасы сатылды. Флеминг балаларға арналған «Чити Чити Банг Банг» әңгімесін және екі ғылыми-танымдық еңбекті де жазды. 2008 жылы «The Times» газеті Флемингті «1945 жылдан бергі 50 ең ұлы британ жазушысы» тізімінде 14-ші орынға қойды. Флеминг Энн Чартериске үйленген. Ол күйеуі, 2-ші виконт Ротермирден, автормен болған қарым-қатынасы үшін ажырасып кеткен. Флеминг пен Чартеристің Каспар есімді ұлы болды. Флеминг өмірінің көп бөлігінде темекі шегіп, ішімдік ішкен және 1964 жылы 56 жасында жүрек ауруынан қайтыс болды. Оның Джеймс Бонд туралы екі кітабы өлімінен кейін жарық көрді, ал басқа жазушылар Бонд романдарын жазуын жалғастырды. Флемингтің туындысы ресми фильмдер сериясындағы алты актердің ойнауымен фильмде жиырма жеті рет пайда болды.

Тууы және отбасы

Ян Ланкастер Флеминг 1908 жылғы 28 мамырда Лондонның Мейфэр ауданындағы 27 Грин-стрит мекенжайында дүниеге келді. Оның анасы Эвелин "Ева" Флеминг, Роза, ал әкесі Валентин Флеминг, 1910 жылдан 1917 жылға дейін Хенли округінен Парламент депутаты болды. Флеминг шотланд қаржыгері Роберт Флемингтің немересі еді, ол шотланд-американдық инвестициялық компаниясын және Роберт Флеминг & Co. сауда банкін құрған. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Валентин Флеминг "Королеваның Оксфордшир гусарларының" "C" эскадрильясына қосылып, майор шынжырғысына жетті. Флемингтің анасынан туған жарты әпкесі, виолончельші Амариллис Флеминг (1925–1999) болды, оның әкесі суретші Август Джон еді. Амариллис Джон мен Эвелиннің 1923 жылы басталған, ұзаққа созылған қарым-қатынасынан туды, бұл Валентиннің қайтысынан алты жыл кейін болды.

Білім және ерте өмір

1914 жылы Флеминг Дурнфорд мектебінде оқыды, ол Дорсеттегі Пурбек аралында орналасқан дайындық мектебі. Ол Дурнфордта өткен уақытын ұнатпады; дәмсіз тағам, физикалық қиындықтар мен зорлық-зомбылыққа ұшырады. 1921 жылы Флеминг Итон колледжіне қабылданды. Академиялық жетістіктері жоғары болмағанмен, ол жеңіл атлетикада өте жақсы ойнады және 1925-1927 жылдар аралығында екі жыл бойы «Ойындардың жеңімпазы» («Victor Ludorum») атағын иеленді. Сондай-ақ ол «The Wyvern» мектеп журналын редакциялады. 1933 жылдың қазан айында Флеминг отбасының қысымына көніп, Cull & Co. қаржы фирмасында банкир болып жұмыс істеді. 1935 жылы ол Бишопскейттегі Rowe and Pitman фирмасына акция брокері ретінде ауысты. Флеминг екі қызметте де сәттілікке жете алмады. Сол жылы Флеминг Кицбюхельде шаңғы тебу кезінде Мюриел Райтпен танысып, онымен ұзақ қарым-қатынас орнатты. 1944 жылы бомбалау кезінде оның қазасы Флемингтің өкініш пен кінә сезіміне толы қылды, және ол болашақ романдарының әйел персонаждарына осы әйел шабыт берген деп есептеледі. 1939 жылдың басында Флеминг 3-ші барон О'Ниллге үйленген Энн О'Нилл, Чартериспен сырлы қарым-қатынас бастады; ол сонымен қатар Daily Mail газетінің иесі лорд Роттермирдің мұрагері Эсмонд Хармсвортпен де байланыста болды. «Жәбірсіз операция» (Operation Ruthless) – неміс теңіз флоты қолданған «Энигма» кодтары туралы мәлімет алуға бағытталған жоспар, Флеминг 1940 жылдың 12 қыркүйегінде Годфриге жазған хаты арқылы бастау алды. Жоспар бойынша, нацистердің бомбалаушы ұшағын «алу», оны неміс тілді экипажбен, Люфтваффе формасында киіндіріп, Англияға жақын аймақта құлату керек еді. Экипаж содан кейін неміс құтқарушыларына шабуыл жасап, қайық пен «Энигма» машинасымен Англияға оралуы тиіс еді. Блетчли Парктегі Алан Тьюринг пен Питер Твинннің наразылығына қарамастан, бұл операция ешқашан орындалмады. Флемингтің немересі Люсидің айтуынша, Корольдік әуе күштерінің өкілі егер құлаған «Хайнкель» бомбалаушысын Англияға жақын аймаққа тастаса, ол тез батып кететінін атап көрсеткен. Сицилия мен Италиядағы сәттіліктерінің арқасында 30AU теңіз барлау қызметінің үлкен сеніміне ие болды. 1944 жылдың наурыз айында Флеминг «Оверлорд» операциясына дайындық барысында Корольдік теңіз күштерінің бөлімшелеріне барлау мәліметтерін таратуды қадағалады. 1944 жылдың 6 маусымында ол 30AU басшысы қызметінен алынды, бірақ белгілі бір деңгейде қатысып қалды. «Оверлорд» операциясы кезінде және одан кейін, әсіресе Шербургке жасалған шабуылдан кейін 30AU бөлімшесіне барып қайтты, ол бөлімнің құпия мәліметтерді жинау бөліміне қарағанда, ресми коммандос күштері ретінде дұрыс пайдаланылмағанына алаңдады. Бұл ер адамдардың арнайы дағдыларын ысырап етті, мұндай білікті оператившілерді пайдалануды ақтамайтын операцияларда олардың қауіпсіздігіне қауіп келтірді және маңызды барлауды қауіпке ұшыратты. Кейіннен осы бөлімшелердің басқаруы қайта қарастырылды. Ол сондай-ақ, 1870 жылдан бергі неміс теңіз мұрағаттарын Тамбах сарайында тапқаннан кейін Германияға кірді. 1944 жылдың желтоқсан айында Флеминг теңіз барлау қызметінің директорының тапсырмасы бойынша Алыс Шығысқа барлау сапарына барды. Сапардың көп бөлігі Тынық мұхитында 30AU үшін мүмкіндіктерді анықтауға жұмсалды; Жапонияның капитуляциялауына байланысты бөлімшеге көп жұмыс түспеді.

T-көші

30АУ-дың табысы 1944 жылдың тамызында «Таргет күшін» құру туралы шешім қабылдады, ол T Force ретінде белгілі болды. Лондонның Ұлттық мұрағатында сақталған ресми меморандумда бөлімнің негізгі рөлі былай сипатталған: «T Force = Target Force, үлкен қалаларды, порттарды және т.б. басып алғаннан кейін құжаттарды, адамдарды, жабдықтарды, жауынгерлік және барлау қызметкерлерін күзету және қорғау, азат етілген және жау территориясында». Флеминг T Force үшін нысаналарды таңдаған комиссия мүшесі болды және оларды бөлім офицерлеріне таратылған «Қара кітаптарға» енгізді. T Force-тың жаяу әскер бөлігінің бір бөлігін 5-ші батальон, Король полкі құрады, ол Екінші армияны қолдады. Ол британдық әскерилер үшін маңызды нысаналарды қамтамасыз етуге жауапты болды, соның ішінде ядролық зертханалар, газ зерттеу орталықтары және жеке ракета ғалымдары. Бөлімнің ең маңызды жаңалықтары Германияның Киль портына шабуыл жасаған кезде табылды, ол V-2 зымыранында, Messerschmitt Me 163 истребителінде және жоғары жылдамдықты U қайықтарында қолданылатын неміс қозғалтқыштарының ғылыми-зерттеу орталығы болды. Флеминг кейіннен T Force қызметінің элементтерін өзінің шығармаларында пайдаланды, әсіресе 1955 жылғы Бонд романы «Moonraker»-де. 1942 жылы Флеминг Ямайкадағы ағылшын-американдық барлау саммитіне қатысты және сапар барысындағы үздіксіз жаңбырға қарамастан, соғыс аяқталғаннан кейін аралда тұруға шешім қабылдады. Оның досы Ивар Брайс Сент-Мэри округінде жер учаскесін табуға көмектесті, онда 1945 жылы Флеминг «Goldeneye» деп атаған үй салдырды. (Оның негізгі резиденциясы Лондон қаласында, Викторияда қалды). Оның романдарын жазған үй мен мүліктің атына қатысты көптеген болжамдар бар. Флеминг өзі соғыстағы «Алтын көз» операциясы және Карсон МакКаллерстің 1941 жылғы «Алтын көздегі шағылыс» романы туралы айтты, онда Кариб теңізіндегі британдық теңіз базаларын американдық теңіз күштері пайдаланғаны сипатталған. Флеминг 1945 жылдың мамырында демобилизацияланды, бірақ бірнеше жыл бойы RNVR-де қызмет етті, 1947 жылдың 26 шілдесінде арнайы бөлімнің лейтенант-командирі шеніне көтерілді. 1947 жылдың қазан айында Дания оккупациясы кезінде Даниядан Ұлыбританияға қашып бара жатқан даниялық офицерлерге көмектескені үшін король Христиан X-тің бостандық медалімен марапатталды. Ол 1952 жылдың 16 тамызында қызметтен шықты, ол RNVR-дің белсенді тізімінен лейтенант-командир шенімен алынды.

Соғыстан кейінгі

1945 жылы мамыр айында Флеминг демобилизацияланғаннан кейін, ол сол кезде «The Sunday Times» газетіне ие болған Кемсли газет тобының шетелдік іскерлерін басқарушысы болды. Осы лауазымда ол газеттің бүкіл әлем бойынша тілшілер желісіне жауапты болды. Оның шартында әр қыста үш ай демалысқа шығуға құқығы болды, ол оны Ямайкада өткізді.

1950 жылдар

Флеминг соғыс кезінде достарына тыңшы роман жазуды қалағанын айтқан. Ол 1952 жылғы 15 қаңтарда Голденьеде кітап жазуды бастады және 1952 жылғы 16 ақпанға дейін аяқтады, күніне 2000 сөзден астам жазды. Кейін ол осы романды жүкті Чартериске үйленуге дайындалып, алаңдау үшін жазғанын мәлімдеді және оны "қабақтап, жаман шығарма" деп атады. Оның қолжазбасын Лондонда Джоан Хоу (саяхат жазушысы Рори Маклиннің анасы), Флемингтің The Times газетіндегі қызыл шашты хатшысы, Miss Moneypenny кейіпкерінің бір бөлігіне негіз болған қыз теріп берді. Клэр Бланшар, бұрынғы сүйіктісі, оған кітапты жарияламауға, немесе кем дегенде псевдониммен жариялауға кеңес берді. Casino Royale-дің соңғы дайындалу кезеңінде Флеминг досы Уильям Пломмерге бір данасын көрсетіп, "көргенімше, күдіс элементі мүлдем жоқ" деді. Осыған қарамастан, Пломмер кітаптың жеткілікті перспективаға ие екенін ойлап, оны Jonathan Cape баспасына жіберді. Басында олар романға ынтасыз болды, бірақ Флемингтің ағасы Питер, оның кітаптарын басқарғандықтан, компанияны оны басып шығаруға көндірді. 1953 жылғы 13 сәуірде Casino Royale Ұлыбританияда 10с 6d бағамен қатты мұқабамен шықты, мұқабасын Флеминг өзі жасаған. Кеннеди мен Флеминг бұрын Вашингтонда кездескен. Флемингтің 1959 және 1960 жылдары жасаған саяхаттарындағы әлемдік қалалар туралы әсерлеріне негізделген Sunday Times газетіндегі мақалалар сериясының қайта басылымы жарық көрді. 1964 жылы продюсер Норман Фелтон теледидар үшін тыңшылар сериалы жазуды ұсынғанда, Флеминг бірнеше идея ұсынды, соның ішінде кейіпкерлердің аттары – Наполеон Соло және Апрель Дэнсер, "U.N.C.L.E." сериалы үшін. Алайда, Флеминг Eon Productions-тан сұраныс болғаннан кейін жобадан бас тартты, олар Бонд фильмдерімен қақтығыс тудыруы мүмкін кез келген құқықтық мәселелерді болдырмауға тырысты. 1964 жылғы қаңтарда Флеминг өзінің соңғы демалысына Голденьеге барып, "Алтын мылтықты адам" романының алғашқы нұсқасын жазды. Ол оған қанағаттанбады және романдарының редакторы Уильям Пломмерге оны қайта жазуды сұрап хат жазды. Флеминг кітапқа көбейіп бара жатқан наразылығын білдіріп, оны қайта жазуды ойлады, бірақ Пломмер, оны жариялауға жарамды деп есептегендіктен, одан бас тарды.

Өлім

Флеминг ересек кезінде темекі шегуші, ішімдік ішетін және жүрек ауруынан зардап шеккен. 1961 жылы 53 жасында жүрек талмасын басынан өткерді және жазылуы қиын болды. 1964 жылдың 11 тамызында Кентерберидегі қонақ үйде тұрған Флеминг түскі асқа Royal St George's Golf Club-қа барды, содан кейін достарымен бірге қонақ үйде кешкі ас ішті. Ол күні шаршағандықтан, тамақтанғаннан кейін көп ұзамай тағы бір жүрек талмасынан қайтыс болды. Флеминг 1964 жылдың 12 тамызында Кент және Кентербери ауруханасында 56 жасында қайтыс болды – оның ұлы Каспардың 12 жасқа толу күні. Оның соңғы сөздері жедел жәрдем қызметкерлеріне кешірім сұрау болды: «Сіздерді мазалағаным үшін кешіріңіздер. Қазіргі заманда жолдардағы қозғалыспен соншалықты жылдам қалай жүресіздерін білмеймін». Флеминг Свиндон қаласының жанындағы Севенхэмптон шіркеуінің маңында жерленді. Оның өсиеті 4 қарашада заңды күшіне енді, мүлкі 302,147 фунт стерлингке бағаланды. Флемингтің соңғы екі кітабы – «Алтын тапаншалы адам» және «Октопусси» мен «Жанды күн сәулесі» оның өлімінен кейін жарық көрді. «Алтын тапаншалы адам» Флемингтің қайтысынан сегіз ай өткен соң жарық көрді және толық редакциялаудан өтпеді. Сондықтан, баспа компаниясы Jonathan Cape оны жұқа және «әлсіз» деп санады. Баспагерлер Кіңсли Амиске қолжазбаны демалыс кезінде оқуға берді, бірақ оның ұсыныстарын пайдаланбады. Флемингтің өмірбаяуын жазған Генри Чандлер романның «жартылай аяқталмағандығын мойындап, сыпайы және өкінішті пікірлер алғанын, және бұл Флемингтің ең жақсы деңгейінде көрсетпегенін» атап өтті. Екі повестьтен тұратын соңғы Бонд кітабы – «Октопусси» мен «Жанды күн сәулесі» 1966 жылдың 23 маусымында Ұлыбританияда жарық көрді. 1975 жылдың қазан айында Флемингтің 23 жасар ұлы Каспар есірткіге тым көп мөлшерде беріліп, өзін-өзі өлтірді және әкесімен бірге жерленді. Флемингтің әйелі Энн 1981 жылы қайтыс болып, күйеуі мен ұлының қасына жерленді. Флеминг «Сіз тек екі рет өмір сүресіз» романының алғашқы нұсқасын жазып жатқан кезде. Бонд пен М арасындағы әңгімелесу – Флемингтің он екі кітабындағы алғашқы рет дезертирлерді мойындауы. Блэк М мен Бонд арасындағы әңгімелесу Флемингке Британияның құлдырауы туралы, 1963 жылғы Профумо ісі мен дезертирлік оқиғалардың фонында әңгімелеуге мүмкіндік берді деп мәлімдейді. Лисетттің айтуынша, Флеминг «Казино Рояль» кітабын жазғанға дейін екі дезертирлік оқиға орын алған. Серияның соңында, 1965 жылғы «Алтын тапаншалы адам» романында Блэк Ямайка сот жүйесі тәуелсіз тергеу жүргізгенін, ал ЦРУ мен МИ-6 «Ямайканың CID-імен тығыз байланыста және бағыт-бағдармен» әрекет еткенін атап өтті: бұл отаршылдық емес, тәуелсіз Ямайканың жаңа әлемі болды, бұл Британ империясының құлдырауын одан әрі көрсетті. Бұл төмендеу Бондтың бірнеше романда АҚШ техникасы мен персоналын пайдалануында да көрініс тапты. Белгісіз және өзгеретін геосаяси жағдай Флемингті «Күндеуілдік» романында ресейлік SMERSH ұйымын халықаралық террористік топ SPECTRE-мен ауыстыруға мәжбүр етті, бұл «идеологиямен шектелмеген зұлымдыққа» жол берді. Блэк СПЕКТР серияның қалған оқиғаларына сабақтастық береді деп санайды.

Соғыстың салдары

Сериалдың басты тақырыбы Екінші дүниежүзілік соғыстың әсері болды. The Times газетінің журналисі Бен Макинтайр Бондты «Британияның соғыстан кейінгі шектеулерге, тағам рационына және жоғалған күштің алдын ала сезіміне қарсы тұрудың үлкен құралы» деп санайды, осы уақытта көмір мен көптеген азық-түлік тағы да рационмен шектелген болатын. 1950 жылдардың соңында жазушы Джеффри Дженкинс Флемингке Оңтүстік Африкада өтетін Бонд романын жазуды ұсынды және оған өзінің сюжеттік жоспарының нұсқасын жіберді, Флемингтің пікірінше, оның бұл идеясы зор әлеуетке ие болған. Бірнеше авторлар Бонд романдарын жазуға шақырылды, олардың ішінде Себастьян Фолкс бар, оған Ян Флеминг Публикациялары 2008 жылы Флемингтің 100 жылдығына арналған жаңа Бонд романын жазуды тапсырды. Флеминг өмірінде отыз миллион кітап сатты, ал оның қайтысынан кейінгі екі жылда одан екі есе көп сатылды. 2002 жылы Ian Fleming Publications CWA Ian Fleming Steel Dagger сыйлығының іске қосылғанын жариялады, оны Қылмыстық жазушылар қауымдастығы Ұлыбританияда жарық көрген ең жақсы триллер, оқиғалық немесе тыңшы романына табыс етеді. Eon Productions туындылары бүкіл әлем бойынша 6,2 миллиард доллардан астам табыс әкелді, бұл оны ең табысты фильмдердің біріне айналдырды. Бондтың кино және әдебиетке тигізген әсері «Остин Пауэрс» сериясы, «Жалғасқан тыңшылық» және Джейсон Борн кейіпкері сияқты фильмдер мен кітаптарда көрініс тапқан. Индиана университетіндегі Лилли кітапханасында Флемингтің қолжазбалары мен алғашқы басылымдары, сондай-ақ оның сирек кітаптардан тұратын жеке кітапханасы сақталған. 2023 жылы Ян Флемингтің Джеймс Бонд сериясы бірнеше нәсілдік айыптаулар мен сілтемелерді алып тастап қайта басылғаны хабарланды. Әр кітаптың басына мынадай ескерту қосылды: «Бұл кітап қазіргі оқырмандар үшін ұятты болып көрінетін терминдер мен көзқарастардың кең таралған кезінде жазылған. Бұл басылымда түпнұсқа мәтінге және оның жазылған дәуіріне ең жақын болуға тырысып, бірқатар түзетулер енгізілді».

Биографиялық фильмдер

Голдней: Иан Флемингтің құпия өмірі, 1989 жыл. Чарльз Дэнс Флеминг рөлін сомдаған телефильм. Фильм Флемингтің Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өміріне, оның жеке өміріне және Джеймс Бондты жазу процесіне назар аударады. Спаймейкер: Иан Флемингтің құпия өмірі, 1990 жыл. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бонд стиліндегі оқиғаларға толы фильмде Джейсон Коннери (Шонның ұлы) Флеминг рөлін сомдаған телефильм. Иан Флеминг: Бонд жасаушы, 2005 жыл. 2005 жылдың 28 тамызында BBC телеарнасында тұңғыш рет көрсетілді. Бен Дэниелс Флемингтің рөлін ойнады. Иан Флеминг: Бондтың бастауы, 2008 жыл. Иан Флемингтің өмірі туралы теледокументалды фильм, 2008 жылдың 19 қазанында BBC телеарнасынан көрсетілді. Бұрынғы Бонд қызы Джоанна Ламли ұсынды. "Батырлар дәуірі" фильмі 30-шы команданың ерліктеріне негізделген, ал Флеминг рөлін Джеймс Д'Арси сомдады. Флеминг: Бонд бола жаздаған адам, 2014 жылдың қаңтар және ақпан айларында BBC America телеарнасында көрсетілген төрт бөлімді телесериал, басты рөлді Доминик Купер ойнады.